Fejzulla Berisha: Ballkani pas Luftës së Ftohtë dhe rikthimi i rolit amerikan (1)

BALLKANI PAS LUFTËS SË FTOHTË DHE RIKTHIMI I ROLIT AMERIKAN (1)

Dimensioni diplomatik, juridik dhe gjeostrategjik i ndikimit amerikan në Ballkan dhe në veçanti në Kosovë

I. BALLKANI PAS LUFTËS SË FTOHTË DHE RIKTHIMI I ROLIT AMERIKAN

Pas përfundimit të Luftës së Ftohtë dhe shpërbërjes së ish-Jugosllavisë, Ballkani u shndërrua në një nga hapësirat më të ndjeshme të sigurisë evropiane dhe ndërkombëtare. Konfliktet etnike, luftërat civile, spastrimet etnike dhe krimet kundër njerëzimit prodhuan një krizë të thellë politike, juridike dhe humanitare, duke sfiduar drejtpërdrejt rendin ndërkombëtar të ndërtuar mbi parimet themelore të Kartës së Organizatës së Kombeve të Bashkuara.

Në këtë realitet të ri gjeopolitik, Shtetet e Bashkuara të Amerikës u shfaqën si aktori më i fuqishëm dhe më përcaktues në menaxhimin e krizave ballkanike. Roli amerikan nuk mbeti i kufizuar vetëm në dimensionin ushtarak apo diplomatik, por mori karakter thellësisht transformues në planin politik, juridik dhe strategjik për tërë Evropën Juglindore.

Për Washingtonin zyrtar, stabiliteti i Ballkanit nuk përfaqësonte thjesht një çështje rajonale, por një segment të rëndësishëm të sigurisë euro-atlantike dhe të arkitekturës së re ndërkombëtare pas rrëzimit të sistemit bipolar.

Në dekadat e fundit të shekullit XX, Ballkani u përball me një vakum të rrezikshëm institucional dhe politik. Rënia e komunizmit nuk prodhoi automatikisht demokraci funksionale dhe shtet të së drejtës. Përkundrazi, në shumë pjesë të ish-federatës jugosllave u ringjallën nacionalizmat ekstremë, të cilët prodhuan konflikte të përgjakshme dhe rikthyen në zemër të Evropës tragjedi që ngjanin me kujtimet më të errëta të Luftës së Dytë Botërore.

Fillimisht, politika ndërkombëtare ndaj Ballkanit u dominua nga përpjekjet e diplomacisë evropiane për të menaxhuar krizën jugosllave. Mirëpo, paaftësia e Bashkimit Evropian për të parandaluar luftërat dhe për të ndalur spastrimet etnike dëshmoi se Evropa nuk kishte kapacitet të mjaftueshëm strategjik për të përballuar vetë krizën më të rëndë të kontinentit pas vitit 1945.

Pikërisht në këtë fazë filloi rikthimi i fuqishëm i rolit amerikan në Ballkan. Uashingtoni e kuptoi se destabilizimi i rajonit mund të prodhonte pasoja të rënda për sigurinë e NATO-s, për stabilitetin e Evropës dhe për vetë rendin liberal ndërkombëtar.

II. BOSNJA DHE HERCEGOVINA – SFIDA E NDËRGJEGJES NDËRKOMBËTARE

Lufta në Bosnje dhe Hercegovinë përfaqësoi një nga tragjeditë më të mëdha humanitare të Evropës moderne. Masakrat kolektive, kampet e përqendrimit, përdhunimet sistematike dhe politika e spastrimit etnik tronditën jo vetëm kontinentin evropian, por edhe vetë ndërgjegjen e qytetërimit perëndimor.

Në këtë periudhë dramatike, diplomacia amerikane filloi të marrë rol udhëheqës në përpjekjet për ndalimin e luftës. Administrata amerikane, në bashkëpunim me NATO-n, ndërmori veprime konkrete politike dhe ushtarake për të imponuar paqen dhe për të ndalur krimet kundër popullsisë civile.

Ndërhyrja ajrore e NATO-s kundër forcave serbe të Bosnjës shënoi një kthesë historike në politikën ndërkombëtare të sigurisë. Për herë të parë pas përfundimit të Luftës së Ftohtë, Aleanca Veri-Atlantike demonstroi gatishmëri për të përdorur forcën ushtarake në mbrojtje të paqes dhe të dinjitetit njerëzor.

Marrëveshja e Dejtonit, e ndërmjetësuar kryesisht nga diplomacia amerikane, i dha fund luftës në Bosnje dhe Hercegovinë dhe krijoi një model të ri të ndërhyrjes diplomatike dhe strategjike në Ballkan.

Nga aspekti i së drejtës ndërkombëtare, ndërhyrja në Bosnje ngriti debate të mëdha mbi raportin ndërmjet sovranitetit shtetëror dhe detyrimit moral e juridik për mbrojtjen e popullsisë civile nga krimet masive.

III. KOSOVA – NDËRHYRJA QË NDRYSHOI HISTORINË

Asnjë zhvillim në Ballkan nuk e pasqyron më fuqishëm dimensionin transformues të rolit amerikan sesa çështja e Kosovës. Në fund të viteve ’90, regjimi i Sllobodan Millosheviqit ndërmori një politikë sistematike represioni ndaj shqiptarëve të Kosovës, duke shkelur rëndë të drejtat themelore të njeriut dhe normat më elementare të së drejtës ndërkombëtare humanitare.

Populli shqiptar i Kosovës u përball me mbylljen e institucioneve, dëbimin nga jeta publike, represionin policor, burgosjet politike dhe më pas me një ofensivë të organizuar ushtarake që synonte spastrimin etnik të popullsisë shqiptare.

Në këtë periudhë vendimtare historike, roli amerikan u bë faktor kyç për fatin e Kosovës. Diplomacia amerikane fillimisht u përpoq ta zgjidhte krizën përmes negociatave politike dhe Konferencës së Rambujesë. Mirëpo, refuzimi i Beogradit për të ndalur represionin dhe për të pranuar një zgjidhje paqësore çoi drejt ndërhyrjes ushtarake të NATO-s në vitin 1999.

Ndërhyrja e NATO-s, e mbështetur fuqishëm nga SHBA-ja, përbën një nga momentet më të rëndësishme të historisë moderne të Ballkanit. Ajo ndali spastrimin etnik, pengoi një katastrofë humanitare me përmasa të paparashikueshme dhe krijoi kushtet për çlirimin e Kosovës.

Nga perspektiva juridike dhe diplomatike, ndërhyrja në Kosovë mbetet një nga rastet më të debatuara në të drejtën ndërkombëtare moderne. Megjithëse pa autorizim formal të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, shumë juristë dhe studiues ndërkombëtarë e konsiderojnë atë si një ndërhyrje legjitime për shkak të domosdoshmërisë për të parandaluar krimet masive kundër njerëzimit.

Kosova u bë kështu simbol i ndërthurjes ndërmjet diplomacisë, së drejtës ndërkombëtare dhe përgjegjësisë morale për mbrojtjen e popullsive civile.

IV. SHBA-JA DHE NDËRTIMI I SHTETIT TË KOSOVËS

Pas përfundimit të luftës, angazhimi amerikan nuk u ndal vetëm në dimensionin ushtarak. Përkundrazi, filloi faza më e vështirë dhe më komplekse – ndërtimi institucional i Kosovës.

SHBA-ja luajti rol të jashtëzakonshëm në ngritjen e institucioneve demokratike, reformimin e sistemit juridik, konsolidimin e administratës publike dhe fuqizimin e mekanizmave të sigurisë.

Mbështetja amerikane u reflektua në:ndërtimin e sistemit kushtetues demokratik;forcimin e sundimit të ligjit;krijimin e institucioneve funksionale;mbështetjen e karakterit multietnik të shtetit;reformimin e sektorit të sigurisë;përkrahjen e njohjeve ndërkombëtare të Kosovës.

Shpallja e pavarësisë së Kosovës më 17 shkurt 2008 u mbështet fuqishëm nga SHBA-ja dhe aleatët perëndimorë. Njohja amerikane kishte peshë të jashtëzakonshme politike dhe diplomatike në arenën ndërkombëtare.

Po ashtu, opinioni këshillëdhënës i Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë i vitit 2010, i cili konstatoi se shpallja e pavarësisë së Kosovës nuk kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare, përforcoi legjitimitetin juridik dhe politik të shtetit të Kosovës.

V. BALLKANI NË GJEOPOLITIKËN AMERIKANE

Ballkani historikisht ka qenë hapësirë e përplasjes së interesave të fuqive të mëdha. Edhe pas përfundimit të Luftës së Ftohtë, rëndësia strategjike e rajonit nuk u zvogëlua; përkundrazi, ajo mori dimensione të reja gjeopolitike.

Për SHBA-në, Ballkani përfaqëson:korridor strategjik ndërmjet Evropës dhe Lindjes;segment të rëndësishëm të sigurisë euro-atlantike;pjesë të mbrojtjes së krahut jugor të NATO-s;zonë me ndikim të drejtpërdrejtë në stabilitetin evropian.

Në dekadat e fundit, Rusia është përpjekur të ruajë dhe të zgjerojë ndikimin e saj në Ballkan, veçanërisht përmes lidhjeve tradicionale politike dhe kulturore me Serbinë. Përballë kësaj strategjie, prania amerikane në rajon është konsideruar faktor kyç i balancës strategjike dhe i ruajtjes së orientimit perëndimor të Ballkanit.

Në këtë kuadër, Kosova nuk paraqet vetëm aleat politik të SHBA-së, por edhe një pikë të rëndësishme të arkitekturës së sigurisë euro-atlantike në Evropën Juglindore.

VI. NATO DHE DIMENSIONI I SIGURISË KOLEKTIVE

Ndikimi amerikan në Ballkan nuk mund të kuptohet pa rolin e NATO-s. Aleanca Veri-Atlantike u shndërrua në instrumentin më të rëndësishëm të stabilitetit dhe sigurisë në rajon.

Pas ndërhyrjeve në Bosnje dhe Kosovë, NATO mori përgjegjësi të drejtpërdrejtë për ruajtjen e paqes dhe për parandalimin e konflikteve të reja etnike.

Misioni i KFOR-it në Kosovë mbetet një nga operacionet më të rëndësishme të sigurisë ndërkombëtare në Evropën moderne. Prania amerikane brenda këtij misioni ka luajtur rol të pazëvendësueshëm në ruajtjen e stabilitetit dhe në garantimin e paqes.

Nga perspektiva juridike dhe strategjike, ndërhyrja e NATO-s në Ballkan shënoi transformimin e konceptit klasik të aleancave ushtarake drejt modelit të menaxhimit të krizave dhe mbrojtjes së civilëve.

VII. SFIDAT AKTUALE DHE PERSPEKTIVA E BALLKANIT

Megjithëse Ballkani sot nuk përballet me luftëra të hapura si në vitet ’90, rajoni vazhdon të mbetet i ndjeshëm ndaj tensioneve politike dhe rivaliteteve gjeopolitike.

Dialogu ndërmjet Kosovës dhe Serbisë vazhdon të mbetet një nga çështjet më komplekse të diplomacisë evropiane. Në këtë proces, SHBA-ja vazhdon të luajë rol aktiv në mbështetjen e normalizimit të marrëdhënieve dhe në ruajtjen e stabilitetit rajonal.

Megjithatë, sfidat e Ballkanit nuk kufizohen vetëm në raportet Kosovë–Serbi. Rajoni përballet edhe me:korrupsionin institucional;dobësinë e sundimit të ligjit;emigrimin masiv;ndikimet destabilizuese të fuqive të jashtme;propagandën dhe dezinformimin politik.

Në këtë realitet kompleks, prania amerikane vazhdon të mbetet garanci për orientimin euro-atlantik dhe për stabilitetin afatgjatë të rajonit.

VIII. KOSOVA DHE RAPORTI STRATEGJIK ME SHBA-NË

Raporti ndërmjet Kosovës dhe SHBA-së ka dimension historik, politik dhe moral. Për qytetarët e Kosovës, Amerika mbetet simbol i lirisë, mbështetjes dhe partneritetit strategjik.

Ky raport duhet të ruhet dhe të fuqizohet përmes:diplomacisë aktive dhe profesionale;koordinimit të politikës së jashtme me aleatët perëndimorë;forcimit të institucioneve demokratike;sundimit të ligjit;avancimit të interesave shtetërore në arenën ndërkombëtare.

Kosova duhet ta kuptojë se miqësia me SHBA-në nuk është vetëm privilegj historik, por edhe përgjegjësi shtetërore, kombëtare dhe strategjike.

IX. DIMENSIONI MORAL DHE JURIDIK I NDIHMËS AMERIKANE

Ndihma amerikane ndaj Kosovës nuk mund të shihet vetëm përmes prizmit të interesave gjeopolitike. Ajo kishte edhe dimension të fuqishëm moral, humanitar dhe civilizues.

Ndërhyrja për mbrojtjen e popullsisë shqiptare nga spastrimet etnike dhe krimet kundër njerëzimit përfaqëson një nga rastet më domethënëse të përgjegjësisë morale ndërkombëtare në fund të shekullit XX.

Në doktrinën moderne të së drejtës ndërkombëtare, rasti i Kosovës ndikoi drejtpërdrejt në zhvillimin e konceptit të “Responsibility to Protect” – përgjegjësisë ndërkombëtare për mbrojtjen e popullsive civile nga krimet masive.

Kosova mbetet kështu një nga rastet më të rëndësishme të ndërthurjes së diplomacisë, së drejtës ndërkombëtare dhe ndërgjegjes humanitare.

Rikthimi i rolit amerikan në Ballkan pas Luftës së Ftohtë ndryshoi rrjedhën historike të rajonit. SHBA-ja u shndërrua në faktor vendimtar të paqes, stabilitetit dhe transformimit demokratik në Evropën Juglindore.

Në Bosnje dhe Hercegovinë, Amerika ndihmoi në ndalimin e luftës dhe imponimin e paqes. Në Kosovë, ajo mbështeti lirinë, ndali spastrimin etnik dhe kontribuoi drejtpërdrejt në krijimin e shtetit të pavarur të Kosovës.

Historia moderne e Ballkanit nuk mund të kuptohet pa rolin amerikan. Po ashtu, historia moderne e Kosovës mbetet e pandashme nga mbështetja strategjike, diplomatike dhe politike e SHBA-së.

Në kohën e sfidave të reja globale, Ballkani vazhdon të ketë rëndësi të veçantë për sigurinë euro-atlantike. Për këtë arsye, partneriteti ndërmjet Kosovës dhe SHBA-së mbetet një nga shtyllat më të rëndësishme të stabilitetit, demokracisë dhe të ardhmes perëndimore të rajonit.

Në fund, mund të thuhet se ndikimi amerikan në Ballkan nuk përfaqëson vetëm histori të diplomacisë moderne, por edhe një kapitull të rëndësishëm të mbrojtjes së lirisë, të drejtave të njeriut dhe rendit demokratik ndërkombëtar.