Lekë Mrijaj: Dr. Dom Nikë Ukgjini dhe testamenti shpirtëror i qëndresës shqiptare

Dr. Dom Nikë Ukgjini dhe testamenti shpirtëror i qëndresës shqiptare

Shkruan: Lekë Mrijaj

Libri “Në shërbim të Zotit e Kombit” Nga veprimtaria e Dr. Dom Nikë Ukgjinit”, në botimin anastatik të vitit 2024, nuk është thjesht një vepër që mund të vendoset në raftet e bibliotekave familjare apo publike si një dokument historik apo si një përmbledhje artikujsh publicistikë të një kohe të caktuar.

Ky botim anastatik, që rikthen botimin origjinal të vitit 1995, i realizuar nga “Botimet Fishta” në Lezhë më 2024, me pikturë të Gjergj Kolës, i përgatitur me kujdes redaksional nga Dr. Dom Lush Gjergji, me recensentë Dr. Engjëll Sedaj dhe Jonuz Fetahaj, me lektor Haxhi Shabani dhe me përgjegjës botimi Imzot Nikë Prela, ipeshkëv, vendoset në një traditë të rëndësishme të studimeve që trajtojnë kontributin e klerit katolik në historinë dhe kulturën shqiptare.

Libri në fjalë është shumë më tepër se kaq. Ai është, në të vërtetë, një kronikë e ndërgjegjes, një dëshmi e gjallë e një kohe të trazuar, një rrëfim moral dhe historik për një meshtar që e jetoi thirrjen e tij shpirtërore në mënyrën më të plotë, duke e shndërruar shërbimin ndaj Zotit në një mision të pakompromis ndaj kombit dhe ndaj së vërtetës. Në këtë vepër ndërthuren historia, feja, publicistika dhe dëshmia personale në një mozaik të gjerë që pasqyron dramën e një populli, por edhe forcën e tij shpirtërore për të mbijetuar përmes vuajtjes dhe qëndresës.

Që në çastin kur lexuesi përballet me kopertinën e librit, krijohet një ndjenjë e veçantë solemniteti dhe respekti.

Portreti i Dr. Dom Nikës nuk paraqitet vetëm si një figurë individuale, por si simbol i një brezi klerikësh shqiptarë që, gjatë historisë, kanë mbajtur mbi supe jo vetëm barrën e shërbimit fetar, por edhe përgjegjësinë për ruajtjen e identitetit kombëtar. Kopertina, në mënyrën e saj simbolike, hap një horizont interpretimi që e vendos librin në një kontekst të gjerë historik dhe kulturor: në vitet e fundit të shekullit XX, kur shqiptarët e Kosovës përjetonin një nga periudhat më të errëta të historisë së tyre moderne.

Ishte një kohë represioni politik, diskriminimi sistematik, dhune të institucionalizuar dhe përpjekjesh për të shuar identitetin kombëtar e kulturor të shqiptarëve. Në këtë realitet të rëndë historik, fjala e lirë ishte një akt guximi, ndërsa e vërteta kërkonte sakrificë.

Në këtë sfond historik dhe moral, figura e Dr. Dom Nikës shfaqet si një zë i ndërgjegjes që nuk pranoi të heshtë. Ai nuk ishte vetëm një meshtar i përkushtuar ndaj altarit dhe liturgjisë, por edhe një intelektual publik që e kuptoi se, në kohë të tilla, heshtja bëhet bashkëfajësi. Prandaj, përmes artikujve, reagimeve dhe dëshmive të tij publike, ai ngriti zërin kundër padrejtësive dhe dhunës ndaj popullit shqiptar.

Parathënia e shkrimtarit dhe studiuesit të mirënjohur Ibrahim Kadriu e vendos këtë dimension të veprës në qendër të interpretimit, duke theksuar se libri përfaqëson jo vetëm një dokument të rëndësishëm historik, por edhe një dëshmi morale të një kohe kur dinjiteti njerëzor dhe kombëtar vihej në provë çdo ditë.

Në faqet e këtij libri reflektohet një bagazh i pasur vlerash morale, shpirtërore dhe kombëtare. Artikujt e Dom Ukgjinit nuk janë thjesht reagime të çastit ndaj ngjarjeve të kohës; ato janë dokumente që mbartin një dimension etik dhe historik. Përmes tyre, lexuesi përballet me një kronikë të gjallë të viteve të vështira të Kosovës, një kronikë ku fjala bëhet instrument i së vërtetës dhe i rezistencës morale. Në këtë kuptim, libri mund të lexohet edhe si një arkiv i ndërgjegjes kolektive të një populli që përpiqej të mbijetonte në mes të represionit dhe padrejtësisë.

Struktura e veprës në fjalë paraqet një ndërthurje të tri dimensioneve themelore: dimensionit historik, dimensionit publicistik dhe dimensionit shpirtëror.

Në planin historik, libri dokumenton një periudhë dramatike të historisë së shqiptarëve të Kosovës, duke evidentuar mekanizmat e represionit shtetëror, dhunën policore dhe përpjekjet sistematike për të shtypur identitetin kombëtar.

Në planin publicistik, (si në Amerikë ashtu edhe në Evropë – veçanërisht në kuadër të veprimtarisë në forumet e KSBE-së – aktiviteti dhe dëshmitë e tij u pasqyruan, ndër të tjera, edhe në disa media të rëndësishme ndërkombëtare, si në gazetën fetare kroate “Glas Koncila”, në gazetën autoritative parisiene “Le Monde Diplomatique”, si dhe në botime të tjera si “Monitor”, “Liberal”, “Illyria” (New York), “Rilindja”, “Vjesnik” (Zagreb), “Republika” (Lubjanë), “Zëri i Rinisë”, “Bujku”, “Kosovarja” etj.), shkrimet autentike të Dom Nikës paraqesin reagimin e një intelektuali që nuk pranoi të heshtë përballë padrejtësisë dhe që e shihte fjalën si mjet për të mbrojtur dinjitetin njerëzor.

Ndërsa në planin shpirtëror, libri dëshmon për rolin e Kishës Katolike si një institucion që jo vetëm ruajti besimin fetar, por edhe u bë një bastion i identitetit kombëtar dhe kulturor shqiptar.

Një nga aspektet më të rëndësishme të kësaj vepre është fakti se ajo përfshin reagime dhe artikuj të botuar në shtypin ndërkombëtar, veçanërisht në gazetat kroate dhe në media të tjera evropiane. Kjo dëshmon për përpjekjen e këtij meshtari për ta ndërkombëtarizuar çështjen shqiptare dhe për ta bërë të njohur në opinionin publik evropian realitetin e dhimbshëm të shqiptarëve të Kosovës. Në këtë mënyrë, zëri i tij kapërceu kufijtë e një komuniteti lokal dhe u bë pjesë e një dialogu më të gjerë ndërkombëtar për të drejtat e njeriut dhe për drejtësinë historike.

Në analizën e figurës së Dom Ukgjinit del në pah një tipar thelbësor që e karakterizon gjithë veprimtarinë e tij: bashkimi i misionit fetar me përgjegjësinë qytetare. Ai nuk e kuptoi meshtarinë si një funksion të kufizuar brenda mureve të kishës, por si një thirrje për të qenë pranë njerëzve në çdo moment të jetës së tyre, në gëzim dhe në dhimbje, në shpresë dhe në vuajtje.

Në këtë kuptim, libri shpalos një koncept të gjerë dhe të thellë të meshtarisë, ku prifti perveq se është një udhëheqës shpirtëror, është edhe një zë i ndërgjegjes kolektive që i flet shoqërisë për drejtësi, dinjitet dhe të vërtetë.

Një dimension tjetër i rëndësishëm i veprës është paraqitja e jetës dhe formimit intelektual të Dr. Dom Nikës. I lindur më 19 janar 1957 në Dugojevë të Klinës së Dukagjinit, ai u formua në traditën e arsimit katolik, duke studiuar filozofi dhe teologji në Zagreb. Ky formim akademik i dha atij një horizont të gjerë kulturor dhe intelektual, i cili më vonë u pasqyrua në veprimtarinë e tij studimore dhe publicistike.

Ai i vazhdoi kërkimet shkencore, duke mbrojtur doktoraturën në Universitetin e Zagrebit me një studim mbi historinë e shqiptarëve katolikë në Shqipërinë e Veriut dhe në Malin e Zi gjatë shekujve XV–XIX. Kjo e vendos atë jo vetëm në radhën e klerikëve aktivë, por edhe në radhën e studiuesve seriozë të historisë dhe kulturës shqiptare.

Në planin kulturor dhe identitar, libri në fjalë nxjerr në pah rolin e jashtëzakonshëm të Kishës Katolike në ruajtjen e identitetit shqiptar gjatë periudhave të ndryshme historike. Nëpërmjet veprimtarisë së Dr. Dom Nikës, lexuesi kupton se, në historinë shqiptare, feja dhe kombi nuk kanë qenë dy realitete të ndara, por dy dimensione që ndërthuren në mënyrë organike dhe të pandashme.

Kjo është një nga idetë qendrore që përshkon gjithë librin: mbrojtja e dinjitetit njerëzor dhe kombëtar është një detyrë morale që buron nga vetë thelbi i besimit.

Nga pikëpamja letrare dhe eseistike, stili i shkrimeve të tij karakterizohet nga një gjuhë e qartë, e drejtpërdrejtë dhe e mbështetur në argumente morale e historike. Ai nuk përdor retorikë të zbrazët apo patetikë artificiale, por një gjuhë që buron nga përvoja konkrete dhe nga përgjegjësia ndaj popullit të tij.

Në tërësinë e saj, kjo vepër mund të lexohet si një testament moral i një meshtari që jetoi dhe veproi në një kohë të vështirë për popullin shqiptar. Ajo dëshmon se shërbimi ndaj Zotit nuk mund të ndahet nga shërbimi ndaj njeriut dhe ndaj kombit dhe se besimi i vërtetë nuk mund të qëndrojë indiferent përballë vuajtjes dhe padrejtësisë.

Në këtë kuptim të thellë historik, shpirtëror dhe kombëtar, libri “Në shërbim të Zotit e Kombit” mbetet një dëshmi e fuqishme se në historinë shqiptare ka pasur figura që e kanë jetuar meshtarinë si një akt sakrifice dhe si një mision për të mbrojtur dinjitetin e popullit të tyre, duke e shndërruar fjalën, besimin dhe guximin moral në një formë qëndrese që i mbijeton kohës dhe që vazhdon të ndriçojë kujtesën historike të një kombi që, edhe në momentet më të errëta, nuk e humbi kurrë shpresën për liri, drejtësi dhe dinjitet njerëzor.

Dhe pikërisht në këtë bashkim të rrallë midis altarit dhe atdheut, midis fjalës së Ungjillit dhe thirrjes së historisë, midis lutjes dhe përgjegjësisë qytetare, qëndron edhe thelbi më i thellë i kësaj vepre: një testament shpirtëror dhe intelektual që dëshmon se, kur besimi shndërrohet në ndërgjegje dhe ndërgjegjja në guxim moral, atëherë fjala e një meshtari mund të bëhet zë i një populli të tërë, ndërsa një libër i tillë nuk mbetet vetëm një rrëfim i së kaluarës, por shndërrohet në një kujtesë të gjallë dhe në një dritë udhërrëfyese për brezat që do të vijnë.

Klinë, më 12 mars 2026