Albert Zholi: Qafa e Thanës

Nga Albert Z. ZHOLI

Ishte një mëngjes i freskët mali, kur një gjysh me nipin ndaluan në majë të Qafë Thanës për tu çlodhur. Ja kjo është Qafë Thana bir,-tha gjyshi. Poshtë shtrihej i qetë Liqeni i Ohrit, si një pasqyrë e lashtë që kishte parë gjithçka. Nipi u mbështet mbi një gur dhe pyeti gjyshin që po rrinte aty pranë:

-Pse quhet kështu kjo qafë? Dhe ç'histori mban mbi supe?-pyeti nipi gjyshin.

Plaku buzëqeshi, si dikush që kishte pritur gjatë për këtë pyetje.

-Kjo qafë, bir, nuk është thjesht një rrugë. Është një kujtesë e gjallë. Ka lindur nga vetë toka, nga përplasjet dhe çarjet e maleve, nga era dhe shiu që e kanë gdhendur për mijëra vjet. Prandaj është kështu, si një derë e hapur mes maleve. Nipi hodhi sytë nga larg, drejt rrugës që zbriste për në Pogradec dhe më tej drejt Struga.

-Po njerëzit? A kanë kaluar këtu?

-Sa të duash! -tha gjyshi.  Që në kohët e lashta, këtu kalonte Via Egnatia. Ushtri, tregtarë, karvane... të gjithë ecnin në këtë qafë. Çdo hap mbi këtë tokë ka një histori. Pra kjo qafë ka shumë ngjarje. Ai heshti për një çast, pastaj u ul dhe mori një degë të vogël nga toka.

-E sheh këtë pemë? Është thanë. Dikur, këto male ishin plot me këto pemë. Njerëzit thoshin: "Po kalojmë te qafa e thanëve". Dhe kështu mbeti emri... Qafë Thanë. Por emërtimi e ka më shumë zanafillën tek luftërat.

- Si tek  luftërat? - pyeti nipi me kureshtje.

Sytë e plakut u errësuan pak. - Edhe luftëra ka parë kjo qafë madje shumë. Në kohën e Luftës Nacionalçlirimtare, krismat e pushkëve jehonin nëpër male. Partizanët luftonin për çdo pëllëmbë. Kjo qafë ishte çelësi, kush e mbante, kontrollonte rrugën. Era fryu lehtë, sikur donte të sillte zëra nga e kaluara. Por ka dhe një histori dhe më interesante... Thuhet se shumë kohë më parë, kur në Qafë Thanë kalonin ushtri e karvane pa fund, aty ndodhi një ngjarje që njerëzit e tregojnë ende me buzëqeshje. Ishte pas një beteje të lodhshme. Disa ushtarë osmanë, të rraskapitur dhe të uritur, u ngjitën në qafë duke kërkuar diçka për të ngrënë. Sytë u ranë mbi disa pemë të mbushura me kokrra të kuqe pra thana.

-Shpëtim! - thirri njëri prej tyre. Pa menduar gjatë, iu turrën pemëve. Filluan të hanin me grushte, pa pyetur në ishin të pjekura apo jo. Thartësia e tyre ua mblodhi fytyrën, por uria ishte më e fortë. Hëngrën e hëngrën, derisa barku nuk mbante më. Por nuk kaloi shumë... dhe qetësia e malit u prish nga ankesat.

-O medet! — u dëgjua një zë.

-Na zuri barku! Ushtarët filluan të përkulen, të ankohen, disa u shtrinë përdhe. Thanat, të ngrëna me babëzi dhe të papjekura, u bënë shkak për dhimbje e trazira. Banorët e zonës, që e panë skenën nga larg, nisën të qeshnin me të madhe.

-Ja ku mbetën te qafa e thanave!- thanë.

Dhe kështu, sipas gojëdhënës, emri mbeti: Qafë Thanë, vendi ku jo vetëm kalonin ushtri e rrugë të mëdha, por edhe ku natyra dinte t'u jepte një mësim të vogël atyre që harronin masën. Që nga ajo kohë, tregimi përcillet si një kujtesë e thjeshtë: edhe në mes të urisë, duhet durim... se mali nuk fal lehtë.

-Dhe sot?- pyeti nipi.

-Sot kalojnë makina dhe njerëz të zakonshëm, por historia nuk ka ikur. Ajo është këtu, në çdo gur, në çdo kthesë. Nipi u ngrit, hodhi edhe një herë sytë nga liqeni dhe nga rruga e gjatë që shtrihej përpara. Tani nuk shihte më thjesht një qafë mali.