Speciale

Fotaq Andrea: Arbëreshët e Italisë (1413-2007)

Nuk dihet saktësisht se në cilën epokë këto popullata janë vendosur në Kalabri. Mendimi më i besueshëm është se ato erdhën aty në kohën e Skënderbeut*; dhe të tregojnë ende në Lungro një nga shpatat e shumta të këtij Heroi, i cili, pa dyshim, kishte po aq shpata sa kishte Madona shami për të mbuluar kryet...

Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (46)

Gjatë viteve të hulumtimeve të mia në arkiva të ndryshme, kam pasur rastin të ndeshem me një numër të madh dokumentesh të dorës së parë, të cilat përbëjnë dëshmi autentike të një periudhe ndër më të ndërlikuarat të historisë sonë kombëtare. Secili prej këtyre burimeve arkivore, qoftë një raport administrativ...

Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (45)

Një pjesë tjetër e formularit i kushtohej fazës së ekzekutimit të dënimit. Me saktësi shënohej se ku do të vuante dënimin personi i dënuar dhe në cilin institucion korrektues do të transferohej. Kjo nuk ishte thjesht një e dhënë administrative, por një element me rëndësi të madhe historike, sepse burgjet ku dërgoheshin të...

Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (44)

Pas këtij udhëzimi të hollësishëm, të mbushur me argumente, këshilla dhe thirrje për organizim, Komiteti i Përkohshëm Drejtues i Lëvizjes për Republikën Shqiptare në Jugosllavi (LRSHJ) nuk u mjaftua vetëm me orientime teorike. Për ta bërë këtë aksion sa më të organizuar dhe sa më funksional, ai bashkëngjiti edhe një dokument...

Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (43)

Në planin historik, ky apel dëshmon për një nivel të lartë organizimi dhe vetëdijeje politike të mërgatës shqiptare në fillim të viteve tetëdhjetë. Në një kohë kur regjimi jugosllav përpiqej të zhdukte gjurmët e represionit dhe të impononte heshtjen, shqiptarët në mërgim ndërtonin një rrjet të gjerë dokumentimi...

Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (42)

Në mënyrë domethënëse, dokumenti nuk ndalet vetëm te vetë të burgosurit. Ai tërheq vëmendjen edhe te pasojat e rënda që arrestimet politike sillnin për familjet e tyre. Shumë prej tyre mbeteshin pa burimin kryesor të të ardhurave, duke u përballur me varfëri, izolim dhe vështirësi të mëdha ekonomike. Për këtë arsye...

Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (41)

Në mesin e dokumenteve që ruheshin në atë zarf ndodheshin edhe materiale të tjera me një peshë të veçantë historike, të cilat dëshmojnë jo vetëm për dramën që po përjetonte populli shqiptar nën regjimin jugosllav, por edhe për përpjekjet e organizuara të mërgatës shqiptare për ta bërë të njohur këtë realitet para opinioni...

Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (40)

Më tej, sipas dokumentit, në organogram ishin evidentuar edhe kujdestarët pa shirita, përkatësisht: Jahiri, Qamili, Syla dhe Daja (si rezervë). Dokumentet organizative të demonstratave të shqiptarëve në mërgatë zbulojnë se çdo hallkë e organizimit ishte menduar me kujdes dhe se çdo pjesëmarrës kishte një rol të...

Isuf B. Bajrami: Serbia, përgjegjësia historike dhe juridike për dhunën ndaj shqiptarëve në periudhën 1877–1999

Ky studim analizon disa nga periudhat kryesore të marrëdhënieve shqiptaro-serbe nga fundi i shekullit XIX deri në fund të shekullit XX, duke u fokusuar në dëbimet e popullsisë shqiptare nga territoret e pushtuara nga Serbia gjatë viteve 1877–1878, politikat shtetërore në periudhën jugosllave dhe krimet e kryera gjatë luftës së...

Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (39)

Demonstratat e pranverës së vitit 1981, parullën “Kosova-Republikë”e shndërruan në kërkesën bosht dhe kryesore të artikulimit politik shqiptar. Kjo parulla u bë simboli më i njohur i asaj periudhe, ndërsa në mërgatë ajo u përkthye në gjuhët e vendeve perëndimore, përfshirë gjermanishten, me qëllim që mesazhi të kuptohej...

Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (38)

Në mesin e dokumenteve arkivore që pata mundësinë të shqyrtoj, gjeta edhe një material me vlerë të veçantë historike. Bëhej fjalë për tekstet e parullave të hartuara në gjuhën gjermane, të cilat ishin planifikuar të shpaloseshin gjatë marshimit protestues. Në pamje të parë, ato mund të duken vetëm si slogane të përkthyera në...

Sabile Basha: Kosova ecën përpara përballë nostalgjisë për të kaluarën

Zhvillimet politike në Serbi vazhdojnë herë pas here të prodhojnë deklarata dhe qëndrime që rikujtojnë retorikën e periudhës më të errët të historisë së saj moderne. Megjithatë, pavarësisht këtyre përpjekjeve për të ringjallur diskurse të së kaluarës, mbetet një realitet i pakthyeshëm se epoka e represionit sistematik ndaj...

Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (37)

Në mesin e një morie dokumentesh, procesverbalesh, korrespondencash dhe materialesh të ndryshme që hedhin dritë mbi veprimtarinë e lëvizjes kombëtare shqiptare, më ra në dorë edhe një fletë e veçantë, në dukje e thjeshtë, por me një vlerë të jashtëzakonshme historike. Nuk ishte një deklaratë politike, as një trakt ideologjik dhe as një raport...

Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (36)

Pas thirrjes “Rroftë Kosova e lirë!”, e cila përfaqësonte idealin më të lartë politik dhe kombëtar të shqiptarëve të asaj kohe, parulla vazhdonte me një tjetër mesazh të shkruar me shkronja të mëdha e të dukshme, sikur të dëshironte të vuloste përfundimisht frymën e saj mobilizuese...

Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (35)

Siç e kam theksuar edhe më parë, demonstratat dhe tubimet e mërgatës shqiptare nuk ishin thjesht grumbullime protestuese, por shndërroheshin në skena të gjalla të ndërgjegjësimit kombëtar. Në çdo manifestim, krahas thirrjeve dhe fjalimeve, shpërndaheshin trakte, ngriheshin pankarta dhe mbaheshin parulla që pasqyronin...

Fotaq Andrea: Zvërnec - 1916-2026 - Heroi italian dhe Heroi anonim shqiptar

Ja ku na vjen, falë penelit të piktorit dhe ilustratorit të mirënjohur italian Achile Beltrame (1871-1845) një dokument historik ilustrativ për një ngjarje të veçantë ndodhur në Zvërnec (Zarnec) gjatë Luftës së parë Botërore, konkretisht javën e parë të nëntorit 1916. Toka e përflakur shqiptare, shndërruar në arenë përleshjesh të...

Gjon Marku: Martesa dhe riti i saj zakonor në trevën e Mirditës

Martesa përbën një nga institucionet më të rëndësishme të organizimit shoqëror në traditën shqiptare. Ajo nuk është vetëm bashkimi i dy të rinjve, por një akt me rëndësi juridike, ekonomike, shoqërore dhe shpirtërore, që përfshin familjen, farefisin dhe mbarë bashkësinë. Në trevën e Mirditës, martesa ka qenë e rregulluar...

Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (34)

Si dokument historik, kjo pjesë e protestës nuk duhet parë vetëm si një deklaratë politike e momentit, por edhe si një dëshmi e mendimit politik të një segmenti të lëvizjes ilegale shqiptare në fillim të viteve tetëdhjetë. Ajo pasqyron aspiratat, perceptimet dhe strategjitë që qarkullonin në mesin e veprimtarëve të kohës, të cilët...

Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (33)

Duke shfletuar me kujdes dokumentet e ruajtura në një zarf të vjetër, të zverdhur nga koha dhe pesha e viteve, hasa në një material me rëndësi të veçantë historike. Mes faqeve të mbushura me gjurmë të së kaluarës, gjeta një dokument të titulluar “Protestë”, i cili përfaqësonte jo vetëm një tekst të shkruar, por edhe një dëshmi të...

Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (32)

Një element i rëndësishëm i kësaj pjese të “Kushtrimit” është përpjekja për ta paraqitur demonstratën si zërin e atyre që nuk mund të flasin vetë. Demonstruesit nuk paraqiten si individë që mbrojnë interesat personale, por si përfaqësues të një populli të tërë që kërkon rikthimin e të drejtave të mohuara. Në këtë kuptim...

Gjon Marku: Burimet historike të së drejtës dokësore shqiptare

Studimi i së drejtës dokësore shqiptare përbën një nga fushat më të rëndësishme të historisë juridike shqiptare, pasi nëpërmjet tij bëhet i mundur njohja e institucioneve juridike që kanë rregulluar jetën shoqërore të shqiptarëve gjatë shekujve. Përpara krijimit të shtetit modern dhe përhapjes së legjislacionit të shkruar, bashkësitë shqiptare organizuan jetën...

Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (31)

Pas përfundimit të komunikatës, e cila në mënyrë të strukturuar paraqiste programin politik, organizimin dhe qëndrimet e Lëvizjes për Republikën Shqiptare në Jugosllavi, dokumenti vazhdonte me një tekst tjetër, krejtësisht të ndryshëm në frymë, në stil dhe në mënyrën e komunikimit me lexuesin. Në dy faqet pasuese...

Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (30)

Në vazhdim të komunikatës, pas paraqitjes së programit politik, të qëndrimeve ideologjike dhe të objektivave strategjike, autorët ndaleshin edhe te çështjet organizative dhe te mesazhi që dëshironin t’i përcillnin opinionit ndërkombëtar. Këto pika përbëjnë një dëshmi të rëndësishme të përpjekjeve të lëvizjes për të ndërtuar jo vetëm një organizatë të qëndrueshme politike, por edhe një mekanizëm...

Dorian Koçi: Kontaktet Politike dhe Ushtarake Arbërore-Hungareze gatë Motit të Madh

Kontaktet arbërore-hungareze duhet të kenë qenë të hershme, që në momentet kur kurora hungareze zotëronte territore të gjera të Kroacisë dhe të Bosnjës së sotme. Dokumentacioni në dispozicion nuk na ndihmon shumë në këtë drejtim, por duke ditur se prania e arbërve qoftë si qytetarë, apo si tregtarë dhe udhëheqës ushtarakë të Republikës së Raguzës ka qenë relativisht e madhe, mund të sugjerojmë...

Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (29)

Nga këndvështrimi historik, këto tri pika programore përfaqësojnë një dokument me rëndësi të veçantë për studimin e lëvizjes ilegale shqiptare në fillim të viteve tetëdhjetë. Ato pasqyrojnë përpjekjen për të ndërtuar një organizatë të unifikuar, për të mobilizuar shqiptarët brenda dhe jashtë vendit, si dhe për të artikuluar në...

Fahri Dahri: Njëqind e trembëdhjetë vitet e vetmisë së Çamërisë

Ne, çamët nuk kemi qenë minoritet shqiptar në Greqi. Mbas 1913 Fuqitë e Mëdha, padrejtësisht na shndërruan në pakicë kombëtare.Jemi pasardhës të thesprotëve. Ishim të zotët e vendit, kur nuk kishte as Greqi e as Romë. Ishim popull autokton denbabaden - Të hidhen poshtë sajesat mashtruese greke nga shteti shqiptar...

Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (28)

Në mesin e një morie dokumentesh ilegale që kisha gjetur në zarfin e ruajtur nga vitet, më ra në dorë një material që tërhoqi menjëherë vëmendjen time. Ai përbëhej nga katër faqe të daktilografuara dhe ndryshonte dukshëm nga dokumentet e tjera që zakonisht qarkullonin në rrethet ilegale. Nuk ishte një trakt i zakonshëm...

Prend Buzhala: Gazetaria nën fishkëllimën e plumbave e minahedhësve, kur ra dëshmor Muhamet Haxhaj

Gjatë luftës në Kosovë isha gazetar në zonat e luftës. Raportoja për gazetën "Rilindja"/"Bujku", ndërsa shumë informacione ua përcillja edhe agjencive e mediave të tjera. Çdo lajm shkruhej mes rrezikut, nën breshërinë e plumbave dhe granatimeve, me bindjen se e vërteta duhej të arrinte deri te lexuesi...

Paulin Zefi: Danja (Dagnum) - Historia dhe arkitektura

Qyteti i fortifikuar i Danjës, i përmendur në burimet historike me emra të ndryshëm, si: “Dain, Dajin, Dajino, Dagnum, Danum, Dainum, Dagno, Dagne, Dano, Danj apo Dai etj." (1)", ka qenë një nga qendrat më të rëndësishme tregtare të kohës dhe, falë pozitës së saj tejet të favorshme strategjike, ka luajtur një rol të rëndësishëm ushtarak, politik dhe ekonomik gjatë gjithë periudhës së Mesjetës...

Isuf B. Bajrami: 2 Korriku 1990 mbetet një nga datat më të dhimbshme në historinë moderne të Shqipërisë

Historia e një vendi nuk shkruhet vetëm me data të ftohta apo me ngjarje të renditura në kronika. Ajo jeton në kujtesën e njerëzve, në rrudhat e duarve që kanë punuar larg atdheut, në sytë e nënave që kanë pritur gjatë, dhe në heshtjen e atyre që kanë mbajtur brenda vetes më shumë dhimbje sesa fjalë...

Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (27)

Autori vëren se agjitimi gojor kishte pasur tradicionalisht sukses të madh në mesin e shqiptarëve. Kjo lidhej me kulturën e komunikimit të drejtpërdrejtë, me rëndësinë e fjalës së dhënë dhe me besimin që krijohej përmes lidhjeve familjare, krahinore, shoqërore dhe kombëtare. Në shumë raste, një bashkatdhetar mund të bindej më...

Dorian Koçi: Disa konsiderata historike rreth betejës së Torviollit

Më 29 qershor 1444, në fushën e Dibrës së Poshtme, u zhvillua një prej betejave më të rëndësishme në historinë e hershme të rezistencës arbëre  kundër Perandorisë Osmane – Beteja e Torviollit. E udhëhequr nga Gjergj Kastrioti Skënderbeu, kjo përballje ushtarake nuk ishte thjesht një fitore taktike ndaj trupave osmane të komanduar...

Luan Tashi: Portreti i Skenderbeut në Galerinë Uffizi të Firencës dhe problemi i atribuimit Gentile Bellinit

Për Gjergj Kastrioti Skenderbeun (1405-1468) nuk ka asnjë portret i dokumentuar në mënyrë të padiskutueshme si vepër e realizuar gjatë jetës së tij. Pikërisht kjo mungesë ka bërë që çdo paraqitje figurative e tij të bëhet objekt debatesh, atribuimesh dhe interpretimesh të ndryshme. Ndër portretet më të njohura të Skenderbeut, është ai që sot ruhet në “Galleria degli Uffizi” në Firence...

Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (26)

Pikërisht për këtë arsye, ata argumentonin se vëmendja nuk duhej të përqendrohej në hipoteza se si do të ishte gjendja nëse Jugosllavia do të drejtohej nga një parti e vërtetë komuniste. Sipas tyre, detyra e kohës ishte analizimi i realitetit ekzistues dhe organizimi i përpjekjeve konkrete për të fituar të drejtat që shqiptarëve u...

Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (25)

Në mesin e materialeve propaganduese që gjeta në zarfin e trakteve, hasa edhe në një trakt të veçantë, i cili tërhoqi menjëherë vëmendjen time si për përmbajtjen ashtu edhe për përmasat e tij. Ndryshe nga shumica e trakteve të kohës, të cilat zakonisht përbëheshin nga një ose dy faqe të shkruara shkurt e qartë, ky dokument...

1 2 3 4 5
Në Fokus