Sabile Basha: Anatomia e krizës dhe demonstratat e 1981-it si artikulim i kërkesave kombëtare (12)

ANATOMIA E KRIZËS DHE DEMONSTRATAT E 1981-it SI ARTIKULIM I KËRKESAVE KOMBËTARE ( 12 )

(Broshura e ilegales: Eksploatimi i egër nën prangat e rënda kolonialiste, Zëri i Kosovës, Zvicër, 1987)

Propaganda shoviniste e Beogradit nxit urrejtjen në mes punëtorëve

Në trajtesën “Propaganda shoviniste e Beogradit nxit urrejtjen në mes punëtorëve”, vëmendja vendoset mbi një mekanizëm të njohur të pushtetit politik, përdorimin e propagandës për ta zhvendosur konfliktin nga sfera e problemeve reale sociale dhe ekonomike te sfera e përplasjes etnike, duke e bërë urrejtjen kombëtare një mjet për disiplinimin e pakënaqësive dhe për neutralizimin e kërkesave të punëtorëve. Punimi e ndërton argumentin duke theksuar se propaganda serbe ndaj shqiptarëve nuk duhet parë si produkt i çastit, i kufizuar vetëm në dekadat e fundit të shekullit XX[1], përkundrazi, ajo paraqitet si një vazhdimësi historike, e rrënjosur në periudha më të hershme, ku diskursi denigrues dhe stereotipizues ka shërbyer si instrument legjitimues për politika përjashtuese.

Në këtë kuadër, punëtorët shqiptarë shfaqen si subjekt shoqëror i vendosur nën presion të dyfishtë: nga njëra anë përballeshin me padrejtësi strukturore dhe forma të ndryshme dhune e diskriminimi në vendin e punës, nga ana tjetër, kur reagimi i tyre merrte formë kolektive-përmes protestave-atëherë ky reagim përballej me një strategji të kundërpërgjigjes politike, e cila synonte të mos lejonte që pakënaqësia të artikulohej si çështje e të drejtave të punës, e barazisë dhe e dinjitetit social. Protesta, pra, nuk shihej vetëm si problem, por si rrezik për rendin ideologjik: sepse ajo hapte mundësinë që punëtorët ta artikulonin përvojën e tyre si përvojë shtypjeje dhe pabarazie.

Teksti sugjeron se pushteti dhe qendra politike në Beograd, larg së qëndruari pasiv, shfrytëzonin çdo valë pakënaqësie si rast për të ushqyer ndarje nacionale brenda vetë klasës punëtore. Kjo është pika ku propaganda shfaqet me funksionin e saj më të drejtpërdrejtë, ajo nuk synon thjesht të bindë, por të përçajë, nuk synon të sqarojë shkaqet e varfërisë, të humbjeve ekonomike apo të kushteve të rënda të punës, por të prodhojë një tregim alternativ ku “fajtor” bëhet tjetri etnik[2]. Në një logjikë të tillë, problemet e jetës së përditshme—pagat, siguria në punë, shëndeti, standardi jetësor—zhvendosen nga analiza sociale në mitologji politike, ku armiqtë shpiken dhe konfliktet instrumentalizohen.

Në mënyrë të nënkuptuar, ky mekanizëm e dobëson vetë mundësinë e solidaritetit punëtor, sepse aty ku punëtorët do të mund të gjenin gjuhë të përbashkët për kërkesa ekonomike dhe kushte më të drejta pune, propaganda ndërhyn për t’i riorientuar emocionet nga kërkesa për drejtësi te ndjenja e armiqësisë. Kështu, tensioni nacional bëhet një “zëvendësim” i debatit social, një perde tymi që e mbulon thelbin e problemeve reale. Dhe në vend që institucionet të përballen me shkaqet e pakënaqësisë, ato e kanalizojnë energjinë shoqërore drejt konfliktit simbolik, duke e bërë të pamundur një front të përbashkët punëtorësh kundër padrejtësive.

Autori, sipas përshkrimit të tekstit, paraqitet me një njohje të hollë të realitetit të ish-Jugosllavisë, pikërisht sepse nuk e sheh situatën “në sipërfaqe” si një konflikt spontan mes punëtorëve, por si produkt të një politike të menduar: një politikë që e përdor propagandën për të menaxhuar krizën, për të kontrolluar narrativat dhe për të fragmentarizuar trupin shoqëror. Në këtë vështrim, propaganda shoviniste nuk është thjesht fjalor urrejtjeje, por një teknikë qeverisjeje, e cila përfiton nga frika, pasiguria dhe varfëria për të ngritur mure mes atyre që, në kushte të tjera, do të kishin interesa të përbashkëta.

Në përmbyllje, punimi e shtron qartë se nxitja e urrejtjes nacionale mes punëtorëve nuk ishte aksident i rastësishëm, por strategji e cila shërbente për t’i larguar punëtorët nga zgjidhja e problemeve të tyre konkrete. Ajo e zëvendësonte kërkesën për barazi me dyshim, solidaritetin me armiqësi dhe protestën sociale me polarizim etnik. Në këtë mënyrë, propaganda e Beogradit, siç e paraqet punimi, funksiononte si një instrument që e stabilizonte pushtetin jo duke i zgjidhur plagët sociale, por duke e zhvendosur vështrimin e shoqërisë drejt një konflikti që e ushqente vetë.

Si rrjedhojë e kësaj propagande të vazhdueshme, marrëdhëniet brenda botës së punës u deformuan thellësisht dhe u mbushën me një klimë mosbesimi e armiqësie, ku punëtori shqiptar i Kosovës u shënjestrua si “tjetri” brenda hapësirës jugosllave. Në vend që ta shihnin si bashkëvuajtës në një rend ekonomik që prodhonte pabarazi, shumë punëtorë serbë dhe jugosllavë filluan ta perceptonin punëtorin shqiptar si një konkurrent që, gjoja, rrezikonte mirëqenien e tyre dhe “uljen” e standardit të jetesës. Kjo logjikë konkurruese—e ushqyer nga diskursi politik—e zhvendosi fokusin nga shkaqet reale të krizës ekonomike dhe sociale te një figurë e rreme fajtori, duke e bërë punëtorin shqiptar objekt të një fajësimi kolektiv[3].

Kështu, në vetëdijen e një pjese të punëtorëve të tjerë u kultivua ndjenja se ata i përkisnin një “kombit sundues”, pra një pozicion i supozuar privilegji brenda hierarkisë politike dhe shoqërore të shtetit. Kjo ndjenjë, megjithëse u shërbente interesave të pushtetit, ishte në thelb një iluzion politik, sepse privilegji i pretenduar nuk buronte nga fuqia reale ekonomike e punëtorit, por nga identifikimi ideologjik me qendrën sunduese. Në këtë mënyrë, punëtorët serbë e jugosllavë, të nxitur nga propaganda, rrezikuan të mos e shihnin më veten si pjesë e një klase që gjithashtu përballej me shfrytëzim, por si “mbrojtës” të një rendi që u dukej se i mbronte.

Në këtë terren të mjegulluar ideologjikisht, ata mund të shndërroheshin në instrumente të verbra të një projekti më të gjerë politik, të përshkruar në tekst si interes i borgjezisë serbomadhe kundër Kosovës. Kjo është një tezë me rëndësi analitike, propaganda nuk synon vetëm urrejtje, por synon mobilizim-jo mobilizim për të drejta sociale, por mobilizim kundër një “armiku” të brendshëm, në mënyrë që të konsolidohet pushteti. Paradoksalisht, duke vepruar kundër punëtorit shqiptar dhe kundër Kosovës, këta punëtorë përforconin edhe sundimin që rëndonte mbi vetë ata, sepse një sistem që arrin ta ndajë klasën punëtore sipas vijave etnike e ka shumë më të lehtë ta kontrollojë atë, ta dobësojë rezistencën e saj dhe ta mbajë të fragmentuar.

Kësaj situate i shtohej edhe pesha e paragjykimeve sociale dhe kombëtare, të cilat e shndërronin punëtorin shqiptar jo vetëm në “konkurrent ekonomik”, por edhe në një figurë të stigmatizuar, të cilës i mohohej barazia morale dhe shoqërore[4]. Këto paragjykime nuk lindnin vetvetiu, ato prodhoheshin dhe riprodhoheshin përmes ligjërimeve publike, përmes mediave, dhe përmes një kulture politike që e shpjegonte krizën jo me politika të gabuara e struktura pabarazie, por me “fajin” e të tjerëve. Kjo logjikë e stigmatizimit shërbente si justifikim për margjinalizimin e shqiptarëve dhe për zgjatjen e statusit të Kosovës si hapësirë e nënshtruar politikisht.

Pikërisht për këtë arsye, teksti nënvizon një nevojë thelbësore: sqarimin e masave të gjera punonjëse të popujve në Jugosllavi mbi realitetin e Kosovës dhe mbi pozitën e shqiptarëve. Ky sqarim nuk paraqitet thjesht si detyrë morale, por si kërkesë strategjike e emancipimit shoqëror. Ideja qendrore është se zgjidhja e çështjes së Kosovës nuk do të ishte vetëm akt drejtësie për shqiptarët, por edhe një formë çlirimi social, politik dhe shoqëror për vetë punëtorët e popujve të tjerë, sepse do ta dobësonte mekanizmin shtypës që i mbante të gjithë nën kontroll, një mekanizëm që përfitonte nga përçarja, frika dhe urrejtja për të ruajtur rendin ekzistues.

Mirëpo, një perspektivë e tillë nuk i leverdiste shtetit okupues, sepse një ndërgjegjësim i gjerë punëtor do të rrezikonte themelet e sundimit. Një punëtor që e kupton se armiku kryesor nuk është bashkëpunëtori i tij i një etnie tjetër, por struktura që e shfrytëzon dhe e përdor urrejtjen si armë, është më i vështirë për t’u manipuluar. Prandaj, sipas tekstit, pushteti nuk kishte interes të dëgjonte për popullin e shtypur shqiptar, as të pranonte se padrejtësia ndaj Kosovës ishte pjesë e një rendi më të gjerë dominimi.

Në përmbyllje, ky punim e përshkruan propagandën si një proces që e kthen solidaritetin në armiqësi dhe bashkëjetesën punëtore në rivalitet të rremë. Punëtori shqiptar i Kosovës paraqitet si viktimë e dyfishtë: i shtypur në planin politik e social, dhe njëkohësisht i demonizuar si “shkaktar” i problemeve të të tjerëve. Ndërsa punëtori serb e jugosllav, i ngarkuar me ndjenjën e kombit sundues, rrezikon të bëhet bashkëpunëtor i pavetëdijshëm i një sistemi që, në fund, e shtyp edhe atë. Kështu, zgjidhja e çështjes së Kosovës, në logjikën e këtij argumenti, paraqitet si çlirim i ndërsjellë: çlirim nga dominimi politik dhe çlirim nga mashtrimi ideologjik që e ushqen dominimin.

Ishte e njohur gjerësisht—dhe në fakt pothuajse e padiskutueshme—se brenda ish-Jugosllavisë, Kosova përfaqësonte rajonin më të pazhvilluar ekonomikisht, si në treguesit e prodhimit, ashtu edhe në standardin e jetesës dhe infrastrukturën shoqërore. Megjithatë, pikërisht mbi këtë realitet të pamohueshëm, politika qendrore e Beogradit ndërtonte një diskurs publik të dyfishtë, nga njëra anë pranohej retorikisht “nevoja” për zhvillim të shpejtë të Kosovës, nga ana tjetër, në praktikë, ruhej një logjikë e qartë dominimi e shfrytëzimi, e cila e mbante këtë hapësirë në një gjendje varësie ekonomike dhe margjinalizimi politik. Kjo kontradiktë—midis fjalës dhe veprës—nuk ishte e rastësishme, por pjesë e një strategjie: të paraqitej një politikë e padrejtë si e drejtë, duke e mbështjellë me fjalor modernizimi, premtime për investime dhe thirrje për “barazi” formale.

Në këtë kuptim, autori nënvizon se klika sunduese në Beograd nuk kursente deklaratat për “zhvillim” e “përparim”, por këto deklarata shfaqeshin si mashtrime dhe demagogji, të dizajnuara për të krijuar përshtypjen e një kujdesi institucional që realisht mungonte. Retorika e zhvillimit shërbente si mbulesë e politikave shfrytëzuese: një lloj justifikimi moral dhe politik, që synonte të amortizonte pakënaqësinë, të qetësonte opinionin dhe, nëse ishte e mundur, të prodhonte bindjen se gjendja e prapambetur ishte diçka që “po përmirësohej” gradualisht. Pikërisht këtu del në pah fuqia e propagandës: ajo nuk mohon domosdo realitetin, por e riciklon atë në formë premtimesh dhe narrativash, duke u përpjekur ta kthejë padrejtësinë në normalitet.

Autori thekson se pushtetarët e Beogradit e ushtronin këtë demagogji në mënyrë të rafinuar, në hapësira ku fjala politike fiton autoritet formal: mbledhje, plenume, kongrese dhe tubime të ndryshme[5]. Aty, fjalimet prodhonin një lloj teatri politik, ku frazat “përparim”, “barazi”, “bashkim”, “zhvillim” dhe “kujdes” përsëriteshin me aq mjeshtëri, saqë një pjesë e njerëzve mund të binin lehtësisht në grackën e këtij diskursi. Kjo nënkupton se propaganda nuk funksionon vetëm mbi padijen, por edhe mbi shpresën, në kushte varfërie dhe pasigurie, premisa se “po vjen zhvillimi” mund të kthehet në një strehë psikologjike, duke e shtyrë shoqërinë të tolerojë gjendjen e rëndë me pritjen se nesër do të jetë më mirë.

Mirëpo, sipas këtij rrëfimi, pas viteve ’70, realiteti i popullsisë shqiptare në Kosovë u përkeqësua dukshëm, sidomos në planin ekonomik—ndërsa në planin politik, gjendja paraqitej edhe më e rëndë. Kjo periudhë karakterizohet si kohë e katandisjes graduale, ku shpresat për përmirësim u zëvendësuan nga përvoja konkrete e varfërimit. Në vend që standardi të rritej, niveli i jetesës u përkeqësua vazhdimisht; në vend që pagat dhe të ardhurat të ndjekin zhvillimin, të ardhurat mesatare u zvogëluan me shpejtësi[6]. Këto shenja nuk janë vetëm tregues ekonomikë, ato janë shenja të një krize shoqërore, sepse rënia e të ardhurave nuk do të thotë vetëm më pak konsum, por edhe më pak shpresë, më pak mundësi arsimimi, më pak qasje në shëndetësi dhe më shumë tension në jetën familjare.

Në këtë mënyrë, hendeku midis Kosovës dhe republikave të tjera jugosllave-qoftë në “thellësi” (cilësia e zhvillimit), qoftë në “gjerësi” (përhapja e tij)—jo vetëm që nuk u ngushtua, por u rrit në përmasa të mëdha[7]. Ideja e hendekut këtu është vendimtare: ajo tregon se prapambetja nuk ishte thjesht një nivel më i ulët zhvillimi, por një distancë që po zmadhohej, duke e bërë Kosovën gjithnjë e më të paaftë të konkurrojë, të modernizohet dhe të integrohet në mënyrë të barabartë. Ky zgjerim i hendekut prodhoi pasoja të drejtpërdrejta sociale: plagë të rënda për popullin shqiptar, të cilat mund të kuptohen si varfëri e strukturuar, papunësi e maskuar, migrim, tension social dhe ndjenjë e përgjithshme përjashtimi.

Në një lexim më të thelluar, kjo pjesë sugjeron se prapambetja e Kosovës nuk ishte thjesht rezultat i mungesës së resurseve apo i ndonjë paaftësie të brendshme, por lidhej ngushtë me një raport politik qendër-periferi, ku periferia mbahej në gjendje varësie dhe kontrolli, ndërsa qendra e justifikonte këtë raport përmes fjalimeve dhe demagogjisë. Dhe pikërisht këtu qëndron thelbi i kritikës, kur politika e shfrytëzimit maskohet si politikë “e drejtë”, atëherë padrejtësia bëhet dyfishe-sepse përveçse prodhon varfëri, prodhon edhe manipulim, duke e kthyer propagandën në instrument të normalizimit të pabarazisë.

Në përfundim, teksti e paraqet periudhën pas viteve ’70 si një kohë kur premtimi i zhvillimit u përdor si gjuhë pushteti, ndërsa realiteti i jetesës së shqiptarëve në Kosovë shkonte drejt përkeqësimit. Për pasojë, hendeku ekonomik me pjesët e tjera të federatës u thellua dhe u zgjerua, duke lënë pas jo vetëm statistika të zymta, por edhe pasoja të ndjeshme shoqërore—“plagë” që e shoqërojnë një popull kur zhvillimi i mohohet jo vetëm në praktikë, por edhe në të drejtën për t’u trajtuar me sinqeritet.