Elhame Demi-Kamberi: Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha – Një jetë në kohë, një zë në historinë shqiptare

PROF. DR. SABILE KEÇMEZI-BASHA- NJË JETË NË KOHË, NJË ZË NË HISTORINË SHQIPTARE

(Prof.dr. Sabile Keçmezi- Basha, “Unë në kohë”, botoi shtëpia botuese “Artini”, Prishtinë, 2026)

Nga Elhame Demi-Kamberi

Kur profesoresha Sabile Keçmezi-Basha nisi rrëfimin e saj në portalin “Zemra Shqiptare”, ndjeva një gëzim të veçantë, të thellë e të sinqertë, sa herë njeriu gjendet përballë një figure që e admiron prej kohësh. Ka disa njerëz që nuk mbeten thjesht emra në kujtesë, por shndërrohen në dritë udhërrëfyese, në figura që zgjojnë kureshtje, respekt dhe një dëshirë të pashuar për të njohur më shumë nga jeta dhe vepra e tyre. Pikërisht kështu ndodhi edhe me mua. E ndjeja se përballë asaj interviste nuk isha vetëm një lexuese e zakonshme, por një shpirt kërkues që donte të depërtonte më thellë në botën e saj, në mendimin, përvojën dhe gjurmët që ajo kishte lënë në kohë.

Por, megjithëse pritja ime ishte e madhe, as që mund ta mendoja se kjo intervistë do të merrte përmasa kaq të gjera e kaq të pasura. Nuk bëhej fjalë për dy a tri vazhdime të zakonshme, të shkurtra e kalimtare, por për një rrjedhë të gjatë prej njëmbëdhjetë pjesësh, secila e mbushur me përmbajtje aq të dendur, aq të gjallë e aq të ndjerë, sa dukej sikur hapej një univers i tërë para syve të lexuesit. Nuk ishin thjesht faqe për t’u kaluar me nxitim, por udhëtime të vërteta shpirtërore, me nga njëzet e tridhjetë faqe secila, që të jepnin ndjesinë e një pasurie të pambarimtë.

Dhe ajo që e bënte edhe më të veçantë këtë përvojë ishte fakti se, sapo nisje leximin, humbisje krejt ndjesinë e kohës. Minutat rrëshqisnin pa u ndjerë, si ujë i kthjellët që rrjedh qetësisht mes gurëve, ndërsa ti mbeteshe i zhytur në fjalë, në kujtime, në ngjarje e në mendime që të tërhiqnin gjithnjë e më thellë. Ishte ai lloj leximi që nuk të lodh, por të ushqen; që nuk të rëndon, por të pasuron; që nuk të zbraz, por të mbush me një kënaqësi të rrallë shpirtërore.

Në fund të çdo pjese, dhe sidomos në fund të gjithë atij udhëtimi të gjatë, mbetesha me një ndjenjë të plotësisë së brendshme, me atë lumturinë e qetë që të fal vetëm një lexim i bukur dhe i ndjerë. Ishte kënaqësia e atij lexuesi që jo vetëm ka mësuar më shumë për një figurë që e adhuron, por që ka prekur edhe diçka më të thellë: madhështinë e një jete të jetuar me përkushtim, fuqinë e mendimit dhe hijeshinë e një rrëfimi që di të të mbajë pranë deri në fjalën e fundit.

Unë isha ndër të parat që e ndjeva se një intervistë e tillë nuk duhej të mbetej vetëm në faqet e një portali, e shpërndarë në vazhdime që lexohen sot e nesër humbin në rrjedhën e ditëve, por duhej të merrte trajtën e një libri, të një vepre që mund të prekej me dorë, të ruhej me kujdes dhe të kthehej vazhdimisht në duart e lexuesit. Prandaj edhe e kërkova me bindje që Gëzim Marku ta botonte këtë intervistë si libër, sepse më dukej se rrëfime të tilla nuk i përkasin përkohshmërisë, por qëndrueshmërisë; ato nuk duhen lënë të treten në harresën e kohës, por duhen mbledhur e lidhur si një pasuri shpirtërore që meriton të jetojë gjatë.

Atëherë ishte një dëshirë e lindur nga admi­rimi, nga intuita e lexueses që e kupton se ka përballë jo thjesht një intervistë, por një botë të tërë mendimesh, kujtimesh, përjetimesh dhe vlerash që kërkonin një strehë më të denjë. Ishte një dëshirë që lindi natyrshëm, siç lind nevoja për të ruajtur diçka të bukur nga ikja, për ta shpëtuar nga përkohësia dhe për ta kthyer në dëshmi të qëndrueshme.

Ndërsa tani, kur këtë libër e mbaj në dorë, ndiej një emocion të veçantë, thuajse të shenjtë. Nuk është vetëm gëzimi i të pasurit një libër më shumë në bibliotekë, por është ai gëzim i brendshëm që lind kur sheh se një dëshirë e kahershme është bërë realitet. Është ndjesia e rrallë e përmbushjes, kur ajo që dikur ishte vetëm një kërkesë e zemrës, një shpresë e heshtur, tashmë ka marrë formë, peshë dhe jetë.

Prandaj, duke e pasur këtë libër në duar, e ndiej veten të privilegjuar. Jo vetëm sepse mu plotësua një dëshirë personale, por sepse kam përpara një vepër që dëshmon se fjalët e vyera, kur ruhen siç duhet, fitojnë një përjetësi të re. Në atë çast, libri nuk mbetet më thjesht objekt; ai bëhet një gëzim i prekshëm, një dëshmi e dashurisë për dijen, për kujtesën dhe për figurat që meritojnë të mbeten pranë nesh jo vetëm në kujtim, por edhe në faqe që nuk shuhen.

Më la një mbresë të thellë dhe një lloj habie të ëmbël vetë titulli i librit, “Unë në kohë”, sepse ai tingëllon njëkohësisht i thjeshtë dhe i pafund, i qartë dhe thellësisht meditativ. Që në çastin e parë, ky emërtim zgjon mendimin, ndal lexuesin dhe e fton të hyjë jo vetëm në një libër, por në një udhëtim të brendshëm, në një rrëfim ku njeriu dhe koha ecin së bashku, herë si bashkudhëtare të qeta, herë si sprova, herë si dëshmi të gjalla të jetës. Dhe sa më shumë që thellohesh në përmbajtjen e tij, aq më tepër bindesh se ky titull nuk është zgjedhur rastësisht, por me një ndjeshmëri të hollë dhe me një përputhje të rrallë me atë që libri mbart në thelbin e vet.

Në të vërtetë, “Unë në kohë” i rri kësaj vepre me një natyrshmëri të përkryer, sikur të ishte lindur bashkë me të. Është një titull që nuk emërton vetëm një jetë, por një përballje të gjatë me kohën, një bashkëbisedim me të kaluarën, të tashmen dhe me gjurmët që mbeten përtej tyre. Në të ndien menjëherë praninë e individit që rrëfen, por edhe të epokës që e ka formuar, të rrethanave që e kanë sprovuar dhe të angazhimeve që i kanë dhënë kuptim ekzistencës së saj. Prandaj ky titull tingëllon si një përmbledhje e tërë filozofisë së librit: një “unë” që nuk qëndron i izoluar, por jeton, lëviz, rritet dhe vepron brenda rrjedhës së kohës.

Vetë autorja e intervistës, përmes këtij libri, e shpalos jetën dhe veprimtarinë e saj në shumë përmasa, me një gjerësi që nuk kufizohet vetëm në përvojën personale. Ajo e paraqet veten në dimensionin individual, me ndjesitë, përjetimet, kujtimet, sfidat dhe botën e saj të brendshme, por njëkohësisht e vendos këtë rrëfim edhe në një plan më të gjerë, ku jeta e saj lidhet natyrshëm me shoqërinë, me kohën, me çështjet e mëdha dhe me përgjegjësitë që ka marrë përsipër. Kështu, libri nuk mbetet vetëm një dëshmi vetjake, por bëhet edhe një pasqyrë e një jete aktive, e një përkushtimi të vazhdueshëm dhe e një pranie që ka ditur të japë ndikim në shumë fusha të jetës.

Në faqet e tij, ajo nuk paraqitet vetëm si një individ që ka jetuar kohën e vet, por si një grua që ka ditur të veprojë brenda saj, ta përballojë, ta kuptojë dhe ta mbushë me punë, me përpjekje dhe me kuptim. Aty lexuesi sheh jo vetëm rrugëtimin e një jete personale, por edhe angazhimin e saj në të gjitha sferat ku ka dhënë energjinë, mendimin dhe kontributin e vet. Pikërisht për këtë arsye, libri merr një frymë më të gjerë se sa një rrëfim i zakonshëm: ai bëhet dëshmi e një ekzistence të jetuar me vetëdije, me përgjegjësi dhe me një ndjenjë të fortë për misionin që njeriu mund të ketë në jetë.

Prandaj, titulli “Unë në kohë” nuk është vetëm i bukur në tingëllim, por edhe thellësisht domethënës në përmbajtje. Ai përmbledh me elegancë të gjithë thelbin e librit: marrëdhënien midis njeriut dhe kohës, midis përvojës personale dhe historisë së përbashkët, midis asaj që jemi vetëm për veten tonë dhe asaj që bëhemi për të tjerët përmes veprimit dhe angazhimit. Dhe pikërisht në këtë bashkim të së brendshmes me të jashtmen, të individuales me të përgjithshmen, qëndron bukuria e veçantë e këtij libri dhe forca e tij e qetë, por e thellë.

Duhet thënë, me një ndjenjë të thellë përgjegjësie dhe me përulje përpara së vërtetës historike, se jeta e askujt nuk ishte e lehtë nën okupim. Ajo kohë rëndonte mbi njerëzit si një qiell i ulët e i zymtë, që ua ngushtonte frymën, ua rëndonte hapin dhe ua mbushte ditët me pasiguri, frikë e mungesë lirie. Të jetosh në robëri nuk do të thotë vetëm të jesh i privuar nga e drejta, por edhe të ndjesh se mbi çdo mendim, mbi çdo fjalë e mbi çdo shpresë bie hija e ndalimit. Ishte një kohë kur jeta nuk ecte natyrshëm, por zvarritej mes pengesash, dhimbjesh dhe përpjekjesh të pareshtura për të ruajtur dinjitetin njerëzor.

Megjithatë, pikërisht në ato rrethana të rënda, dallohej madhështia e disa njerëzve, e atyre që, edhe pse të robëruar, nuk e lanë shpirtin të bëhej skllav. Kishte njerëz që ecnin edhe atëherë kur rrugët përpara tyre dukeshin të mbyllura; që gjenin forcë për të hedhur hapin tjetër edhe kur lodhja, dhuna dhe pamundësia ua prisnin udhën. Ata ishin nga ata njerëz që nuk mateshin me lirinë që u jepej, por me forcën që kishin për ta kërkuar atë, për ta mbajtur gjallë si ideal edhe në kohët më të errëta.

Ata vepronin edhe kur veprimi dukej i pamundur. Në një botë ku çdo lëvizje vëzhgohej, ku çdo nismë mund të ndëshkohej dhe ku edhe mendimi i lirë shihej si kërcënim, ata përsëri gjenin mënyra për të mos u dorëzuar. Veprimi i tyre nuk ishte gjithmonë i bujshëm; shpesh ai ndodhte në heshtje, në përkushtim, në qëndresë, në ruajtjen e së vërtetës, në mbrojtjen e identitetit dhe në mospranimin e nënshtrimit. Ishte një veprim që lindte nga brendia e njeriut, nga bindja se edhe kur duart lidhen, vullneti mund të mbetet i lirë.

Ata flisnin edhe kur gjithçka ishte e ndaluar. Dhe kjo fjalë, e thënë në kohë ndalimi, merrte peshë të dyfishtë: bëhej guxim, bëhej revoltë, bëhej frymë për të tjerët. Të flasësh kur heshtja imponohet, është një akt i madh shpirti. Është dëshmi se e vërteta nuk shuhet aq lehtë dhe se fjala e drejtë, edhe kur dridhet nga frika, mbetet më e fortë se urdhri i padrejtë. Kështu, zëri i tyre bëhej më shumë se një zë personal; ai shndërrohej në jehonë të një populli që nuk pranonte të shuhej.

Dhe në fund, ata ia dilnin. Jo sepse rruga ishte e lehtë, as sepse pengesat qenë të pakta, por sepse forca e tyre buronte nga një vend që pushtimi nuk mund ta prekte: nga besimi, nga dinjiteti, nga dashuria për lirinë dhe nga bindja se e drejta, sado e vonuar, një ditë do të gjente dritën e saj. Fitorja e tyre nuk ishte gjithmonë e menjëhershme, as gjithmonë e dukshme në çast, por ajo ndërtohej ngadalë, me plagë, me durim, me qëndresë dhe me një këmbëngulje që nuk thyhej.

Prandaj, kur flasim për jetën nën okupim, nuk duhet të kujtojmë vetëm peshën e robërisë, por edhe madhështinë e atyre që, edhe të rrethuar nga errësira, mbetën dritë. Sepse ka njerëz që nuk ndalen as kur u ndalohet ecja, nuk heshtin as kur fjala burgoset dhe nuk dorëzohen as kur gjithçka duket e humbur. Ata janë dëshmia më e bukur se njeriu mund të jetë i robëruar në rrethana, por kurrë i pushtuar në shpirt.

Prof. dr. Sabile Keçmezi-Basha, në rrëfimin e saj, nuk e paraqet asnjëherë jetën si një ishull të vetmuar, të ndarë nga koha, nga njerëzit apo nga rrethanat që e kanë rrethuar. Përkundrazi, ajo e ndërton historinë e vet si pjesë të një tërësie më të madhe, si një fije të lidhur ngushtë me fatin e ambientit ku ka jetuar, me frymën e shoqërisë dhe me plagët, qëndresën e shpresat e popullit të saj. Tek ajo, “unë”-i nuk qëndron i mbyllur brenda kufijve të përvojës personale, por hapet natyrshëm drejt “nesh”-it, drejt asaj bashkësie të madhe njerëzore dhe kombëtare ku jeta e individit nuk mund të kuptohet pa jehonën e jetës së përbashkët.

Kjo është një nga veçantitë më të bukura dhe më domethënëse të intervistës së saj: fakti që rrëfimi personal nuk mbetet vetëm dëshmi e një udhëtimi individual, por shndërrohet në pasqyrë të një kohe, të një shoqërie dhe të një populli të tërë. Në faqet e saj nuk gjen vetëm kujtimet, përjetimet dhe sfidat e një gruaje të veçantë, por gjen fragmente jete që tingëllojnë të njohura për secilin shqiptar, sepse ato burojnë nga e njëjta tokë dhimbjeje, nga e njëjta histori përballjeje, nga e njëjta përvojë mbijetese e qëndrese. Lexuesi, teksa ecën nëpër rrëfimin e saj, e ndien se aty nuk po përballet vetëm me jetën e autores, por edhe me hijet, plagët, kujtimet dhe shpresat që kanë kaluar nëpër shpirtin kolektiv të një kombi.

Secili shqiptar, në këtë intervistë, mund të gjejë një copëz nga vetja. Dikush gjen aty kujtimin e vuajtjeve të familjes së vet, dikush ndien peshën e kohëve të vështira që ka trashëguar, dikush tjetër sheh forcën e nënave, të grave, të intelektualëve dhe të atyre që nuk u thyen përballë padrejtësisë. Dhe pikërisht kjo e bën rrëfimin e saj të ketë një vlerë që shkon përtej personales, ai kthehet në një kujtesë të përbashkët, në një rrëfim ku shumë zëra duket sikur bashkohen në një të vetëm.

Thënë më troç, historia e një personi, në këtë rast e prof. dr. Sabile Keçmezi-Bashës, nuk mbetet vetëm historia e saj. Ajo bëhet histori e një populli të tërë, e një populli të shumëvuajtur shqiptar, që ka ecur gjatë nëpër kohë të vështira, duke mbajtur mbi supe barrën e dhimbjes, por edhe dritën e qëndresës. Në jetën e saj reflektohet ai fat kolektiv që shqiptarët e kanë njohur aq mirë: përballja me padrejtësinë, qëndresa ndaj shtypjes, ruajtja e dinjitetit dhe besimi i palëkundur se edhe pas netëve më të errëta vjen një agim.

Prandaj, rrëfimi i saj nuk lexohet vetëm si biografi, por si një lloj kronike shpirtërore e popullit shqiptar. Aty individi dhe kolektivja shkrihen në njëra-tjetrën, aq sa ndonjëherë bëhet e vështirë të dallosh ku mbaron jeta e një njeriu dhe ku fillon historia e një kombi. Kjo ndodh sepse ka jetë që nuk i përkasin vetëm vetes, por bëhen pasqyrim i kohës së tyre, dëshmi e një shoqërie dhe simbol i një përvoje të përbashkët.

Në këtë mënyrë, intervista e saj fiton një thellësi të rrallë: ajo nuk është vetëm rrëfim për atë që ka jetuar një grua e ditur, e fortë dhe e përkushtuar, por edhe një thirrje e heshtur që na kujton se jeta e secilit prej nesh lidhet me jetën e të tjerëve, dhe se dhimbja apo qëndresa e një individi mund të mbajë në vete jehonën e një populli të tërë. E pikërisht për këtë arsye, historia e saj lexohet me emocion të veçantë: sepse në të nuk shohim vetëm Sabile Keçmezi-Bashën, por shohim edhe fytyrën e munduar, krenare dhe të pathyeshme të shqiptarëve nëpër kohë.

Përcjelljet, vuajtjet, burgosjet dhe shantazhet nuk ishin plagë që ranë vetëm mbi jetën e një individi të veçantë; ato ishin pjesë e një realiteti të hidhur kolektiv, një barrë e rëndë që e mbajti mbi supe e gjithë shoqëria shqiptare në kohët e shtypjes dhe të okupimit. Ishin vite kur dhimbja nuk kishte vetëm një emër, kur frika nuk trokiste vetëm në një derë dhe kur padrejtësia nuk godiste vetëm një familje. Ajo përhapej si një hije e gjatë mbi një popull të tërë, duke hyrë në shtëpi, në mendime, në ëndrra dhe në vetë frymëmarrjen e përditshme të njerëzve. Në një sistem të tillë, vuajtja nuk ishte më çështje personale; ajo bëhej përvojë e përbashkët, fat i imponuar dhe provë historike për një shoqëri që duhej të mbijetonte pa e humbur shpirtin.

Në këtë kuptim, ajo që përjetohej nga një njeri nuk mund të shkëputej nga ajo që përjetonte e gjithë bashkësia. Përcjelljet ishin shenjë e kontrollit të egër që rëndonte mbi secilin; burgosjet ishin një mënyrë për të frikësuar të gjithë; shantazhet synonin jo vetëm të thyenin individin, por të krijonin një klimë nënshtrimi për mbarë shoqërinë. Dhe megjithatë, përballë kësaj makinerie shtypëse, shqiptarët jo vetëm jetuan, por edhe ia dolën. E mbijetuan kohën e errët me dinjitet, me durim dhe me atë forcë të brendshme që lind kur njeriu ka shumë për të humbur, por edhe shumë për të mbrojtur: identitetin, kujtesën, të vërtetën dhe shpresën.

Brenda këtij horizonti të gjerë kolektiv qëndron edhe përvoja e autores së intervistës, e cila nuk paraqitet thjesht si një dëshmitare e ngjarjeve, por si një nga ato figura që i kaluan vetë nëpër flakët e kohës. Në rrëfimin e saj ndihen gjurmët e një jete të sprovuar, të një rruge të vështirë, ku sfidat nuk ishin të pakta dhe ku çdo hap kërkonte kurajë. Por ajo që e bën zërin e saj të veçantë është se, pavarësisht gjithë asaj që ka kaluar, ajo nuk mbetet e mbyllur brenda dhimbjes. Përkundrazi, në fjalët e saj ka një lloj drite të brendshme, një ndjenjë mirënjohjeje ndaj jetës, madje edhe një lumturi të qetë që buron nga fakti se ia doli të kalojë përmes të gjitha atyre stuhive pa u thyer.

Herë pas here, autorja duket se e ndien veten edhe me fat. Jo sepse sfidat kanë qenë të lehta, as sepse plagët kanë qenë të vogla, por sepse pati forcën t’i përballojë, t’i tejkalojë dhe, më në fund, t’i kthejë në dëshmi. Ka një madhështi të veçantë në këtë ndjenjë: të dalësh nga dhimbja jo vetëm i gjallë, por edhe i aftë për të rrëfyer; të mos mbetesh rob i së kaluarës, por ta marrësh atë në dorë dhe ta shndërrosh në kujtesë të shkruar. Kjo është një fitore e heshtur, por e thellë: triumfi i njeriut që, pasi ka kaluar nëpër terr, arrin të flasë për të me qartësi, me urtësi dhe me dinjitet.

Dhe pikërisht këtu qëndron edhe vlera e madhe e librit “Unë në kohë”. Ai nuk është vetëm një intervistë e kthyer në libër, as vetëm një rrëfim personal i jetës së autores. Ai është dëshmi e asaj se si një njeri mund t’i mbajë mbi vete peshat e kohës, t’i përballojë ato dhe, në fund, t’i kthejë në fjalë që mbeten. Në këtë libër, sfidat e jetuara nuk shfaqen vetëm si plagë, por edhe si shenja të forcës, si dëshmi të qëndresës dhe si pjesë e një udhe që, sado e vështirë, nuk e mposhti shpirtin.

Prandaj, lumturia e autores nuk është thjesht lumturia e një njeriu që ka përfunduar një rrëfim. Është lumturia e dikujt që e sheh veten përtej stuhisë, që e kupton se koha nuk e ka mposhtur, por e ka sprovuar dhe e ka bërë më të fortë. Është gëzimi i atij që, pas një rruge të gjatë me pengesa, arrin më në fund të ndalet, të kthejë kokën pas dhe të thotë me qetësi: po, i kalova, i përballova, i tejkalova. Dhe jo vetëm kaq, por arrita edhe t’i shkruaj, t’i ndaj me të tjerët, t’i lë si dëshmi për brezat që vijnë.

Në këtë mënyrë, “Unë në kohë” bëhet më shumë se një libër. Ai bëhet një urë midis përvojës personale dhe kujtesës kolektive, midis dhimbjes së jetuar dhe fjalës së shkruar, midis asaj që është përballuar në heshtje dhe asaj që tashmë mund të thuhet me zë. Dhe pikërisht në këtë shndërrim qëndron bukuria e tij më e thellë: se nga vuajtja lind dëshmia, nga sfida lind forca, e nga jeta e jetuar me qëndresë lind fjala që mbetet.

Libri ka 474 faqe, por çudia e tij më e bukur qëndron pikërisht aty se, ndonëse është kaq i gjerë në përmasë, ai lexohet me një frymë, me atë rrjedhshmëri të rrallë që e bën lexuesin të harrojë peshën e faqeve dhe të ndiejë vetëm gjallërinë e rrëfimit. Ka libra që, edhe pse të shkurtër, të lodhin me rëndesën e tyre, dhe ka të tjerë që, sado të mëdhenj në trup, mbeten të lehtë në shpirt; ky libër i përket pikërisht kësaj kategorie të dytë. Ai nuk të jep ndjesinë e një leximi të copëzuar apo të mundimshëm, por të fton të hysh në të si në një udhëtim të gjatë, ku çdo faqe bëhet vazhdim i natyrshëm i tjetrës dhe ku mendimi ecën pa u ndalur, i mbajtur gjallë nga forca e përmbajtjes dhe bukuria e rrëfimit.

E gjithë intervista është zhvilluar në distancë, gjë që në pamje të parë mund të dukej si një pengesë, si një kufi që mund t’ia zbehte ngrohtësinë dhe afërsinë fjalës së thënë. Por, përkundrazi, në këtë rast ndodh e kundërta: largësia fizike nuk e ka ftohur aspak komunikimin, por e ka lënë të paprekur thellësinë e mendimit dhe gjallërinë e kujtesës. Nëpërmjet kësaj forme, fjala ka gjetur mënyrën e vet për të mbërritur e plotë, e kthjellët dhe e ngarkuar me emocion. Kjo e bën edhe më të admirueshme strukturën e saj, sepse tregon se kur përballë ke një mendje të pasur dhe një përvojë të thellë, rrëfimi gjen rrugën për të prekur lexuesin edhe pa praninë e drejtpërdrejtë fizike. Distanca këtu nuk bëhet hendek, por urë; nuk e zvogëlon komunikimin, por e shtrin atë në një hapësirë më të gjerë të reflektimit dhe të kujtesës.

Intervista është gjithëpërfshirëse në kuptimin më të plotë të fjalës. Ajo nuk ndalet vetëm në një fushë, në një periudhë apo në një përmasë të jetës, por lëviz me natyrshmëri nëpër tema të shumta, duke i dhënë lexuesit ndjesinë se ka përpara jo thjesht një bisedë të gjatë, por një mozaik të tërë jete, historie, mendimi dhe përvoje. Ndahet në njëmbëdhjetë vazhdime, dhe secila prej tyre mbart brenda vetes një botë të veçantë, një horizont tjetër të rrëfimit, një ndalesë të re ku lexuesi takohet me ngjarje, ide, kujtime dhe reflektime që ndërthuren bukur mes tyre. Kjo ndarje nuk e copëzon veprën, por përkundrazi ia jep një ritëm të brendshëm, një frymëmarrje organike, si kapitujt e një jete që rrëfehet hap pas hapi, me durim, me qartësi dhe me thellësi.

Ajo që e bën edhe më të vyer këtë libër është saktësia e tij. Në një kohë kur shpesh rrëfimet zbehen nga pasaktësitë ose humbin peshë nga mjegullimi i kujtesës, ky libër vjen i kthjellët, i përpiktë dhe i mbështetur fort në të dhëna konkrete. Ngjarjet, datat, vitet e jetuara, rrethanat dhe etapat përshkruhen me një kujdes të veçantë, me një ndershmëri që e forcon besueshmërinë e rrëfimit dhe i jep atij vlerë jo vetëm emocionale, por edhe dokumentare. Lexuesi nuk përballet vetëm me një botë ndjesish dhe kujtimesh, por edhe me një dëshmi të rregullt, të saktë, të menduar me kujdes, ku çdo hollësi duket se është vendosur në vendin e vet me përgjegjësi dhe maturi.

Dhe pikërisht kjo bashkëjetesë midis rrjedhshmërisë së leximit dhe përpikërisë së fakteve e bën librin kaq të veçantë. Ai nuk është vetëm i këndshëm për t’u lexuar, por edhe i rëndësishëm për t’u mbajtur mend. Nuk është vetëm një tekst që të rrëmben, por edhe një dëshmi që të mëson, të ndriçon dhe të orienton nëpër kohë. Për këtë arsye, 474 faqet e tij nuk duken si barrë, por si një pasuri; një hapësirë e gjerë ku fjala, kujtesa dhe e vërteta ecin së bashku me një harmoni të rrallë.

Në fund, mbetesh me ndjesinë se ke kaluar nëpër një vepër të madhe jo vetëm në përmasë, por edhe në përmbajtje. Një vepër që të mban pranë vetes deri në faqen e fundit, që nuk të lëshon lehtë dhe që të lë pas një shije të thellë kënaqësie intelektuale e shpirtërore. Sepse ky libër, ndonëse i gjerë, ka atë dhunti të rrallë: të duket i pafund në pasuri, por i lehtë në lexim; i madh në trup, por i afërt në shpirt.

Intervista shpalos me një ndjeshmëri të veçantë dhe me një gjerësi të admirueshme tërë harkun jetësor të autores, duke nisur që nga vitet e hershme të ekzistencës së saj, nga fëmijëria e mbushur me kujtime, nga rinia e gjallë me ëndrra, përpjekje e përballje, e deri te vitet e pjekurisë, ku jeta merr trajtën e saj më të thellë, më të kthjellët dhe më domethënëse. Në këtë rrëfim, lexuesi nuk përballet vetëm me renditjen e disa etapave biografike, por me një udhëtim të plotë njerëzor, ku çdo periudhë e jetës paraqitet si një gur themeli në ndërtimin e personalitetit, të mendimit dhe të misionit të saj.

Fëmijëria, në këtë intervistë, nuk vjen vetëm si një stacion i largët i kujtesës, por si burimi i parë i ndjeshmërisë, i formimit dhe i atyre përjetimeve që lënë gjurmë të pashlyeshme në shpirtin e njeriut. Aty nisin fillesat e para të karakterit, të ëndrrës, të qëndresës dhe të përballjes me jetën. Pastaj vjen rinia, ajo moshë e etshme për të njohur botën, për të kërkuar vendin e vet në të dhe për t’i dhënë kuptim rrugës që hapet përpara. Në rrëfimin e autores, rinia nuk paraqitet thjesht si kohë moshe, por si periudhë e mbushur me energji, me sfida, me vetëdijesim dhe me rritje. E më tej, vitet e pjekurisë dalin si koha kur përvoja bashkohet me urtinë, kur njeriu jo vetëm jeton, por edhe kupton më thellë domethënien e asaj që ka përjetuar.

Pas kësaj shpalosjeje të jetës së saj personale, intervista zgjerohet natyrshëm drejt një tjetër fushe po aq të rëndësishme: aktivitetit të saj shoqëror, angazhimeve të shumta dhe kontributit të saj intelektual. Pikërisht këtu rrëfimi merr një përmasë edhe më të madhe, sepse autorja nuk shfaqet vetëm si një person që ka jetuar shumë, por si një figurë që ka vepruar shumë, që ka qenë e pranishme në shoqëri, në mendim dhe në përpjekjet e kohës së saj. Pyetjet radhiten me një përqendrim të veçantë mbi veprimtarinë e saj, mbi përkushtimin që ka treguar dhe mbi gjurmët që ka lënë në fusha të ndryshme të jetës.

Në këto pjesë të intervistës del në pah një grua e angazhuar, e ndërgjegjshme dhe e palodhur, që nuk është mjaftuar të jetë vetëm dëshmitare e kohës së vet, por është bërë pjesëmarrëse aktive në të. Angazhimet e saj nuk paraqiten si episode të shkëputura, por si pjesë e një vazhdimësie jetësore, si shprehje e një përkushtimi të thellë ndaj dijes, ndaj shoqërisë dhe ndaj përgjegjësisë që intelektuali ka përballë kohës në të cilën jeton. Kontributi i saj intelektual, i arritur me punë, me sakrificë dhe me përkushtim, paraqitet në këtë intervistë si një pasuri e vërtetë që nuk i përket vetëm autores, por edhe botës së lexuesve, studiuesve dhe brezave që vijnë.

Dhe pikërisht këtu shfaqet edhe një nga dimensionet më të bukura të këtij rrëfimi: forca frymëzuese që ajo ushtron mbi gjeneratat e reja. Tek autorja, brezat e rinj nuk gjejnë vetëm një figurë për t’u admiruar, por edhe një burim motivimi, një shembull të gjallë të asaj se si njeriu mund ta ndërtojë jetën me dinjitet, me punë dhe me ideal. Në të ata shohin jo vetëm dijen, por edhe qëndrueshmërinë; jo vetëm arritjen, por edhe përpjekjen që i ka paraprirë asaj; jo vetëm emrin, por edhe udhën e gjatë që e ka bërë atë emër të vlefshëm. Prandaj ajo bëhet për ta jo vetëm personalitet, por edhe model.

Në këtë mënyrë, intervista nuk mbetet vetëm një pasqyrë e jetës së një autoreje të veçantë, por bëhet edhe një testament shpirtëror e intelektual, ku e kaluara, përvoja, puna dhe vlera bashkohen për të ndriçuar të tashmen dhe për të frymëzuar të ardhmen. Ajo dëshmon se jeta e një njeriu nuk matet vetëm me vitet që ka kaluar, por me gjurmët që ka lënë, me idetë që ka mbrojtur, me punën që ka kryer dhe me dritën që ka ditur të përcjellë te të tjerët. Dhe pikërisht për këtë arsye, rrëfimi i saj lexohet jo vetëm me interes, por edhe me admirim e respekt të thellë.

Pastaj, në mënyrë krejt të natyrshme, në këtë intervistë nuk mungojnë as pyetjet që prekin thelbin e çështjes kombëtare, ato tema të mëdha që për shqiptarët nuk janë thjesht pjesë e historisë, por pjesë e vetë shpirtit të tyre kolektiv. Aty hapet një fushë edhe më e gjerë e rrëfimit, ku fjala nuk mbetet vetëm në kufijtë e jetës personale, por ngrihet drejt atyre plagëve, idealeve dhe simboleve që kanë shoqëruar fatin e një populli të tërë. Këto pyetje e bëjnë intervistën të marrë frymë më thellë, sepse e vendosin autoren jo vetëm përballë kujtimeve të veta, por edhe përballë historisë së përbashkët, përballë asaj trashëgimie dhimbjeje dhe krenarie që shqiptarët e kanë mbajtur brez pas brezi.

Mes këtyre temave, vend të veçantë zë çështja kombëtare, e cila në rrëfim nuk shfaqet si një nocion i ftohtë politik apo si një temë formale për diskutim, por si një bosht i gjallë rreth të cilit janë endur shqetësimet, përkushtimet dhe idealet e një jete të tërë. Kur trajtohet kjo çështje, lexuesi e ndien se nuk bëhet fjalë vetëm për një debat, por për një ndjeshmëri të thellë, për një barrë historike dhe për një përgjegjësi morale që ka prekur ndërgjegjen e brezave të tërë. Në këto pyetje dhe në përgjigjet që ato zgjojnë, pasqyrohet jo vetëm mendimi i autores, por edhe vetë pulsi i historisë shqiptare.

Po ashtu, nuk mungon as flamuri, ky simbol i madh i identitetit dhe i qëndresës sonë, i cili për shqiptarët ka qenë gjithmonë më shumë se një shenjë përfaqësimi. Flamuri ka qenë kujtesë, betim, plagë dhe krenari; ka qenë shenjë e asaj që nuk është dorëzuar kurrë, edhe kur koha është përpjekur ta përkulë. Kur intervista prek këtë simbol, fjala fiton një ngarkesë emocionale dhe historike të veçantë, sepse flamuri nuk është thjesht një element i së kaluarës, por një prani e gjallë në ndërgjegjen kombëtare, një emblemë që bashkon vuajtjen me shpresën, sakrificën me dinjitetin.

Natyrisht, mes këtyre pyetjeve zë vend edhe lufta, ajo plagë e madhe dhe njëherazi ajo kthesë e rëndë historike që ndryshoi rrjedhën e jetës sonë kolektive. Kur trajtohet lufta, intervista fiton një ton edhe më të rëndë, më të ndjerë dhe më njerëzor, sepse aty rikthehen jo vetëm ngjarjet, por edhe emocionet, humbjet, qëndresa dhe çmimi i lirisë. Lufta nuk del si një kapitull i thatë historik, por si një përvojë e gjallë që ka lënë gjurmë në trupin dhe shpirtin e kombit. Ajo mbetet si kujtesë e dhimbshme, por edhe si dëshmi e asaj se liria nuk erdhi pa plagë, pa sakrifica dhe pa një përballje të tmerrshme me historinë.

Dhe më pas, intervista nuk ndalet te lufta si përfundim, por vazhdon të shtrihet edhe në gjithë periudhën që pason pas vitit 1999, një kohë e re, e hapur mes shpresës dhe sfidës, mes rilindjes dhe përballjes me realitete të tjera. Kjo periudhë trajtohet si një hapësirë e re historike, ku pas dhunës dhe shkatërrimit lind nevoja për rindërtim, për orientim dhe për kuptim të ri shoqëror e kombëtar. Në këto pyetje ndihet se historia nuk mbaron me fundin e luftës; përkundrazi, ajo vazhdon në një trajtë tjetër, në përpjekjet për të ngritur jetën, për të ruajtur kujtesën dhe për të ndërtuar të ardhmen mbi rrënojat e së kaluarës.

Pikërisht për këtë arsye, këto tema e bëjnë intervistën edhe më të plotë, më të fuqishme dhe më domethënëse. Ajo nuk mbetet vetëm një dëshmi e jetës së një gruaje të shquar, por bëhet edhe një pasqyrë e shqetësimeve të mëdha kombëtare, e simboleve tona, e plagëve tona dhe e etapave më vendimtare të historisë sonë të afërt. Në këtë mënyrë, rrëfimi i autores zgjerohet përtej kufirit të personales dhe shndërrohet në një hapësirë reflektimi për fatin kolektiv të shqiptarëve.

Kështu, pyetjet për çështjen kombëtare, për flamurin, për luftën dhe për kohën pas vitit 1999 nuk janë thjesht pjesë tematike të intervistës; ato janë nyje të forta ku lidhen historia, identiteti, kujtesa dhe shpresa. Dhe pikërisht aty, në atë ndërthurje të së kaluarës me të tashmen, të dhimbjes me krenarinë, intervista fiton një përmasë të gjerë dhe të thellë, duke u bërë jo vetëm një rrëfim jete, por edhe një dëshmi e gjallë e shpirtit të një kombi.

Një pjesë e rëndësishme e këtij libri i kushtohet formimit të Parlamentit të Kosovës, një ngjarjeje me peshë të veçantë historike e politike, që nuk paraqitet thjesht si një moment institucional, por si një kthesë e madhe në fatin e një populli që kishte kaluar nëpër sprova të panumërta për të arritur deri te e drejta për ta ndërtuar vetë përfaqësimin e tij. Në këtë rrëfim, themelimi i Parlamentit nuk del si një datë e thatë në kalendarin e historisë, por si një akt i mbushur me shpresë, me përgjegjësi dhe me emocion, sepse aty mishërohej një ëndërr e gjatë kolektive: që zëri i Kosovës të merrte formë të ligjshme, të dëgjuar dhe të njohur në sytë e botës.

Brenda kësaj pjese, vend të veçantë zë edhe pozita e saj si deputete në parlamentin e parë të Republikës së Kosovës të pranuar ndërkombëtarisht. Ky fakt nuk paraqitet vetëm si një arritje personale, por si një nderim i madh dhe një barrë e shenjtë përgjegjësie, sepse të jesh pjesë e atij parlamenti do të thotë të jesh pjesë e një kohe kur historia po shkruhej me hapa të rinj. Ajo nuk del aty vetëm si një emër mes të tjerëve, por si një figurë që mbart në vete përvojën, ndjeshmërinë dhe përkushtimin e një gruaje intelektuale që e kuptonte peshën e atij misioni. Në atë rol, ajo nuk ishte vetëm përfaqësuese e qytetarëve, por edhe dëshmitare e një epoke të re, ku sakrifica e djeshme po merrte trajtë në ndërtimin e institucioneve të sotme.

Ky dimension i rrëfimit i jep librit një thellësi të veçantë, sepse e lidh përvojën individuale me një çast vendimtar kombëtar. Lexuesi e ndien se këtu nuk kemi të bëjmë vetëm me historinë e një gruaje që ka marrë pjesë në jetën publike, por me historinë e një populli që, përmes njerëzve të tillë, po hynte në një kohë të re të vetëdijes dhe të shtetformimit. Prania e saj në atë parlament merr kështu një kuptim simbolik: ajo bëhet shenjë e përfshirjes, e përgjegjësisë dhe e rolit që individi mund të luajë në çastet më të rëndësishme të historisë.

Po aq e gjerë dhe domethënëse është edhe pjesa që i kushtohet gruas shqiptare dhe avancimit të saj në rrjedhat e shoqërisë kosovare. Kjo temë trajtohet me një ndjeshmëri të veçantë dhe me një vetëdije të thellë për sfidat, pengesat dhe përpjekjet që gruaja shqiptare ka kaluar ndër breza për të fituar vendin që meriton në jetën shoqërore, kulturore, arsimore dhe politike. Në këtë rrëfim, gruaja nuk paraqitet si një figurë anësore e historisë, por si një forcë e heshtur dhe e madhe, që shpesh ka mbajtur mbi supe barrën e familjes, të edukimit, të qëndresës dhe të vetë mbijetesës kombëtare.

Kur flitet për avancimin e saj, nuk bëhet fjalë vetëm për një përmirësim formal të pozitës së gruas, por për një proces të gjatë dhe të vështirë ndërgjegjësimi, përpjekjeje dhe afirmimi. Gruaja shqiptare del në këtë pjesë si një figurë që ka luftuar jo vetëm me vështirësitë e kohës, por edhe me kufizimet që shoqëria ia ka vendosur ndër vite. Dhe megjithatë, ajo ka ditur të ecë përpara, të mësojë, të veprojë, të ngrejë zërin e saj dhe të bëhet pjesë e pandashme e zhvillimit të shoqërisë kosovare. Ky avancim paraqitet si një proces jo vetëm i domosdoshëm, por edhe fisnik, sepse përparimi i gruas është njëkohësisht përparim i vetë shoqërisë.

Në këtë kuadër, libri ndalet me të drejtë edhe te dy shtyllat themelore të jetës sonë shoqërore: arsimi dhe edukimi. Këto nuk përmenden si nocione të zakonshme, por si themele të vërteta mbi të cilat qëndron e ardhmja e një populli. Arsimi paraqitet si drita që ndriçon mendjen, si forca që e çliron njeriun nga errësira e padijes dhe si ura që lidh brezat me mundësinë për të ndërtuar një jetë më të denjë. Ndërsa edukimi shihet si shpirti i brendshëm i shoqërisë, si ai proces i heshtur, por vendimtar, që formon karakterin, vetëdijen dhe përgjegjësinë morale të individit.

Në të vërtetë, pa arsim dhe pa edukim, asnjë shoqëri nuk mund të ecë përpara me dinjitet. Këto janë dy shtylla që nuk mbajnë vetëm zhvillimin individual, por edhe vetë fatin kolektiv. Janë ato që krijojnë qytetarin e ndërgjegjshëm, gruan e emancipuar, intelektualin e përgjegjshëm dhe brezin që di të ndërtojë të ardhmen pa e harruar të kaluarën. Prandaj, fakti që libri u kushton kaq shumë vëmendje këtyre dy shtyllave, e bën atë edhe më të rëndësishëm, sepse dëshmon për një vizion të qartë: se përparimi i shoqërisë nuk ndërtohet vetëm me institucione, por edhe me mendje të ndriçuara dhe me zemra të formuara mirë.

Kështu, kjo pjesë e librit shndërrohet në një hapësirë të pasur reflektimi, ku historia parlamentare, përvoja personale, roli i gruas shqiptare dhe rëndësia e arsimit e edukimit ndërthuren në një tablo të gjerë dhe kuptimplotë. Ajo dëshmon se rruga e një shoqërie drejt lirisë dhe përparimit nuk kalon vetëm përmes vendimeve të mëdha politike, por edhe përmes ngritjes së gruas, përmes dijes, përmes edukimit dhe përmes pjesëmarrjes së ndërgjegjshme në jetën e përbashkët. Dhe pikërisht për këtë arsye, kjo pjesë e rrëfimit mbetet ndër më të fuqishmet dhe më frymëzueset, sepse na kujton se historia nuk ndërtohet vetëm nga ngjarjet, por edhe nga vlerat që një shoqëri zgjedh të mbrojë dhe të kultivojë.

Përgjigjet e saj vijnë të kthjellëta, të sinqerta dhe pa asnjë mjegullim, si një dritare e hapur ku fjala nuk fsheh asgjë dhe mendimi ecën drejt, pa drojë e pa zbukurime të kota. Në to ndihet një ndershmëri e rrallë, ajo ndershmëri që nuk përpiqet të krijojë përshtypje, por të thotë të vërtetën ashtu siç është përjetuar dhe kuptuar. Janë përgjigje që nuk lëkunden, nuk shmangen dhe nuk mbështillen me paqartësi, por qëndrojnë të plota në qartësinë e tyre, duke i dhënë lexuesit ndjesinë se përballë ka një personalitet të formuar, një grua që e njeh mirë jetën, kohën dhe vetveten.

Ky sinqeritet i jep rrëfimit të saj një peshë të veçantë. Lexuesi nuk ndien se po përballet me fjalë të stisura për të lënë mbresë, por me një zë të vërtetë, me një shpirt që ka kaluar nëpër shumë udhë dhe që tashmë flet me pjekurinë e përvojës. Pikërisht kjo e bën intervistën e saj kaq tërheqëse Aty fjala nuk është vetëm mjet komunikimi, por bëhet dëshmi karakteri. Në çdo përgjigje ndihet forca e një gruaje që nuk i trembet së vërtetës dhe që nuk ka nevojë ta zbukurojë jetën për ta bërë atë të vlefshme.

Po aq mbresëlënëse është edhe puna e saj krijuese dhe shkencore, e cila ngjall jo vetëm admirim, por edhe një lloj habie të bukur për përmasën dhe cilësinë e saj. Është një punë që të bën të ndalesh me respekt, sepse nuk kemi të bëjmë me një angazhim të zakonshëm, por me një përkushtim të gjatë, të palodhur dhe frytdhënës. Veprimtaria e saj shkencore dhe krijuese të jep ndjesinë e një fushe të gjerë ku mendja ka punuar pareshtur, ku dija është kultivuar me durim dhe ku fjala është kthyer në vepër.

Ajo është nga ato gra të rralla që duken të lindura për punë të mëdha dhe për gjurmë të qëndrueshme. E rrallë në punë, sepse ka ditur të mbajë mbi supe barrën e angazhimit me seriozitet, me disiplinë dhe me një përkushtim që nuk lodhet. E rrallë në shkrime, sepse fjala e saj nuk është e zbrazët, por e mbushur me përvojë, me dije dhe me një ndjeshmëri të thellë ndaj temave që trajton. Në të dyja këto anë, si në veprim ashtu edhe në shkrim, ajo shfaqet si një figurë e plotë, e formuar dhe e denjë për admirim.

Ajo ka ndërtuar një opus të pasur, një stivë të tërë librash të zhanreve të ndryshme, që dëshmojnë jo vetëm për prodhimtari të madhe, por edhe për një botë të gjerë interesash, njohurish dhe qasjesh. Këta libra nuk janë thjesht numra në një bibliografi, por gjurmë të një jete të jetuar në shërbim të dijes, të shkrimit dhe të kujtesës. Secili prej tyre flet për një punë serioze, për një mendje të palodhur dhe për një vullnet krijues që nuk është mjaftuar me pak. Nëpërmjet tyre, ajo ka ngritur një pasuri të tërë shpirtërore e intelektuale, e cila mbetet si dëshmi e punës së saj të palodhshme.

Prandaj, kur e sheh në tërësinë e saj, të krijohet bindja se kemi të bëjmë me një grua të veçantë, me një personalitet që rrallë përsëritet. Ajo nuk është vetëm e zonja në atë që bën, por është nga ato figura që e nderojnë punën me seriozitetin e tyre dhe fjalën me peshën e mendimit të tyre. Në një kohë kur shpesh gjërat bëhen me ngut dhe pa thellësi, ajo qëndron si shembull i një jete të ndërtuar me punë, me dije dhe me përkushtim të vërtetë. Dhe pikërisht për këtë arsye, puna e saj krijuese dhe shkencore mbetet jo vetëm e admirueshme, por edhe frymëzuese.

E lexova me një frymë, me atë përqendrim të rrallë që ta falin vetëm veprat që nuk të lënë të shkëputesh prej tyre, veprat që të marrin përdore dhe të çojnë thellë në botën e tyre pa të dhënë asnjë çast lodhjeje. Ishte nga ato lexime që nuk maten me numrin e faqeve, por me jehonën që lënë në shpirt; nga ato përvoja ku fjala nuk mbetet thjesht e shkruar, por bëhet ndjesi, mendim, kujtesë dhe admirim i qetë. Sa më shumë ecja nëpër këtë vepër, aq më tepër ndieja se po hyja në një univers të pasur, të ndërtuar me përvojë, me ndershmëri dhe me një thellësi që nuk haset shpesh.

Megjithatë, këto pak radhë që hodha në këtë vështrim më duken gati të pamjaftueshme, thuajse të vogla përballë madhështisë së asaj që kjo vepër mbart në vetvete. Ato janë vetëm disa përshtypje të para, disa ndalesa të shpirtit për të shprehur mirënjohjen dhe mbresën që lë një libër i tillë, por kurrsesi nuk arrijnë të përfshijnë gjithë pasurinë e tij. Sepse ka vepra për të cilat, sado të flasësh, gjithmonë mbetet diçka pa u thënë; gjithmonë mbetet një thellësi tjetër për t’u zbuluar, një vlerë tjetër për t’u theksuar, një dritë tjetër për t’u vënë në pah. Dhe kjo është pikërisht njëra prej tyre.

Po kaq e vërtetë është se shumë pak janë edhe fjalët që mund të thuhen, krahasuar me atë që meriton vetë autorja e kësaj interviste. Figura e saj, puna e saj, përkushtimi i saj dhe gjithë ajo pasuri shpirtërore e intelektuale që ajo sjell, janë shumë më të mëdha sesa mund të përmblidhen në një vështrim të vetëm. Ka personalitete që nuk mund t’i përshkruash me pak fjali, sepse prania e tyre në kulturë, në mendim dhe në jetën shoqërore është shumë më e gjerë se çdo përkufizim i shpejtë. Ajo është një nga ato figura që sa më shumë i lexon, aq më shumë ndien se ke ende për të kuptuar, për të vlerësuar dhe për të thënë.

Prandaj, nga zemra, i uroj prof. dr. Sabile Keçmezi-Bashës mbi të gjitha shëndet, sepse shëndeti është drita e parë që i duhet çdo krijuesi për të vazhduar rrugën e tij. I uroj jetë të qetë, forcë të pashtershme dhe frymëzim të pandalur, që pena e saj të mos pushojë së na dhuruari vepra të tjera, po kaq të çmuara, po kaq të thella dhe po kaq të nevojshme për kujtesën, kulturën dhe shpirtin tonë kombëtar. Do të ishte një dhuratë e madhe për lexuesin dhe për botën tonë letrare e shkencore që ajo të vazhdojë të na japë edhe shumë e shumë vepra të këtij niveli, ku përvoja, dija dhe ndjeshmëria bashkohen në mënyrë kaq të bukur.

Suksese, e dashura profesoreshë, në çdo hap të mëtejshëm të punës suaj fisnike. Uroj që fjala juaj të mbetet po aq e gjallë, po aq e ndritur dhe po aq frymëzuese, siç është në këtë vepër që lë gjurmë të thella te çdo lexues. Sepse ka njerëz që nuk shkruajnë vetëm libra, por lënë pas dritë. Dhe ju jeni pikërisht një prej tyre.