Sadbere Emshiu: 21 Shkurti – Dita Ndërkombëtare e Gjuhës Amtare

21 Shkurti – Dita Ndërkombëtare e Gjuhës Amtare

Një dëftesë e vitit 1943–1944 dhe kujtesa gjuhësore e një kombi

Dialektet si pasuri dhe standardi si urë bashkimi

Nga Sadbere Emshiu

21 Shkurti na kujton se çdo fjalë që flitet në atdhe apo diasporë është një thesar i gjuhës tonë amtare. Është dita kur festohet jo vetëm gjuha që flasim, por edhe historia, kujtesa dhe pasuria që mbart çdo dialekt, çdo nëndialekt dhe çdo fjalë të vjetër që ka përjetuar breza të tërë. Kjo ditë ndërkombëtare e gjuhës amtare është moment për të reflektuar mbi atë se sa e çmuar është larmia gjuhësore dhe si ajo na lidh si komb.

Kur isha fëmijë në Brodec, në malësinë e Tetovës, gjuha jonë nuk kishte nevojë për definicione. Ajo ishte e gjallë, e plotë, e ngrohtë. Ne flisnim gegnisht — me gjithë melodinë e saj, me "tungjatjeta", me "e dashtun", me "bëni shëndet filanit", me "të fala". Nuk e dinim se po flisnim dialekt; po jetonim gjuhën.

Sot, në Hamburg, në klasat e mia të mësimit plotësues të shqipes, përballem me një mozaik të jashtëzakonshëm gjuhësor. Masa dërmuese e nxënësve të mi janë nga Dardania (Kosova) dhe Ilirida (Maqedonia e Veriut). Kam shumë nxënës nga fshatra të malësisë së Sharrit: Gurgurica, Korita, Radiovca, Shipkovica, Gajre, Veshalla, Bozovca, Brodeci. Të tjerë vijnë nga Struga e Ohri, ku flitet një gjuhë me tonalitete të veçanta: p.sh., për të thënë "e mirë", përdorin shpesh formën "e mojr", e cila haset edhe në malësinë e Sharrit. Secili sjell një nëndialekt, një fjalor familjar, një mënyrë shqiptimi që shpesh në gjuhën e njësuar nuk e gjejmë më.

Sa herë përballem me këto fjalë të vjetra, ndiej sikur hapet para meje një thesar. Një zhytje në nëndialekte, në krahasime fonetike, në struktura morfologjike, në izoglosa që ndërthuren. Dhe sa më shumë thellohem, aq më shumë bindem: dialektet nuk janë mbetje e së kaluarës; ato janë burimi.

"Roter Faden" – Fija e kuqe e studimeve të mia

Në kohën e studimeve të mia në Gjermani, një nga drejtimet që më shoqëroi si një "roter Faden" – një fije e kuqe që përshkon mendimin – ishte Sprachlehr- und Sprachlernforschung (hulumtimi i mësimdhënies dhe mësimnxënies së gjuhës). Kjo fushë më mësoi diçka thelbësore, që e ndieja gjithmonë si një "fije të kuqe" në jetën time: gjuha nuk mësohet duke u prerë nga rrënjët, por duke u ndërtuar mbi to.

Për mua, kjo u bë ura lidhëse midis gegnishtes së Pollogut, Kosovës dhe malësisë së Sharrit me gjuhën e standardizuar. Dialekti nuk ishte pengesë; ishte pikënisje didaktike. Variacioni nuk ishte problem; ishte potencial.

Si magjistre e pedagogjisë ndërkulturore, e shoh ruajtjen e identitetit gjuhësor në diasporë si dimension institucional dhe etik. Fëmijët që rriten mes dy gjuhësh dhe disa varieteteve shqipe kanë nevojë për një qasje që nuk i fragmenton, por i integron.

Dialektet si themel i standardit

Shpesh harrojmë se standardi nuk lindi në vakum. Ai është rezultat i një procesi historik ku gegnishtja dhe toskërishtja — dy dialektet e mëdha të shqipes — kontribuan në mënyrë thelbësore. Standardizimi normativ i vulosur në Kongresin e Drejtshkrimit nuk e krijoi gjuhën nga e para; ai e kodifikoi një proces shumë më të hershëm.

Nga pikëpamja sociolinguistike, dialektet përbëjnë bazën e variacionit natyror të gjuhës. Përmes tyre ruhet leksiku arkaik, struktura morfematike tradicionale, zhvillimet fonetike rajonale. Ato janë arkiv i gjallë.

Një dokument shkollor i viteve 1943–1944, me forma si shkolluer, landët, të foluni, dëshmon pikërisht këtë fazë ku gjuha institucionale bashkëjetonte me izoglosat dialektore, para unifikimit normativ.

Nga dialekti drejt standardit – praktikë pedagogjike

Në praktikën time mësimore nuk e mohoj dialektin. Përkundrazi, e kap aty ku nxënësi e sjell — nga gjuha familjare, nga fshati, nga gjyshja. Fillojmë me fjalën që ai e njeh. E analizojmë. E krahasojmë me formën standarde. E vendosim në sistem.

Shkallë-shkallë, nxënësi ecën drejt gjuhës së standardizuar — jo duke u mohuar prejardhjen e tij dialektore, por duke kuptuar dallimin. Ky proces është thelbësor: nxënësi nuk duhet të ndiejë se gjuha e shtëpisë është "më pak e vlefshme". Ai duhet të kuptojë se ajo është pjesë e pasurisë së përbashkët, ndërsa standardi është mjeti i komunikimit kombëtar.

Thesari i fjalëve të vjetra – Mini-fokus vizual

Code kopieren

"Tungjatjeta"

"E dashtun" "i dashtun"

"Bëni shëndet" "Të fala"

"Mirë/majr se erdhe"

"Udhë e mbarë" "E mbajtsh me shëndet"

"Puna mar(mbarë)" "Udha marë/mbarë"

"Mirëupafshim / Për të mirë"

"Mi marsh të ligjat/ligat" "Shko te pula ku ha gjur, te kroj"

"Ngjyrat i/mollte" "Terfuk" për pirun

"Alti" për pushkë" "Dredhesza" (lule shtrydha)

"E mojr"

Shënim: Fjalët vendosen në formë të lirshme, si retë që lundrojnë mbi tekst, me fjalët më të njohura në qendër dhe ato rajonale rreth e rrotull. "E mojr" shfaq lidhjen Struga, Dibra, Ohri – dhe malësia e Sharrit. Mini-fokusi krijon efekt festiv dhe i jep lexuesit një pushim vizual brenda artikullit.

Standardi si urë, jo si mur

Standardi është i domosdoshëm. Ai na jep një kod të përbashkët, një sistem të stabilizuar, një platformë komunikimi ndërkrahinor e ndërkombëtar. Pa të, arsimi dhe botimi do të ishin të fragmentuar.

Por standardi nuk duhet të jetë mur përballë dialekteve. Ai është urë. Nga një këndvështrim gjuhësor, variacioni dialektor nuk dobëson një gjuhë; përkundrazi, e forcon. Uniformiteti absolut do të ishte varfërim.

Përmbyllje

Sa herë kthehem mendërisht në Brodec dhe pastaj hyj në klasë në Hamburg, kuptoj se po jetoj mes dy kohësh dhe dy realitetesh. Por në thelb është e njëjta gjuhë — me shumë ngjyra.

Dialektet janë pasuri.

Standardi është domosdoshmëri.

Njëri na rrënjos, tjetri na bashkon.

Dhe ndoshta pikërisht në këtë bashkëjetesë qëndron forca e shqipes. Në këtë Ditë Ndërkombëtare të Gjuhës Amtare, kujtojmë se çdo fjalë, çdo dialekt, çdo fjalor familjar që ruajmë është pjesë e mozaikut të përbashkët të njerëzimit dhe e pasurisë universale të gjuhës amtare.