Sabile Basha: Programet dhe elaboratet serbe antishqiptare (9)

IVAN VUKOTIQI: NË HIJEN E NJË PLANI PËR COPËTIMIN E SHQIPËRISË

(Programet e elaboratet serbe antishqiptare – IX)

Nga Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Në historinë e Ballkanit, ku hartat janë parë shpesh jo si kufij të së drejtës, por si fusha lakmie politike, dalin herë pas here dokumente që zbulojnë fytyrën e errët të projekteve shtetërore. Një prej tyre lidhet me emrin e Ivan Vukotiqit, në kontekstin e zhvillimeve të vitit 1939, kur në qarqet jugosllave po përpunoheshin skema për të ardhmen e Shqipërisë. Sipas burimeve të kohës, pas diskutimeve jugosllavo-italiane mbi çështjen shqiptare, u hartuan analiza të brendshme, ndër to edhe një studim i lidhur me Ivan Vukotiqin.

Këtu duhet bërë që në fillim një sqarim i rëndësishëm: ky emër nuk duhet përzier me figurën më të hershme historike të Malit të Zi, të lidhur me Senatin Qeverisës të shekullit XIX. Në këtë rast bëhet fjalë për një emër që del në rrethanat politike të vitit 1939, në një kohë kur Shqipëria po shihej nga qarqe të caktuara jugosllave jo si shtet me integritetin e vet, por si hapësirë e negociueshme për interesa gjeopolitike.

Në ato vite të rënda, kur Europa po rrëshqiste drejt përplasjes së madhe dhe Ballkani mbetej një truall ku ambiciet e fuqive përplaseshin mbi fatet e kombeve të vegjël, Shqipëria u shndërrua në objekt llogaritjesh të ftohta politike. Nuk shihej si vend me të drejtë historike, me popullin e vet, me kulturën e vet dhe me sovranitetin e vet, por si nyje strategjike që mund të ndahej, të copëtohej ose të futej nën ndikimin e të tjerëve. Pikërisht në këtë frymë duhet lexuar edhe dokumenti që lidhet me Ivan Vukotiqin.

Në thelb të kësaj mendësie qëndronte bindja se Shqipëria nuk përbënte një realitet të paprekshëm kombëtar, por një hapësirë që mund të trajtohej sipas nevojave të Jugosllavisë. Kjo ishte logjika klasike e projekteve ekspansioniste: të mohohej subjektiviteti i tjetrit, në mënyrë që pushtimi ose aneksimi të paraqitej si nevojë strategjike. Një vend i tërë reduktohej në funksion të ambicieve të fqinjit të vet.

Sipas formulimeve që lidhen me këtë frymë politike, aneksimi i pjesëve të Shqipërisë Veriore dhe të Mesme shihej si interes i rëndësishëm për Jugosllavinë. Kjo nuk ishte një gjuhë e pafajshme diplomatike. Ajo mbante brenda vetes një program të qartë nënshtrimi, ku toka shqiptare shndërrohej në objekt strategjie, ndërsa vetë populli shqiptar trajtohej si pengesë për t’u kapërcyer. Kjo ishte gjuha e atyre politikave që fqinjësinë nuk e ndërtojnë mbi respekt, por mbi etjen për zgjerim.

Në këtë këndvështrim, Shqipëria paraqitej edhe si pengesë gjeostrategjike për zhvillimin e Jugosllavisë. Një formulim i tillë zbulon thelbin e mendësisë pushtuese: ekzistenca e tjetrit nuk pranohet si e drejtë, por përjetohet si kufizim për vetveten. Kështu, një shtet i tërë, me historinë, gjuhën dhe kujtesën e vet, shihej si trup i padëshiruar në rrugën e ambicieve jugosllave.

Edhe më e rëndë bëhet kjo logjikë kur çështja shqiptare trajtohet jo vetëm si problem territori, por edhe si problem identiteti. Në të tilla projekte, qëllimi nuk ishte thjesht kontrolli mbi tokën, por dobësimi i vetëdijes kombëtare shqiptare. Pra, nuk mjaftonte vetëm aneksimi i hapësirës; duhej goditur edhe fryma, duhej dobësuar lidhja e shqiptarit me trungun e vet historik, duhej shuar mundësia që ai të qëndronte faktor i lirë në tokën e vet.

Kjo është arsyeja pse dokumente të tilla nuk duhen parë si shkrime të zakonshme të burokracisë shtetërore. Ato janë më shumë se kaq: janë dëshmi të një mënyre të menduari që e sheh kombin tjetër si objekt manipulimi, si pengesë gjeopolitike dhe si trup që mund të asimilohet, të copëtohet ose të nënshkruhet në tavolinat e të tjerëve. Në to nuk flet drejtësia historike, por lakmia politike.

Megjithatë, historia e Ballkanit ka treguar shumë herë se planet e hartuara nëpër kancelari nuk arrijnë domosdoshmërisht të shuajnë vullnetin e popujve për të mbijetuar. Shqipëria nuk u zhduk dhe shqiptari nuk u tret nga trojet e veta, pavarësisht projekteve, skemave dhe elaborateve që u përpunuan kundër tij. Kjo është përgjigjja më e fortë që u jep koha të gjitha mendësive pushtuese: kombet nuk fshihen me memorandume.

Edhe Ivan Vukotiqi kishte paraqitur një elaborat të tillë, më 3 shkurt 1939, ku me një gjuhë të ftohtë politike dhe me një mendësi të zhveshur nga çdo ndjenjë drejtësie, shpaloste hapur synimet grabitqare ndaj Shqipërisë. Në atë dokument, Shqipëria nuk shihej si atdheu i një populli të lashtë, me historinë, gjuhën dhe dinjitetin e vet, por si një hapësirë që duhej nënshtruar për t’i shërbyer interesave të Jugosllavisë. Ai theksonte se aneksimi i Shqipërisë Veriore dhe i Shqipërisë së Mesme nga Jugosllavia përbënte një interes jetik për popullin e vet, sepse, sipas tij, vetëm kështu do të realizoheshin aspiratat e tyre “natyrshme” dhe do të përmbusheshin kërkesat e tyre shekullore. Kjo gjuhë, në pamje të parë burokratike, në të vërtetë mbante brenda vetes një frymë të egër pushtimi, sepse kërkesat shekullore që ai i përmendte nuk ishin gjë tjetër veçse ëndrra të vjetra zgjerimi mbi tokën e tjetrit.

Në këtë vizion të errët, Shqipëria paraqitej si pengesë për zhvillimin ekonomik të Jugosllavisë vetëm për shkak të pozitës së saj gjeostrategjike. Sa e rëndë dhe sa fyese është kjo logjikë, kur një vend i tërë, me popullin dhe qenien e vet kombëtare, reduktohet në një “pengesë” që duhet kapërcyer. Kjo nuk ishte thjesht një mënyrë e ftohtë e të menduarit politik; ishte një filozofi e tërë nënshtrimi, ku liria e tjetrit shihej si problem, ndërsa pushtimi i tij si zgjidhje. Pra, në vend që Shqipëria të njihej si një shtet me të drejtën e vet të plotë për të ekzistuar, ajo paraqitej si një gur në rrugën e ambicieve jugosllave, si një trup i huaj që duhej zhvendosur nga harta e interesave të tyre.

Më tej, elaborati shpaloste edhe më qartë fytyrën e tij të vërtetë. Vukotiqi pohonte se okupimi dhe aneksimi i Shqipërisë Veriore nga Jugosllavia do ta zhdukte irredentën shqiptare, të cilën ai e cilësonte si tepër të rrezikshme për viset jugore të shtetit të vet. Kjo do të thoshte se synimi nuk ishte vetëm marrja e tokës, por edhe mbytja e frymës kombëtare shqiptare, shuarja e lidhjes së shqiptarëve me trojet e tyre dhe zhbërja e ndjenjës së tyre të përkatësisë. Këtu fjala politike nuk mbetet më vetëm projekt gjeografik; ajo kthehet në plan të qartë për goditjen e vetë qenies kombëtare shqiptare.

Edhe më e rëndë bëhet përmbajtja e këtij elaborati kur flitet për “elementin luftarak shqiptar”, i cili, sipas tij, do të shtypej duke u ndrydhur nga lindja dhe nga perëndimi, në mënyrë që të asimilohej sa më lehtë. Kjo është një nga ato fjali që të lë pa frymë nga cinizmi dhe egërsia e saj. Pas saj nuk fshihet vetëm dëshira për sundim, por një projekt i mirëmenduar për shuarjen graduale të një populli: të gjuhës së tij, të vetëdijes së tij, të kujtesës së tij historike. Fjala “asimilim” këtu nuk ka asgjë të pafajshme; ajo tingëllon si dënim i heshtur për një komb që duhej tretur ngadalë në darët e një pushteti të huaj, derisa të humbte zërin, fytyrën dhe emrin e vet.

Përmendja e linjës Strugë–Librazhd–Elbasan–Durrës si zgjidhje që do të kënaqte plotësisht kërkesat e tyre, tregon se ky nuk ishte vetëm një reflektim teorik, por një plan i konkretizuar, me drejtime të qarta shtrirjeje dhe kontrolli. Kjo vijë nuk paraqitej si rrugë lidhjeje mes popujve, por si arterie e depërtimit dhe e sundimit jugosllav mbi Shqipërinë. Në të vërtetë, pas këtyre emrave gjeografikë fshihej etja për të shtrirë dorën e pushtetit mbi zemrën e një vendi tjetër, për ta kthyer atë në hapësirë të nënshtruar dhe për ta vendosur nën hijen e një projekti të huaj dominimi.

Autor i këtij projekti Ivan Vukotiqi, një funksionar i lartë i Ministrisë së Punëve të Jashtme, në duart e të cilit politika nuk ishte vetëm instrument diplomacie, por edhe mjet për të vizatuar mbi hartë fatin e kombeve të tjera. Në mendësinë që e përshkonte këtë projekt, Shqipëria nuk shihej si një vend me dinjitetin e vet, me historinë e vet dhe me të drejtën e patjetërsueshme për të jetuar e paprekur në trungun e saj, por si një trup i copëtueshëm, si një hapësirë që mund të ndahej sipas oreksit të fuqive të huaja. Sipas këtij vizioni të ftohtë e të pamëshirshëm, Jugosllavia dhe Italia do ta ndanin Shqipërinë përgjatë vijës Strugë–Librazhd–Elbasan–Durrës, sikur të bëhej fjalë jo për tokën e një populli të lashtë, por për një plaçkë që mund të prehej me vizore mbi tryezat e politikës.

Në këtë skemë të errët, Serbia do të përfitonte më shumë se treqind kilometra të bregdetit shqiptar të Adriatikut. Pra, lakmia nuk ndalej vetëm te tokat e brendshme, por shtrihej deri te deti, deri te frymëmarrja e hapur e Shqipërisë drejt botës. Adriatiku, që për shqiptarët ishte horizont, frymë dhe dritë, në këtë projekt shndërrohej në trofe të etjes pushtuese. Bregdeti shqiptar nuk shihej si pjesë e shpirtit gjeografik dhe historik të një kombi, por si fitim strategjik, si dalje e dëshiruar në ujërat e ngrohta të interesit shtetëror serb. Kjo tregon se pas formulimeve diplomatike fshihej një mendësi grabitqare, e cila nuk kënaqej me kufijtë e vet, por kërkonte të zgjatej mbi trupin e tjetrit, ta zvogëlonte atë dhe ta kthente në mjet të ambicieve të veta.

Në fund të raportit të tij, Vukotiqi e zhvesh edhe më qartë këtë logjikë nga çdo petk diplomatik, duke lënë të shfaqet fytyra e saj e vërtetë. Ai shprehet se “më mirë një dritare italiane në Ballkan sesa një shtëpi shqiptare”. Kjo fjali, sado e shkurtër, mbart brenda vetes një peshë të rëndë përbuzjeje dhe një filozofi të tërë mohimi. Ajo nuk është vetëm një formulim politik, por një goditje e drejtpërdrejtë ndaj vetë të drejtës së shqiptarëve për të pasur shtëpinë e tyre në Ballkan, për të qenë zot në trojet e tyre dhe për ta ruajtur atdheun e tyre të pandarë. Në këtë fjali, “shtëpia shqiptare” nuk shihet si e drejtë, por si pengesë; jo si realitet i natyrshëm, por si diçka që duhet zëvendësuar, zvogëluar, mënjanuar.

Sa therëse është kjo mënyrë të menduari, kur ekzistenca e një populli përjetohet si shqetësim, ndërsa depërtimi i një fuqie të huaj shihet si zgjidhje më e pranueshme. Kjo do të thotë se urrejtja ndaj shqiptarit ishte aq e thellë, saqë më e durueshme dukej prania e një “dritareje” të huaj sesa qëndrueshmëria e plotë e një “shtëpie” shqiptare. Pra, jo vetëm toka, por edhe vetë ideja e Shqipërisë si shtëpi kombëtare duhej cunguar, dobësuar dhe lënë nën hijen e planeve të huaja. Këtu nuk kemi të bëjmë vetëm me diplomaci të ashpër, por me një mendësi që e shihte shqiptarin si pengesë për t’u kapërcyer dhe Shqipërinë si hapësirë për t’u ndarë.

Megjithatë, historia ka dëshmuar se shtëpitë e ndërtuara mbi rrënjët e thella të një populli nuk rrëzohen nga një fjali, as nuk zhduken nga një projekt i hartuar në zyrat e ministrive. Shqipëria, edhe pse e rrethuar nga etje të tilla pushtuese, mbeti shtëpia e shqiptarëve. Dhe kjo e bën edhe më domethënëse egërsinë e asaj shprehjeje: sepse ajo zbulon jo forcën e projektuesve të saj, por frikën e tyre përballë qëndrueshmërisë së një kombi që nuk pranon të tretet. Fjala e Vukotiqit mbetet kështu si dëshmi e një kohe të errët, kur politika synonte të shndërronte tokat shqiptare në trofe, por edhe si provë se sa e madhe ka qenë nevoja e shqiptarëve për të mbrojtur shtëpinë e tyre kundër atyre që nuk donin ta shihnin në këmbë.

Kështu, ky elaborat mbetet një dëshmi e rëndë e mendësisë pushtuese të kohës, një dokument ku fjala është përdorur si mjet për ta justifikuar padrejtësinë dhe ku politika është zhveshur nga çdo parim moral. Ai nuk flet vetëm për lakminë ndaj tokës shqiptare, por për një përpjekje më të thellë: për ta dobësuar, për ta shtypur dhe për ta asimiluar vetë popullin shqiptar. Megjithatë, historia e dëshmoi se as projektet më të errëta, as elaboratet më të pamëshirshme dhe as hartat më grabitqare nuk mundën ta shuajnë qenien shqiptare. Sepse një popull që i ka rrënjët në dheun e vet, që e ka larë lirinë me sakrifica dhe që e ka mbrojtur identitetin me gjak e qëndresë, nuk mund të fshihet me rreshta memorandumesh, as të zhduket me plane të shkruara në tavolinat e huaja.

Në fund, dokumente të tilla mbeten si dëshmi të errëta të një kohe kur Ballkani trajtohej si tavolinë ndarjesh dhe kur e drejta e popujve të vegjël shpesh vihej në pikëpyetje nga projektet e fqinjëve më të fuqishëm. Prandaj, emri i Ivan Vukotiqit, në këtë kontekst, nuk duhet parë thjesht si një emër burokratik i një kohe të kaluar, por si pjesë e një mendësie që kërkonte ta kthente Shqipërinë nga atdhe i një populli në objekt të strategjive të huaja.

Dhe pikërisht këtu qëndron mësimi më i rëndë i historisë: ata që hartojnë plane për ta copëtuar tjetrin mund të lënë gjurmë në letër, por nuk mund ta shuajnë dot atë që jeton në kujtesë, në gjuhë, në kulturë dhe në qëndresë. Shqipëria ka mbijetuar jo sepse munguan planet kundër saj, por sepse nuk mungoi vullneti i bijve të saj për ta mbrojtur.

Vijon