Sabile Basha: Programet dhe elaboratet serbe antishqiptare (11)

MEMORANDUMI I AKADEMISË SERBE: NJË TESTAMENT I HEGJEMONISË

(Programet e elaboratet serbe antishqiptare – XI)

Nga Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Në historinë e errët të Ballkanit, aty ku kufijtë janë vizatuar dhe rivizatuar me duar të etura për pushtet, aty ku historia është përdorur si mjet sundimi dhe akademitë e dijes janë shndërruar në kështjella ideologjike, lindi një dokument që nuk kërkonte të ndriçonte rrugën drejt së vërtetës, por ta mjegullonte atë. Memorandumi i Akademisë Serbe, i hartuar më 1986, nuk ishte thjesht një përmbledhje e shqetësimeve të një elite intelektuale – ai ishte një manifest politik, një program i fshehtë që, nën maskën e analizës, përgatiste terrenin për rrënimin e popujve që nuk pranonin të bëheshin hije të Serbisë.

Akademia Serbe, e cila duhej të ishte tempulli i dijes dhe i mendimit të lirë, kishte kohë që ishte kthyer në një vegël të politikës shoviniste. Ajo nuk ishte një fole mendimtarësh të pavarur, por një tryezë ku hartoheshin strategjitë për zgjerimin e një projekti të vjetër – atë të dominimit, të nënshtrimit dhe të shuarjes së identiteteve të tjera. Në rrënjët e saj nuk qëndronte filozofia e bashkëjetesës mes popujve, por një doktrinë e ndërtuar mbi mitin e madhështisë serbe dhe mbi iluzionin se Serbia ishte qendra rreth së cilës duhej të rrotullohej e gjithë federata jugosllave.

Ky Memorandum u paraqit si një dokument mbi pozitën politike, ekonomike dhe kushtetuese të Serbisë në Jugosllavinë e atëhershme, por në të vërtetë, ai ishte një thirrje e heshtur për ringjalljen e hegjemonisë serbe, një platformë që përgatiste terrenin për konfliktet që do të pasonin.

Në fjalët e tij, Serbia paraqitej si një komb i rrethuar nga padrejtësia, si një viktimë e një sistemi që, sipas autorëve të tij, kishte favorizuar të tjerët në dëm të saj. Por pas këtij viktimizimi të rremë, fshihej një dëshirë e ethshme për t’u rikthyer në pozitat e dominimit absolut. Ishte një deklaratë e pashpallur lufte, një paralajmërim se Serbia nuk do të pranonte barazinë me të tjerët, por do të kërkonte mbi ta një pushtet që e konsideronte të natyrshëm.

Në thelb të këtij dokumenti nuk qëndronte vetëm një strategji e re politike, por një vazhdimësi e një mendësie të lashtë, një filozofi që gjithmonë e kishte parë Ballkanin si një territor që duhej ripërdorur sipas interesave serbe. Në këtë Memorandum nuk flitej për një Serbi që kërkonte të rritej brenda kufijve të saj, por për një Serbi që e shihte veten si forcën e vetme legjitime në rajon, një forcë që nuk mund të pranonte një Jugosllavi të barabartë, por vetëm një Jugosllavi të nënshtruar ndaj saj.

Ky dokument nuk ishte një reflektim mbi të tashmen, por një projeksion i së ardhmes së errët. Ai nuk ishte një analizë e realitetit, por një projekt për ta ndryshuar atë me dhunë. Dhe viti 1986 nuk ishte një datë e rastësishme – ishte preludi i ngjarjeve që do të pasonin, një ogur i keq për tragjeditë që do të pasonin, një paralajmërim i fshehur për ditët kur tanket do të zëvendësonin fjalët dhe krismat do të mbulonin çdo argument.

Por historia e di mirë se nuk janë memorandumet e tilla që e përcaktojnë të ardhmen e popujve. Nuk janë akademitë që shërbejnë pushtetet e errëta ato që shkruajnë fatin e kombeve, por vetë popujt që dinë të qëndrojnë në këmbë përballë tyre. Dhe ashtu si çdo dokument tjetër i hartuar me synimin për të errësuar lirinë, edhe ky Memorandum u bë pjesë e asaj historie ku ambiciet e dhunshme u thyen përballë forcës së një populli që refuzoi të shndërrohej në një hije të huaj.

Në historinë e fjalëve të shkruara, disa dokumente nuk mbajnë emrat e autorëve të tyre, jo sepse janë të panjohur, por sepse ata zgjedhin hijen mbi dritën, zgjedhin të fshihen pas faqeve që përgatisin tragjedi. Memorandumi i Akademisë Serbe, ky testament i errësirës politike dhe i ambicieve hegjemoniste, u shkrua me një qëllim të qartë, por pa një firmë të vetme që të dëshmonte përgjegjësinë. Ishte një dokument që nuk kishte nevojë për emra, sepse fjalët e tij tashmë e kishin vulosur qëllimin – një thirrje e heshtur për dominim, një projekt që do të ndante epokat me zjarr e gjak.

Për vite me radhë, ky Memorandum qëndroi i fshehur, një relikt e një mendësie që kërkonte kohën e duhur për t’u zbuluar. Dhe kur ai u botua për herë të parë në revistën “Nashe Teme” në Zagreb, në vitin 1989, nuk ishte një gabim, nuk ishte një rrjedhje e pakujdesshme e informacionit. Ishte një provë e parë, një ftesë për ata që do të duartrokisnin atë që ndodhej në rreshtat e tij dhe një paralajmërim për ata që do ta kuptonin rrezikun që përmbante.

Disa muaj më vonë, në qershor të po atij viti, dokumenti e gjeti rrugën e tij drejt një audience më të madhe, duke u ribotuar nga revista “Duga” në Beograd. Në këtë moment, ai nuk ishte më thjesht një tekst i një akademie – ai ishte kthyer në një manifest, në një program të heshtur për atë që do të ndodhte më pas. Nuk kishte nevojë për shpjegime të gjata, nuk kishte nevojë për justifikime. Fjalët e tij ishin një betim i heshtur për një epokë të re për Serbinë, një epokë ku ajo nuk do të pranonte më barazinë, por do të kërkonte mbi të tjerët atë pushtet që e kishte ëndërruar për dekada.

Por emrat e autorëve nuk u botuan kurrë. Ata që e shkruan këtë dokument, ata që e menduan dhe e përgatitën, zgjodhën të mos linin gjurmë. Ata e dinin se po krijonin një dokument që nuk ishte thjesht një analizë, por një fitil që mund të ndizte një zjarr të madh. Dhe kështu, ata mbetën pa fytyrë, pa nënshkrim, duke e lënë memorandumin të jetonte si një hije që mund të fshihej e të shfaqej sipas nevojës.

Por historia nuk harron. Dhe ndonëse firmat nuk u vendosën mbi atë dokument, ndonëse autorët e tij zgjodhën errësirën në vend të dritës, fjalët e tij u bënë dëshmia e një ambicie që do të sillte tragjedi. Nuk ishte nevoja për emra, sepse ngjarjet që pasuan ishin vula e vërtetë e atyre që e hartuan atë plan – një plan që nuk mundi ta shlyente historinë, por vetëm e la atë të skuqej nga plagët e saj.

Në mjegullën e fshehtësisë që mbështolli Memorandumin e Akademisë Serbe, aty ku emrat u lanë pa nënshkrim dhe përgjegjësia u tret në heshtje, zërat e mediave tentuan të ndriçonin terrin. Nuk mund të kishte një dokument të tillë pa mendje që e ushqenin atë, pa duar që e shkruanin dhe pa shpirtra që besonin në të si në një testament të fatit historik të Serbisë. Dhe kështu, ndër rreshtat e spekulimeve dhe dëshmive të pashkruara, u përmendën disa emra, të lidhur jo thjesht me hartimin e një teksti, por me lindjen e një ideologjie që do të merrte formën e një vale shkatërruese në vitet që do të pasonin.

Thuhej se Antonije Isakoviçi, shkrimtari që ndërthurte fjalën me doktrinën, kishte udhëhequr punimet e këtij grupi prej njëzet akademikësh – arkitektët e një "teksti të pambaruar", një dokument që nuk kishte fund, sepse nuk ishte thjesht një raport, por një fillim i një rrëmuje të re historike. Një manifest që nuk kërkonte vetëm të analizonte, por të përgatiste rrënimin e një epoke dhe ngritjen e një tjetre mbi themele të përgjakura.

Por frymëzimi nuk kishte lindur nga një mendje e vetme. Filozofi Mihaillo Makoviç, që ndoshta e pa këtë memorandum si një mozaik të së ardhmes serbe, hodhi idetë e tij në themelet e dokumentit. Historiani Vasilije Krestiç, me mendjen e kthyer nga e kaluara, solli në të narrativën e përhershme të viktimizimit serb, duke e paraqitur kombin e tij si një popull të rrethuar nga padrejtësia historike. Gjuhëtari Pavle Iviç, ndoshta me një fjalor që mundohej ta legjitimonte këtë memorandum si një vepër intelektuale, shtoi peshën e tij në ndërtimin e një doktrine që do të përjashtonte të tjerët në emër të një gjuhe dhe identiteti të vetëm. Mjeku ushtarak Gojko Nikoliç, me një mendje të mprehur nga lufta dhe doktrina ushtarake, e pa këtë dokument si një strategji më shumë sesa një analizë politike.

Dhe, në sfond, si një prani që nuk ishte kurrë zyrtarisht aty, por që përhapte hijen e tij mbi gjithë këtë projekt, ishte shkrimtari Dobrica Qosiç – ideologu i heshtur, por vendimtar. Një njeri që kishte ëndërruar për dekada për një Serbi të madhe, që kishte artikuluar narrativat e shovinizmit serb me një mjeshtëri që i maskonte si reflektime mbi fatin historik të popullit të tij. Edhe pa e shkruar me dorën e tij këtë memorandum, ai kishte qenë aty – në mendjet e atyre që e hartuan dhe në frymën e çdo fjale të gdhendur në të.

Këta ishin ndërtuesit e një teksti që nuk u firmos, sepse nuk kishte nevojë për firma. Ishte një tekst që do të pasqyrohej më vonë në histori, jo si një traktat akademik, por si një plan që, në një mënyrë ose në një tjetër, do të çonte në ditët e errëta të Ballkanit. Dhe kështu, përmes rreshtave të tij, nuk u shkrua thjesht një memorandum – u parashikua një dhimbje, një e ardhme e trazuar që nuk do të linte pa prekur asnjë komb, asnjë kufi, asnjë zemër të lirë.

Në histori, disa tekste nuk shkruhen për të ndriçuar rrugën e së vërtetës, por për ta shkelur atë. Nuk janë vepra të mendjes së lirë, por traktate të pushtetit, të ngjyrosura me logjikën e hegjemonisë dhe të përshkuara nga dëshira për të zhbërë ekzistencën e tjetrit. Memorandumi i Akademisë Serbe, ndonëse u paraqit si një analizë e pozitës së Serbisë në Jugosllavinë e atëhershme, ishte diçka më shumë: një strategji e gdhendur në letër, një thirrje për aleancë mes forcave që ndanin të njëjtën ëndërr – atë të një sundimi absolut.

Nuk ishte një dokument i thjeshtë akademik, as një përpjekje për një reflektim mbi historinë. Ai shënoi fillimin e një koalicioni të heshtur, por të rrezikshëm, ku forca të ndryshme të shoqërisë serbe u bashkuan në një kauzë të përbashkët. Partitë politike, që kërkonin legjitimitetin për projektet e tyre të mëdha, e përqafuan atë si një udhërrëfyes. Akademia, e cila duhej të ishte në shërbim të dijes, u kthye në një laborator të nacionalizmit, duke e përdorur mendimin shkencor për të ndërtuar narrativën e supremacisë. Ushtria, me instinktin e saj për të mbrojtur interesat shtetërore me çdo mjet të mundshëm, e pa këtë memorandum si një strategji të re ekspansioniste. Shkrimtarët, të cilët zakonisht janë zëri i ndërgjegjes së një kombi, e shndërruan penën e tyre në një vegël për të shkruar legjenda të rreme mbi heroizmin serb dhe për të justifikuar shtypjen e të tjerëve. Dhe mbi të gjitha, Kisha, institucioni që në thelb duhej të mbillte paqe, u bë një shtyllë e heshtur, një dorë e fshehtë që bekonte këtë ideologji, duke i dhënë asaj një mbështetje të shenjtëruar.

Por ndër rreshtat e këtij dokumenti të errët, një vend i veçantë i ishte rezervuar Kosovës, si një plagë në mendësinë shoviniste, si një territor që nuk duhej parë me realizëm, por me urrejtje. Në këtë memorandum, shqiptarët nuk përshkruheshin si një popull me histori, me kulturë, me të drejtën e tyre për të jetuar në trojet e veta. Ata shiheshin si një pengesë për ëndrrën serbe, si një element i huaj që duhej zhbërë me çdo mënyrë. Historia e Kosovës falsifikohej, e tashmja e saj përshkruhej me gjuhën e frikës dhe urrejtjes, ndërsa e ardhmja imagjinohej si një territor i pastruar nga prania shqiptare.

Ky Memorandum nuk ishte një thirrje për dialog, por një akt akuze i shkruar nga ata që donin ta tjetërsonin realitetin. Ishte një orvatje për ta paraqitur Serbinë si një viktimë dhe shqiptarët si një kërcënim, një narrativë që nuk kishte për qëllim të pajtonte, por të përçante. Ishte një deklaratë e hapur se Kosova nuk do të shihej më si një entitet me të drejta, por si një arenë ku duhej të luhej një betejë përfundimtare.

Por historia nuk shkruhet vetëm nga ata që hartojnë dokumente në prapaskenë. Ajo nuk formësohet vetëm nga partitë, akademitë, ushtria, shkrimtarët dhe kisha që bashkojnë duart për të ndërtuar një strategji dominimi. Historia është e atyre që refuzojnë të nënshtrohen, që nuk pranojnë të shndërrohen në objekt të planeve të huaja. Dhe Kosova, pavarësisht rreshtave të errëta të këtij memorandumi, mbeti dhe do të mbetet një tokë e lirë, një popull që nuk mund të tjetërsohet, një histori që nuk mund të shkruhet nga ata që synojnë ta mohojnë atë.

Në prapaskenat e politikës së errët serbe, ku planet nuk hartoheshin për pajtim, por për shkatërrim, ku strategjitë nuk kishin për qëllim ndërtimin e paqes, por asgjësimin e një kombi të tërë, u gatuan programe që do të sillnin tragjedi dhe vuajtje të pafundme. Këto nuk ishin thjesht plane administrative, nuk ishin lëvizje taktike të një shteti që kërkonte stabilitet – ishin skema raciste të një ideologjie që donte të fshinte nga historia jo vetëm emrin e një populli, por edhe frymën e tij, kujtimin e tij, vetë qenien e tij.

Si pasojë e këtyre projekteve të urrejtjes, u shkatërruan mijëra familje shqiptare, u rrënuan shtëpitë e tyre, u djegën pronat dhe u thyen themelet e brezave të tërë. Fëmijë që mbetën jetimë, gra që panë burrat e tyre të zhduken në të panjohurën e dhunës, të moshuar që u përzunë nga tokat e tyre si të ishin rrënjë të paligjshme në një dhe që i kishte mbajtur për shekuj. Këto nuk ishin raste të izoluara, nuk ishin pasoja të paqëllimshme të një lufte. Ato ishin realizimi i një projekti të menduar, i një skenari të shkruar në dhomat e errëta të politikës serbe, i një filozofie që kishte për qëllim të bënte atë që Hitleri kishte bërë në Luftën e Dytë Botërore – të zhdukte një popull nga faqja e dheut.

Nga Çubrilloviçi te Millosheviçi, emrat ndryshonin, por doktrina mbetej e njëjtë: spastrimi etnik, zhdukja e gjurmëve, mohimi i ekzistencës shqiptare në Kosovë. Ata nuk kërkonin bashkëjetesë, nuk kërkonin dialog. Ata kërkonin një Kosovë të zbrazët, një tokë pa emra shqiptarë, pa gjuhë shqipe, pa këngët e saj që kumbonin në male dhe fusha. Ata kërkonin të ndërtonin një mit mbi gërmadhat e një realiteti historik të pakundërshtueshëm.

Dhe kështu, u mbështetën tek një gënjeshtër, një trill historik i fabrikuar me shekuj, një mit që e shndërruan në kauzë: se Kosova është djep i Serbisë dhe jo truall shqiptar, se është zemra e një hapësire kombëtare serbe dhe jo një dhe që i ka rritur shqiptarët qysh nga agimi i qytetërimeve.

Por historia nuk shkruhet nga mitet e falsifikuara. Toka e njeh të zotin e saj, malet mbajnë brenda jehonën e emrave që kanë jetuar e kanë luftuar për lirinë e saj, lumenjtë rrjedhin nëpër damarët e një kombi që nuk ka qenë kurrë i huaj në këtë truall. Nuk janë dekretet e pushtetarëve ata që përcaktojnë se kujt i përket një tokë, as programet raciste që mund ta tjetërsojnë historinë me propagandë dhe dhunë.

Kosova nuk është dhe nuk mund të jetë një faqe e zbrazët mbi të cilën mund të shkruajnë ata që kërkojnë ta përvetësojnë. Ajo është vetë historia e një populli që nuk është gjunjëzuar kurrë, është zëri i brezave që kanë mbrojtur me gjak çdo pëllëmbë të saj.

Dhe kështu, përkundër gjithë planeve, përkundër gjithë përpjekjeve për ta shuar, Kosova mbeti ajo që ka qenë gjithmonë- një dhe i pashkëputur nga zemra shqiptare, një tokë që nuk mund të tjetërsohet nga asnjë memorandum, asnjë politikë, asnjë regjim, sado i egër të jetë ai.

Në rrjedhën e kohës, në tryezat ku pushteti është shkruar gjithmonë mbi hartat e të tjerëve, janë hartuar plane, janë ndërtuar projekte, janë formuluar memorandume që nuk flasin për bashkëjetesë, por për zhdukje; që nuk njohin diversitetin, por kërkojnë ta shkelin atë. Këto strategji antishqiptare nuk janë të parat e as të fundit, nuk janë relikte të së shkuarës, por projekte të një të tashme që vazhdon të frymojë urrejtje dhe të ushqejë ambicie të vjetra.

Për Serbinë, shqiptari ka qenë dhe mbetet një pengesë, një realitet që duhej zhbërë më parë me luftëra, më pas me propagandë dhe tani me një strategji që ndryshon format, por jo thelbin. Dje ishte plumbi dhe spastrimi etnik, sot është mohimi dhe propaganda, nesër do të jenë përpjekjet për të rikthyer atë që nuk arriti dot me forcë. Në këtë rrugë të errët të gënjeshtrave të sajuara, politika serbe nuk ka reshtur së ndërtuari projekte që kërkojnë ta tjetërsojnë historinë, të mohojnë një popull, të zhbëjnë një identitet.

Dhe Kosova, edhe sot, mbetet në qendër të kësaj loje të vjetër, një arenë ku Serbia ende tenton të zgjasë hijet e saj. Ajo nuk është dorëzuar para realitetit të një Kosove të lirë dhe të pavarur, por vazhdon të ushqejë ëndrrat e saj për ta sunduar, për ta kthyer pas në histori, për ta tjetërsuar fatin e saj. Me pretekste politike, me bllokada ekonomike, me tensione dhe destabilizim, ajo kërkon të rifitojë atë që e humbi në betejën e së vërtetës dhe drejtësisë.

Por Serbia nuk e kufizon albanofobinë e saj vetëm brenda kufijve të Kosovës. Në trojet shqiptare që mbetën brenda kufijve politikë të saj, ajo nuk fsheh dot as sot urrejtjen, as përbuzjen, as terrorin e institucionalizuar. Aty, identiteti shqiptar nuk njihet si realitet historik, por trajtohet si një e metë që duhet heshtur, një prani që duhet shpërbërë. Gjuhës shqipe i mohohet e drejta për të kumbuar lirshëm, flamurit i ndalohet të valëvitet, historisë i ndalohet të thuhet e plotë. Dhe ashtu si dikur, terrori që dikur vishej me uniforma ushtarake, sot vishet me ligje të padrejta, me mohime të heshtura, me shpërfillje dhe izolim.

Por historia nuk ka njohur asnjë fuqi që mund të shuajë një popull që refuzon të gjunjëzohet. As luftërat e shekullit të kaluar, as gjenocidet e heshtura, as memorandume që e mohojnë realitetin, nuk kanë mundur të tjetërsojnë fatin e shqiptarëve. Ata janë aty ku kanë qenë gjithmonë, në tokën e tyre, në gjuhën e tyre, në historinë që nuk mund të fshihet me dekrete dhe memorandumë.

Dhe kështu, pavarësisht planeve që shkruhen e rishkruhen, pavarësisht strategjive që ndërrojnë formë, Kosova dhe shqiptarët mbeten një realitet i pashmangshëm. Nuk janë ata që duhet të frikësohen nga historia, por ata që përpiqen ta falsifikojnë atë. Sepse koha ka dëshmuar një të vërtetë të pakundërshtueshme: një komb që ka mbijetuar mbi shekuj nuk mund të zhduket me planet e atyre që besojnë se e ardhmja mund të ndërtohet mbi gënjeshtra.

Vijon