Illo Foto: Dukuri të fillimit të Shtetit të Arbërit

25.07.2019, 09:23 PM (GMT+1)

DUKURI TË FILLIMIT TË SHTETIT TË ARBËRIT

Mbi romanin “Andrea Topia dhe princesha Helena” Të autorit Resmi Osmani

Nga Illo Foto

Historia ka provuar se shqiptaret, janë nga banorët e parë të Europes . Bëjnë pjesë në vendet shtetformuse, krejt ndryshe sa na kanë akuzuar fqinjët, që janë mysafirë ne siujdhesën Ballkanike .

Veprimtareinë e gjithanshme të shtetit arbnor, e ka përshkruar romancieri , tashmë i zëshëm, Resmi Osmani . Resmiu ma dërgoi dhe e lexova dorshkrimin në interrnet . Pa hyrë ende në analizë të romanit, duhet t’i them lexusit, se për mrndimin tim, romani i Resmi Osmanit “Andrea dhe Helena “, është romani historik, më i arrirë i letërsisë shqipe, që unë njoh. Këtë do rrekem ta provoj në këtë shkrim modest. Nuk e shof të udhës, të tregoj që jam një lexus i rregullt i letërsise romanciere , këtë e kam provuar me shumë rencensa dhe shënime kritike në këtë zhanër letrar .

Dinastia princore Topia dhe perfaqesusi i saj, Tanushi, përshkruhet hollësisht në romanin e Osmanit . Periudha e sundimit të familjes princore dhe princit, Kont i Arbrit, Tanush Topia i përket viteve 1335-1350. Kjo fabul, është shtjelluar me një përgjegjësi sa historike , po kaq dhe artistike- letrare, nga romancieri ynë . Në sfondin historik, rëndësia lidhet me faktin se në mesjetën e hershme edhe përpara shtetit të Kastriotit, feudalët shqiptarë kishin krijuar dinasti dhe princër, që mundën të qeverisnin popullsinë brenda kodeve zakonore . Këto kode, janë vlerësuar nga shkenca, për kohën, që kanë pasur mungesë të shtetit ligjor .

Principata Autonome, e Arbërit, pas luftrave ne Karl D”Anzhu, mbret i Napolit, kishte pranuar vasalitetin nga Mbreteria e Napolit, që ishte një nga shtetet me të fuqishme të Europës. Mbreti i Napolit, kontrollonte vasalitetin me një nënmbret dhe një garnizon, që kishte selinë në Durrës, qytet nën administrim të Mbreterisë Napolitane. Principata kishte qeverisje zyrtarisht të pjesëshme , por faktikisht vepronte si principatë autonome, pa dashur tia dijë shumë për vasalitetin, me administratë, kështjellat dhe ushtrinë e saj .

Tanush Topia, kryezot katolik, i njohur nga papati dhe mbreti si ”Kont i Arbërit” qeveriste pricipatën . Kishte dy djem dhe një vajzë . Gruaja e Tanushit rrithte nga gjak mbretëror . Qeverisja i ecte mirë . Kishte financa dhe ekonomi të qëndrushme . Autoriteti i tij ishte ne rritje dhe fqinjët nuk e godisnin, megjithse e lakmonin pricipatën e shëndeteshme dhe produktive .

Vajza e mbretit te Napolit, Robert D’Anjou(Anzhu) Helena, e lindur nga një mardhënie jashtmartesore, do të udhëtonte me nje anije te sigurtë, për t’u martuar me princin franko –gjerman Filip de Qurtenay, që qeveriste Morenë dhe ishujt e Egjeut. Gjatë lundrimit, stuhia në det, shkatërroi anijen napolitane dhe Helena, me një grusht shoqërusish u gjend në breg të Rodonit, që administrohej nga principata e Arbërit . Aty vjen Andrea Topia një djale azgan dhe u jep ndihmën e duhur fatkeqve . Shpejt e mësuan se kush ishin .

Andrea dhe Heklena u dashuruan në çast . As Mbreti Robert, as Tanushi nuk e miratuan këtë dashuri, që cënonte rëndë mardheniet midis mbretërisë dhe principatës autonome të Arbërit, që zotëronte shumicën e territoreve te Shqiperisë së sotme, nga lumi Mat deri në Shkumbin. Lufta hakmarrëse për këtë turpërim, ishte në prag, por nga ndërhyrjet diolomatike u evitua . Mbreti, pranoi një tërheqje paqësore, që lejonte të zhvillohej normalisht jeta e të rinjve dhe jeta, në gjithë principatën . Pas kësaj martese, brenda një dhjetvjeçari u zhvilluan shumë ngjarje të gëzushme . Plaga kishte zënë kore .

Çifti u shtua me dy djem, që gëzonin emrat e paraardhësve mbretërorë . Në ndërkohë, asgjë nga ati-mbret nuk u harrua. Pabesia mbretërore, inati shtazarak, u kultivua në pallatin mbretëror napolitan. Mbreti dhe mëkembësit mendojnë ndryshe nga ç’flasin. Dështoi një përpjekje tinzare, organizuar nga nënmbreti, për helmim të Helenës së bukur . Dhe më pas për të vrarë Andrean.

Mbreti, një Makbeth i fshehur, i thirri në rezidencën mbretërore çiftin arbëroro-napolitan, për tu pajtuar . Mbreti , preku kulmin e jetës së tij kriminale, kur në pallatin-kështjellë i arrestoi Helenën dhe Andrean, duke zbatuar sovranitetin e pushtetit të pa kufizuar mbretëror . Pas një limiti kohor, nga gjiotina dolën dy arkëmorte dhe u varrosën, pa ceremoni në vorrezat publike . Ishin trupat e Helenës dhe të Andreas .

Ky është kreu dhe fundi i romanit.

Si në ç’do roman historik , edhe në këtë, që po analizojmë fabula është e shtjelluar nga historia . Rruga dhe përfundimi i personazheve gjithashtu . Ç’do roman serioz ngërthen në vetvete një periudhë historike dhe gjithsesi fundi i personazheve nuk mund të vendoset apriori , nga vullneti i autorit . Çështia është sa harmonizohet jeta reale, me atë të përshkruar ne romanin e zakonshëm .

Romancieri Resmi Osmani , ka dhënë prova, që i zbërthen fabulat historike me atë vërtetësi, besueshmëri dhe ritëm, që rrjedh jeta . Te gjithë personazhet, gjejnë pozicionin natyral, pa u hallakatur dhe pa parazituar në jetë . Shkrimtari, si autoritet i vetëm, që ballafaqohet me personazhet, nuk mund t’u ndryshojë jetën atyre, por i vlerëson me kandar farmacisti , të tëra bëmat dhe gjëmat, që sjellin ata në jetë . Kjo është e thënë, një herë e mirë, për të gjithë personazhet me vlerë historike, ose jo .

Ne romanin e Osmanit, të tërë personazhet gjejnë pozicionin e volitshëm, ku i shërbejnë zhvillimit të fabulës romanciere . Po analizojmë një nga personazhet e sërës së dytë, Dom Domenik, vëllai i Tanush Topisë .Domenik nuk mund të bëhej princ sundimtar, në asnje rast . Ai ishte shuguruar si klerik i sërës së lartë. Brenda njerut sundimtar, hedh rrënjë me shpjtësi ambicja e çfernuar . Mbreti dhe xhelati janë aliazhi i natyrshëm i rracës mbretërore, që kanë kaluar një fëmijëri si të gjithe bashkkohësit, por e kanë harruar të kaluarën. Dom Domenik arberori është ndryshe, jo se qëlloi prift, por eshte brumë i tipit human e paqësor . Ky famulltar i mençur dhe i ditur, i shërbeu familjes princore Topia, në Arbëri, në të mirë e në të keq, në hall e në nevojë, në hidhërime dhe gëzime . Këtu filloi jeta e tij reale . Arriti të bëhej jo vetem prift, por dijetar, këshilltar i sundimtarit Arbënor . Për interesa të principatës , u bë pjesë e nivelit të lartë në oborrin mbretëror të Napolit, si këshillëtar dhe ambasador i mbretit Robert. Kur ndodhi gjëma e madhe ne pallatin mbretëror, Dom Domenik gjeti mënyrën dhe u kthye , pranë bonjakëve të viktimave, në Krujën arbërore duke vijuar jetën, që kishte nisur. Ai ishte dhe mbeti misionar, jasht priviligjeve , që i siguronte detyra e fituar në kryeqytetin, Napoli . Domenik, për nga volumi jetësor , si personazh, kishte disa rrugë, për autorin Osmani .Ta ruante si personazh princor , ashtu siç ishte në realitet, duke e lënë të zhytur ne lluks , në Napoli . Një jetë e lakmushme, nga shumica e njerzve . Kjo ishte më emundëshmja, për një plak të rëgjuar, kopetent vetem i kanonizmit fetar . Mund ta kthente në një vajtoc të fatit të viktimave, e të tjera rrugë të mundëshme, natyrale Zhvillimi natyral i ngjarjeve, ja ndalonte autorit të bënte arbitrarite , sado të vogla . Mund ta kthente në një personazh krejt episodik , që dhe vetë lexusi nuk kishte për ta kujtuar kurrë . Romancieri u kujdes, për këtë personazh dhe ja riciklioi jetën . E solli në Krujë, pranë bonjakëve të çiftit viktimë mbretërore . Na i bëri Domenikun, ne dhe njerëzisë një personazh të dashur dhe të pa zëvëndesushëm, për mënyrën si rrodhën ngjarjet e zhvillimit të familjes Topia, një Domenik tjetër, nuk do të ishte i përbuzur nga lexusi i ç’do niveli . Romancieri i regjur, voton me publikun, me lexusin e gjerë . Autokracia kultivohet dhe në metodën e shkrimtarit dhe shprehet, kur nuk i vendos personazhet në vendin e merituar. Domenik dhe ne lexusit, ndjehemi mirë, me pozicionin njerezor të tij .

E kam lexuar romanin me tendencë, për të gjetur ndonjë personazh, që devijon rrugën natyrale . Personazhe episodike ka plot, por janë në vendin e tyre, me detyrat dhe rolet e tyre, si individë të spikatur dhe tipizuar, pasi jeta nuk zhvillohet normalisht pa ata . Një prej tyre është Shambellani, prezantusi mbreteror. Nuk besohet se ka nomeklaturë më të ulët . Megjithatë roli i tij vizatohet, me ngjyra realiste . Edhe kur e harrojmë, na e kujton trokitja e spektrit, tri herë, në dysheme . Të vërtetë, të besueshëm e të veçantë, që mbahen mend, janë edhe personazhet nga populli, burra e gra, malësorë, ushtarë, bujq e barinj.

Gjithnjë e më shpesh dëgjojmë sot, autorë të letërsisë, që rrahin gjoksin, duke thënë se i sjellin lexusit ngjarje reale, të shkëputura nga jeta dhe për to, nuk ka kritik dhe lexus , që i kritikon . Te këta autorë , duhet ndalur seriozisht, duke i bindur se autori letrar, nuk është kronist i ngjarjeve .

Secili mund të shkruajë , ç’do temë , që e ndjen se i duhet shoqerisë. Lertërsia është tjetër fushë . Ështe fushë ku luhet artistikisht, ku jeta dhe fjala kthehen në art, pa i bërë reklamë vetes dhe personazhit .

Ç’do roman ka brenda vetes jetën normale, sepse edhe ato, që nuk kanë ndodhur, do të ndodhin . Romancieri dallohet, në se ai arrin ta veshi personazhin me artin e mjeshterisë të fjales, të dialogut dhe te solucionit jetësor .

Romani i R. Osmanit, që është i shtati në serinë e kolanës ”Libri i mbretërve”, përbën kulmin e një romani historik, që nuk çfryn, në asnjë nga karakteristikat e një romani të përsosur . Nuk ka pse të mos më besoni, por do të bindeni, si unë, kur ta lexoni këtë roman historik shqiptar, me vlera të pashoqe, brënda këtij zhanri. Vepra e Resmiut, është roman i nivelit të lartë . Nuk ka rendesi numuri faqeve. Rrok një diapazon të gjerë jetësor, me ngjarje të rënda dhe të gezushme, që të mbajnë të mberthyer , si lexus . Ka zgjidhje të mëdha, të kontradiktave , qe krijon shoqëria . Në fund të fundit, vepra e Osmanit, është guri kilometrik, ku fillon të ngrihet shteti shqiptar, nga Topiajt, që u zhvillua dhe bëri emrin e madh ne Europe me shtetin e Gjergj Kastriotit . Gjergji pranonte se ishte pasardhës i topiajve .

Nga kjo, që spjeguam dhe mënyra e kompozimit letrar, romani i Osmanit, mbetet një roman i përsosur, për zhanrin, të cilit i perket . Nuk ka fqinj romancier dhe “akademik “, që mund të ndërmarri sulm kritik ndaj kësaj vepre, që e quaj të shquar .

E nisëm me personazhet sekondare, për të dalë te personazhet, që i kanë dhënë emrin romanit . Menyra si i ka pershkruar autori, Helena dhe Andrea, na bëhen pjesë e njerzve të dashur, që kemi takuar në jetë , ose që jetojmë, për ditë me ta. Gezohemi dhe hidhërohemi, kur bëjnë kështu këta dy personazhe, që kanë zenë vend meritor , ne panteonin e historise shqiptare .

Bukuria e tyre trupore, përshkruar me pathos të spikatur, nga mjeshtri Osmani, na i shlyen provizorisht nga mendja, të tëra bukurite njerezore, që kemi njohur . Të tëra ato bukuri, janë pjese e indit te Elenes dhe Andreas . Pasi të keni lexuar këtë roman, kam bindje, se bukuritë njerëzore do t’i masni me kutin sa i ngjan Andreas, për djemtë dhe sa i ngjan Helenës, per vajzat. Kjo është ana sipërfaqësore, por ata përfaqësojne botën e brendëshme të dy njerzve, që hyjnë në jetën e njeri - tjetrit spontanisht . I ka krijuar natyra, dy gjysma të barabarta të një të tëre, që ështe çifti, që mban të lidhur shoqërinë dhe e çon përpara atë, pa e vën re ata vetë . Ata kanë lindur që të kryejnë vepra të mëdha , duke i dhëne shoqërise , pjesë nga dituria, puna mirësia dhe dashuria e tyre e dlire . Përshkrimi i ndërlidhur , për cilësitë e këtij çifti , duke na afruar afër tyre, na bën krenar, për racen tonë ariane të trashëguar nga Topiajt, te Gjergji dhe e tërë historia e kombit , nga me të lashtët në Europe . Asgjë axhitative, asnjë reklame!

Bota dhe pasuria rrokullisen natyralisht . Në të tërë galerinë e personazheve shqiptarët shquhen per bukuri dhe shpirt te gjerë, sepse janë rritur në klimën më të mirë të Globit, dhe e kanë nxjerrë bukën me vështirësi , pothuaj nga guri, prandaj shkelqejnë midis bashkëshokëve dhe shoqeve të kombeve të tjerë . Autori, po t’i përshkruante ndryshe, do të bënte gabim te pafalshëm, duke rënë në mediokritet . Në Pallat , autori na përshkruan personazhe me veti të spikatura njerëzore, por pallatet mbretërore, si gjithnjë edhe në këtë rast, e mbajtën të fshehur qëllimin e errët, që perfundoi me tragjedinë makbethjane ndaj çiftit, që mishëronte kampionin e bukurisë, të dashurisë dhe të harmonisë njerëzore .

Themelet e pallateve mbretërore , ngrihen mbi kufoma dhe gjak njeriu . Pallati i Robert D’Anzhu nuk ka pse të bënte përjashtim . Ndryshonte vetëm në një pikë : Giotina mbretërore, nuk kishte prerë koka më të bukura se Helena dhe Andrea Topija, nga Kruja e Arberise .

Për të qenë në pajtim me ndërgjen dhe me ju, që me lexoni, po paraqes disa episode , ku jam ndalur gjat leximit të romanit . Ne faqen 6, gjendet një bashkëbisedim i Mbretit, Robert me të bijën Helenë . Është nje monolog i babait, qe të kujton bisedat më të çmuara, që keni dëgjuar , midis prindit dhe të bijës, por që i përket realisht vitit 1330. Dashuria prindërore i kapercen shekujt dhe këtu mësojmë se kariera e ben pluhur dashurinë prinderore . Ketë handikap, nuk e shpjegojnë dot gjenetistët .

Kantjeri i anijeve në Ishëm, pershkruhet ne faqen 111. Behet fjalë, për vitin 1340 . Thirrni kujtesës dhe ndërgjegjes tuaj : Ne Ishëm kantjer ndertimi per anije ! Sot nuk ka nje te tille, jo në Ishem, por as ne Durrës, as në Vlore .

Ne faqen 18 pershkruhet momenti, kur Andrea, merr dorën e Helenes në pallat . Gëzimi është i atyre përmasave, sa të duket se flasin edhe muret, dritaret, dyshemeja . Gjithçka bëhet pjesë e këtij gezimi sublim .

Ne faqen 26, përshkruhet zyra dhe vete Tanush Topia në punë e sipër. Autoritetin e kësaj zyre, vështirë se e has edhe sot, pas mbi 700 vjet . Eshte një event, që na nderon si komb dhe i bën pluhur pretndimet, se ne nuk kemi histori shtetformuse . Nuk ka as një fraze , që e thotë këtë fakt . E thotë zyra, kancelaria, arkiva, biblioteka, noteria, i zoti i saj, Tanush Topia dhe puna, që kryhet në zyrën shteterore . Këtë aspekt, autori , Osmani, është një person, që e monitoron nga larg, por me hollësi , që na i përcjell në mënyren më të përpiktë të mundëshme. Ne faqen 29, kur pershkruhen momente lufte shumë intensive bashkëbisedusi psherëtin : Përseri Troje, përseri Helene ! Kjo shprehje instiktive, na çon në një konkluzion historik, se trojanët, janë paraardhës, të Topiajve arbnorë . Këtë po e vërteton edhe historia moderne dokumentare . Unë e kam fjalën te fakti, që dhe një psherëtimë në gjuhën romancjere, kthehet ne oshëtime historike .

Një përshkrim , që zgjon ç’do lloj imagjinate është dasma në keshtjellë, ku Helena u be nuse . Këtë pershkrim mjeshtëror, nuk ka komentus ta rigjenerojë . E gjeni ne faqet 33 deri ne 37 . Me epizëm, me gjëmë e kuje sipas zakonit arbëror, jepet pikëllimi, gjëma dhe zia për vdekjen dhe varrimin e princit-kont Tanush Topisë.Në të dy rastet shoqëruar jo vetëm me traditën zakonore, por edhe me filozofinë dhe domethënien e gëzimit dhe hidhërimit, jetës dhe vdekjes.

Po paraqes një shprehje, nga më të zakonshmet ne roman . Ne faqen 41 shkruhet : “ Ne Petrele çatite kuqeronin nga tjegullat .” Nenkuptohet se në një qytezë të zakonshme të Arbërise, kultura e jetesës , ishte e nivilet europjan, jo ajo jetë vetëm baritore, që pretendojnë pseudoshkencëtarët fqinj, deri te vete Krushovi . Shtëpitë e Topiasve ishin vila, ose te ngjashme me to .

Merr rëndësi të dorës parë , koloriti gjuhesor, në paraqitjen e tablove të gjera e të përmasave të mëdha . Ja nje shembull: Përshkrimi i Beratit, me shtëpitë e bardha një-mbi një, kalanë, kishat, me kodikët e famshëm, murgjërit shkrues dhe piktorë ne faqen 91, eshte një perlë stilistikore, që ta sjell Beratin dhe kulturën e hershme arbërore ne tavolinen tende të studimit. Në këtë rast nuk mund të le pa permendur atë që përjetoi Helena napolitane , kur vizitoi Beratin, qytetin e dashur dhe karakteristik të Arbërisë dhe të Shqiperisë së sotme . “ U bë shkak ardhja ne Berat, shkruan autori i romnit, që princesha Helene, perveç bukurive natyrore të vendit, te njihte një anë tjetër të Arberisë, botën shpirtërore, që shtriheshin thellë në histori dhe për të ishte burim krenarie “ ( F 92 ) Helena nuk i dha Arbërise vetëm dashurinë e pastër , por u bë pjesë e pa ndarë e Arbërise, atdheut të saj të dytë, për të cilin u be fli . Në se kjo përtërti Helenën trojane, këtë ja diktonte dashuria, për bashkëshortin, për femijët, për banorët e papërsëritshem arbënorë .

Romani i Osmanit, nuk është një shumicë panoramash historike, patriotike, dashurore . Autori nxjerr në pah shumë veti të kulturs, sjelljes dhe etiketes, qe nuk lidhen me pallatet, kurthet , intrigat, luftrat.Ai na sjell tabllotë tërësore, të Arbërisë para skënderbejane, atë ngjallje dhe zgjim të frymës së vetëdijës kombëtare, e cila do të çonte më von në Lidhjen e Lezhës dhe epopesë së ndritur të qëndresës kundër turqve otomanë.

Ne faqen 106 , shkruhet : “Mbreti, pas fitores së luftës, në Piemonte, ja lejoi vetes luksin e nje dite zbavitje gjuetie, me bekimin e Papës Benedikt i 12 “ . Këtu kemi të bëjmë me një rast domethënës, për punën, për edukatën, për etiketën, që shoqëria i imponon ç’do kujt, por jo të gjithë i njohin si kod të jetesës .Ne këtë rast, ç’do koment nga unë, merr karakter skolastik . Le ta komentojnë dhe të nxjerrin mësime, shtetarët, eprorët, shërbestarët e popullit . Hierarkitë nuk janë tirani, por jane gardjane te institucionit , te punës me rendiment . As një lloj demokracie nuk mund te çvleftesojë punën, institucionin e jetës njerezore .

Duhet të jesh pa ndjenja, që mos bëhesh bashkë me Helenën dhe Andrean, kur zbritën , në Napoli , për të takuar babanë-mbret biollogjik të Helenës, Robertin D’Anzhu . “Bukuria e natës në det, qe e pa parë, shkruan autori ne faqen 114 të romanit . Hëna derdhte shkelqimin e zbetë . Deti merrte frymë dhe psherëtinte me të gjithë gjoksin dhe vijon : Ata të dy , jetonin të tashmen, kujtonin të shkuarën dhe dyshonin, për të ardhmen “ . Në këtë ditë të takimit, Mbrei kriminel dhe Babai hipokrit , ju drejtua Helenës :“ Ke mbi krye dhe në pamje breoren e dritës dhe të hirit mbretëror” Askush nuk do të besonte, se një ditë pas këtyre fjalëve, dhe gostisë madhështore në pallatin mbretëror, do ta dergonte çiftin, në giotinë . Këtë krim makabër mund ta bëjë vetëm një Baba-mbret, i ardhur nga katakombet e pallateve të intrigës, hanxharëve krimit, që fshihet pas perdeve të mëndafshta, ashtu siç do t’i jepte Shekspiri në tragjeditë e tij.

Këtë pabesi , autori na i përmbledh me një fraze të shkurter : “ Nën vezullimin e stolive, fshihet varfëria e shpirtit “ . (f 122 ) dhe më von na jep këtë frazë :“ Fishekzjarret e bënë qiellin e Napolit, sikur po binin yje shumëngjyresh “ ( F 125 ) . Cila është pjesa e nënkuptuar e këtyre frazave ? Gjithnjë natyra bëhet pjesë e gjëndjes shpirtërore të njerzve, qoftë në të mirë, qoftë në të keq . Kjo është arsyeja, që auorët përshkruajnë mjedisin e gjerë, ku ndodh një njgjarje e caketuar . Pse e qysh ndodh kjo, nuk eshtë pjesë e këtij shkrimi, me objektiv më të ngushtë .

E kam vene re dhe ne romane te tjera, Resmiu, nuk i merr për dore dhe t’u tregoi rrugen personazheve, ose ti vizatojë me ngjyrat, që do ai . I le të ndjekin rrugën e tyre, të veprojnë dhe të flasin ashtu si dinë vetë ata Na i ka përshkruar ashtu siç janë personazhet e oborrit mbreteror, ne jeten e tyre te lluksit dhe te begatise . Asnjë nuk ka përçmuar, ose ta veri ne pozita, për veprime të shëmtuara . Madje dhe xhelatët, që shërbejnë në gjiotinën mbretërore . Ata bëjnë punën, për të jetuar . Lënda e parë e punës së tyre është krimi. Në pallat jetojnë vërtet midis lluksit, por kanë vetinë e vetpërmbajtjes dhe e të çmuarit objektiv të pasurisë dhe të lirisë së kufizuar, në të cilën u ka rënë fati të jetojnë .

Dihet, që kama, helmi dhe pushka ndodhet pas perdeve të rënda të sallave, ku derdhet hareja dhe lluksi i praruar, si lumë i vrullshëm malor . Afër ndodhet giotina mbretërore, që i bën hije vetes dhe klasës së lartë mbretërore . Ekzekutimi tragjik , që ju bë çiftit, Helena dhe Andrea, autori Osmani , i ka kushtuar vetem paragrafin e fundit të romanit . Eshtë skena më e dhimbshme dhe më makabre . Në se kjo skenë do të shkruhej , më përpara, do të krijonte një sensibilitet të lartë te lexusi, që do të ndihej keq, për të vijuar leximet e mëtejshme . Gjithsesi urrejtja , per Mbretin – baba, na mbetet në mendje dhe na regjistrohet në ndërgjegje .

Liria e njerzve nga zakonet prapanike, të martesës, të gjakmarrjes dhe të tjera të ngjashme, përbën , në të gjitha kohrat detyrë parësore , ne emancipimin e shoqerisë dhe krijimin e klimës bashkëpunuse të shëndetshme në shoqeri .

Ne momentin e ekzekutimit, Andrea nuk pranoi t’i lidhin sytë . Ju shkreh xhelatëve : “ Dua ta shoh vdekjen në sy ! “ ( 130 ) Kjo deshire e Andreas është ftesë për brezat, që të mos kursejnë asgjë , qoftë dhe jetën, për lirine e vërtetë të njerëzimit, që fillon nga liria e gruas, riprodhuse e njerëzimit .

Per stilin dhe gjuhen e perdorur të romancierit Osmani, mbetet ajo, që kam pohuar dhe në shkrimet para ardhes:shqipe e pastër e pasur dhe fjla e zgjedhur dhe e gjetur në vendin e saj .Në këtë roman gjuha është më e stërholluar, sepse, në përshtatje me kohën për të cilën shkruhet, gjënden fjaleformime , të krijura nga dukuritë fonetike dhe sintaktore . Kjo gjuhë e struguar , i ka sherbyer një stili të ri, që e ka bërë prozën, më të rrjedhshme. Ka faqe të tëra shkruar me prozë poetike . Gjuha e larmishme e shprehjes në tema kaq të komplikuara, siç jane temat historike, mundëson ndriçimin e plotë të enigmës së thurur nga romancieri . Kësaj, ja ka arritur ta realizojë R. Osmani, në të tërë kompleksitetin e punës të një romani , si ky që analizuam.

E vetmja vrejtje, që kam për autorin është kjo : shumë shpesh Helena i shpreh fjalë të nxehta dashurie Andreas . Mendoj të eliminohet kjo skenë , kur mjekon plaget e tij , pas ditës së gjuetisë . Kjo do të varet tërësisht nga vullneti i autorit, në se nuk prishet konteksi i përshkrimit në këtë kre dhe në të tërë veprën .

Në mbyllje duke uruar romancierin Resmi osmani për këtë roman cilsor e dinjitoz që u shtohet romaneve të tjerë historikë, shpresoj që romani të gjejë rrugën për te lexuesi, veçanërisht te të rinjtë dhe, duke qënë roman historik më i realizuar në tërë pikpamjet, të perfshihet nga Ministria e Kulturës, për vlerësim per çmimin e vitit që jepet për veprën letrare më të mirë.

Illo Foto – Studjus, NY. Janar-korrik 2019