Blerim Latifi: Rrëfimi për një imam radikal, një inxhinier liberal dhe një filozof ëndërrimtar

Rrëfimi për një imam radikal, një inxhinier liberal dhe një filozof ëndërrimtar

Nga Blerim Latifi

Kthimi i Khomeinit nga mërgimi në Paris në shkurt të vitit 1979 shënon një nga momentet më dramatike të historisë politike të shekullit XX.

Ai u prit në Teheran nga miliona njerëz, që besonin se kjo ngjarje shënonte fundin e një regjimi autoritar dhe lindjen e një rendi të ri më të drejtë.

Diktatura teokratike nuk u vendos menjëherë.

Në muajt e parë pas revolucionit ekzistonte një hapësirë faktike pluralizmi, ku ballafaqoheshin vizione të ndryshme për të ardhmen e Iranit. Në këtë periudhë, një rol qendror e luajti Mehdi Bazargan, figura që përfaqësonte mundësinë e një republike njëkohësisht islame dhe demokratike.

Pra revolucioni iranian nuk ishte në fillim një revolucion puro islamik.

Ai ishte një lëvizje e gjerë kundër regjimit të Reza Pahlavit, ku merrnin pjesë klerikë, nacionalistë, liberalë, marksistë dhe organizata të tjera të majta.

Në këtë lëvizje pluraliste, Bazargani përfaqësonte një traditë të mendimit islam modernist, e cila kërkonte pajtimin e fesë me demokracinë dhe me shtetin ligjor.

I formuar si inxhinier në Francë dhe profesor universitar në Teheran, ai besonte se Islami nuk duhet të shndërrohet në ideologji shtetërore, por të mbetej një burim etik për shoqërinë.

Kur Khomeini u kthye në Iran, ai e emëroi Bazarganin në krye të qeverisë së përkohshme, duke i dhënë revolucionit një fytyrë të moderuar dhe të pranueshme edhe për intelektualët dhe politikanët laikë.

Në këtë fazë të paqartë të revolucionit iranian u shfaq interesimi i filozofit francez Michel Foucault, i cili udhëtoi disa herë në Iran në ata muaj si gazetar dhe vëzhgues.

Foucault ishte i fascinuar nga karakteri jo-perëndimor i revoltës dhe e interpretoi atë si një formë të re të politikës, që nuk mund të shpjegohej me kategoritë klasike të revolucionit modern, qoftë atij francez qoftë atij bolshevik.

Gjatë qëndrimit të tij në Teheran, ai u takua me figura të ndryshme të lëvizjes revolucionare, ndër ta edhe me Bazarganin, i cili i paraqiti vizionin e një republike që do të ishte njëkohësisht islame dhe demokratike.

Për Foucault, ky vizion dukej si një alternativë ndaj modelit perëndimor të modernitetit, një lloj “spiritualiteti politik” që mund të prodhonte forma të reja të lirisë kolektive.

Takimet me Bazarganin dhe me intelektualë të tjerë iranianë e bindën Foucault se revolucioni nuk ishte thjesht një lëvizje islamike, por një përpjekje e një populli për të gjetur një formë të re sovraniteti. Ai shkroi se iranianët nuk kërkonin vetëm ndryshim politik, por edhe një transformim moral të jetës shoqërore. Në këtë kontekst, figura e Bazarganit ishte e rëndësishme sepse tregonte se Islami mund të interpretohej në mënyrë jodogmatike dhe të bashkëjetonte me institucionet moderne. Pikërisht kjo e bëri Foucault të nënvlerësonte rrezikun e një regjimi teokratik.

Megjithatë, zhvillimet e nisura në vjeshtën e vitit 1979 i rrënuan shpresat e të dyve.

Qeveria e Bazarganit u gjend e rrethuar nga struktura radikale, të cilat nuk i bindeshin autoritetit të saj. Kriza e pengjeve në ambasadën amerikane në nëntor 1979 e dobësoi përfundimisht kampin e moderuar. Bazargani, që doli kundër këtij veprimi, dha dorëheqjen, duke deklaruar se qeveria nuk kishte më pushtet faktik. Me largimin e tij, u zhduk edhe mundësia e një republike islame demokratike. Kushtetuta e re, e miratuar në fund të vitit 1979 i dha lidershipit fetar autoritetin suprem mbi shtetin.

Në vitet që pasuan, shumë nga ata që kishin mbështetur revolucionin u përjashtuan ose u shtypën, ndërsa lufta me Irakun e konsolidoi përfundimisht pushtetin e mullahëve.

Foucault pastaj u kritikua ashpër në Perëndim për optimizmin e tij ndaj revolucionit iranian, sepse regjimi që u formua rezultoi më autoritar e represiv se ai i Pahlavit. Por nëse shihen muajt e parë të revolucionit, entuziazmi i Foucault nuk ishte krejt naiv. Për një moment të shkurtër, përmes figurave si Bazargani, dukej se Irani mund të ndërtonte një sistem ku islami, liria dhe moderniteti do të mund të bashkëjetonin.

Sikur vizioni i Bazarganit të kishte fituar betejën brenda revolucionit iranian, jo vetëm Irani, por ndoshta e gjithë Lindja e Mesme do të kishte hyrë në një rrjedhë tjetër historike, ku feja nuk do të shndërrohej në instrument ideologjik të pushteteve diktatoriale dhe as në burim të radikalizmit të armatosur, por do të kishte mbetur ajo që u bë në Perëndim pas shekujsh konfliktesh të përgjakshme: një burim i etikës humaniste brenda shoqërisë civile. Miliona jetë njerëzish të pafajshëm do ishin kursyer dhe bota sot do të ishte më e sigurtë.