Albert Vataj: Udha që të shpie te dija, sipas gjigandëve të mendimit filozofik

Udha që të shpie te dija, sipas gjigandëve të mendimit filozofik, nga Sokrati, Platoni, Aristoteli te David Hume

Përgatiti Albert Vataj

Që nga agimi i mendimit filozofik, udha drejt dijes ka qenë një udhëtim i brendshëm dhe i jashtëm, një përpjekje për të zbuluar jo vetëm të vërtetat e botës, por edhe të vetes. Filozofia, si art i të menduarit të kthjellët dhe i të pyeturit pa frikë, ka qenë udhërrëfyesi më i besueshëm në këtë rrugëtim. Nga hijet e shpellës së Platonit te skepticizmi i thellë i David Hume-it, çdo mendimtar ka ndërtuar një gur në rrugën që na shpie te dija, një rrugë që nuk është e sheshtë, por e mbushur me kthesa, dyshime, përplase, ndriçime dhe përballje me të panjohurën.

Udha drejt dijes është ndër sfidat më të qenësishme të jetës njerëzore, sepse ajo është udha që i ka dhënë njeriut mundësinë të shohë përtej të njohurës, të guxojë përballë të panjohurës, të sfidojë të keqen dhe t’i japë kuptim botës që e rrethon. Dija ka qenë arma më e fortë për përparimin, për zgjidhjen e problemeve, për ngritjen e civilizimeve dhe përmirësimin cilësor të jetës së njeriut. Megjithatë, ajo kurrë nuk ka qenë një justifikim për urrejtje, armiqësi, zili apo ego të sëmurë – veset që shpesh e kanë përshkuar historinë duke lënë pas lumenj gjaku.

Sokrati

Sokrati, babai i filozofisë perëndimore, e nisi udhën e tij me një pranimi të madh: “Unë e di se nuk di asgjë”. Për të, dija e vërtetë lindte nga vetëdija e kufijve tanë dhe nga guximi për të pyetur. Me metodën e dialogut dhe pyetjeve të njëpasnjëshme (maieutika), Sokrati besonte se e vërteta nuk jepet, por lind nëpërmjet bisedës, duke nxjerrë dritën e dijes nga brenda shpirtit njerëzor.

Platoni

Platoni, nxënësi i tij, e ngriti këtë vizion në një sistem të tërë filozofik. Për të, dija nuk kufizohej te shqisat, por kishte burimin e saj në botën e ideve – një realitet i përjetshëm dhe i pandryshueshëm. Shembulli i famshëm i shpellës në Republika është metafora e njeriut që jeton i burgosur në hijet e iluzioneve, por që përmes arsyes filozofike mund të ngrihet drejt dritës së së vërtetës absolute.

Aristoteli

Aristoteli, dishepulli i Platonit dhe mësuesi i Aleksandrit të Madh, e ndryshoi radikalisht qasjen. Ai i besoi përvojës shqisore dhe vëzhgimit empirik si themel të njohjes. Për Aristotelin, mendja njerëzore është si një laborator i aftë të renditë, klasifikojë dhe analizojë të dhënat që na sjell përvoja. Me këtë qasje, ai vendosi themelet e logjikës, shkencave natyrore dhe metodës racionale të kërkimit.

René Descartes

Shekuj më vonë, në epokën moderne, René Descartes solli një kthesë të re: dyshimi metodik. Fjalët e tij të pavdekshme, “Cogito, ergo sum” – “Unë mendoj, pra ekzistoj” – e shënuan mendimin si themelin e dijes së sigurt. Për Descartes, arsyeja ishte instrumenti suprem i së vërtetës, ndërsa çdo gjë tjetër duhej kaluar në sitën e dyshimit përpara se të pranohej si e vërtetë.

Immanuel Kant

Immanuel Kant, një nga mendjet më të ndritura të Iluminizmit, u përpoq të ndërtonte një urë midis racionalizmit dhe empirizmit. Ai argumentoi se njohuria lind nga ndërveprimi i mendjes me përvojën: shqisat na japin të dhënat, por mendja i strukturon ato përmes kategorive të saj të brendshme. Megjithatë, ai paralajmëroi se ekziston gjithmonë diçka e paarritshme për mendjen njerëzore – “vetë gjëja” (das Ding an sich) – që ne nuk mund ta njohim kurrë plotësisht.

John Locke

Në Angli, John Locke solli një tjetër këndvështrim. Për të, mendja e njeriut në lindje është një tabula rasa – një tabelë e zbrazët, ku përvoja dhe ndërveprimi me botën e jashtme gdhendin njohuritë. Kjo teori empiriste theksonte se përvoja është burimi kryesor i dijes dhe se asgjë nuk hyn në mendje pa kaluar më parë nga shqisat.

David Hume

David Hume e çoi empirizmin edhe më tej, duke e bërë atë më kritik dhe skeptik. Ai hodhi dyshime mbi mundësinë e arritjes së njohurive absolute. Sipas tij, mendja nuk ka akses në të vërtetat e përjetshme; ajo mbështetet në zakon dhe përvojë për të ndërtuar pritshmëri dhe besime. Për shembull, lidhja shkak-pasojë nuk është një e vërtetë e domosdoshme, por një zakon që ne formojmë nga përsëritja e ngjarjeve.

Nga Sokrati te Hume, udha e dijes është një rrugëtim i gjatë mes dy poleve: arsyes dhe përvojës. Secili prej këtyre mendimtarëve të mëdhenj na lë një trashëgimi të çmuar mbi mënyrën se si mund ta kuptojmë botën dhe veten. Dhe ndoshta, pyetja që mbetet e hapur për secilin prej nesh është: a e gjejmë të vërtetën në mendimin e pastër, në përvojën shqisore, apo në një ndërthurje të të dyjave?