Ndue Dedaj: Artistë që e bënë karrierën në provincë
| E Shtune, 15.04.2017, 08:48 AM |

ARTISTË QË E BËNË KARRIRËN NË PROVINCË

(Duke kujtuar Françesk Radin dhe Dorian Ninin)

NGA NDUE DEDAJ

Është e njohur sa bota se artistët e vërtetë nuk kanë nevojë për shumë komoditet për të bërë art të pavdekshëm, ata e gjejnë veten kudo që t’i hedhë fati. Jo se e kërkojnë “fatin” e mundimshëm, por i përshtaten gurit e drurit, shiut e breshërit që iu bie për hise. Në këtë kundrajë të vijnë ndërmend dy artistë të ndjerë, mjeshtër të muzikës bashkëkohore, kompozitorët Françesk Radi dhe Dorian Nini, që pas Festivalit të 11-të të Këngës në Radio-Televizion (1972) njëri degdiset në Fushë-Arrës dhe tjetri në Mirditë.

Ata të dy dhe artistë të tjerë të rinj që 70-a politike i treti në provincë mund t’i dorëzoheshin fatit, pijes, “drogës” së kohës dhe të humbisnin në artin masiv, por jo, përkundrazi, shqisa prej artistësh me gen i bëri të arrinin kulme artistike dhe atje mes pishave dhe mineraleve. Studiuesi Josif Papagjoni, që asokohe ka qëndruar bashkë me Françesk Radin në Fushë-Arrës, kujton se si ai në vitet 73-76 njohu shumë mirë motivet popullore të trevës së Pukës dhe asaj të Mirditës, të cilat i përdori në kompozimet e tij, si kënga “Mollë e kuqe”, që e këndoi që atëherë. Ai mësoi dhe çiftelinë dhe jo vetëm kaq, por krijoi në qytezën e sharrëtarëve dhe orkestrën e vogël të çiftelive. Ndaj nuk është çudi që prej vitesh Fushë-Arrësi është bërë qendra e festivalit mbarëkombëtar të instrumentistëve të vegjël popullorë. Françesku bashkëpunoi mes të tjerësh dhe me rapsodin e njohur Frrok Haxhia. Frroku u këndonte heronjve shqiptarë me një patos të rrallë të traditës, herë-herë elegjiak, kurse Françesku “ekstravagand” nga flokët e gjata (?) këndonte lirikat shqiptare dhe këngët e “Sanremos”. Kishte mbaruar për kontrabas Akademinë e Arteve, por mes bjeshkëve nuk kishte orkestër simfonike, që të hynte në punë vegla e tij moderne, ndaj artisti i ri nuk do të rrinte duarbosh, por do të trazonte shpuzën e folkut verior fshehur nën hirin e moteve. Natyrisht pa e lëshuar nga dora kitarën e tij proverbiale, pa të cilën nuk mund të mendohet, ashtu si dhe artistë të tjetë të shquar para tij, si Alfons Balliçi i Elbasanit, që ngrinte peshë mbrëmjet e vallëzimit të rinisë së viteve ’60 kudo vente në Tiranë, Rrëshen, mes gjimnazistëve etj. Edhe kompozitori Aleksandër Lalo, që ka bashkëpunuar herët me Françeskun, vlerëson kohëqendrimin e tij në Fushë-Arrës lidhur me të njëjtin argument, atë të përftimit të folkut muzikor në krijimtarinë e tij, gjer praninë e çiftelisë në orkestrinat që shoqëronin këngët moderne të mjeshtrit. Ndaj mund të thuhet se Radi ishte i veçantë, karakteristik dhe për këtë vlerë të shtuar të artit të tij muzikor.

Dorian Nini, djaloshi me origjinë nga viset jugore, me këngën “Erdhi djali i fshatit fqinj” në Festivalin 11-të do të përfundonte në Mirditë mbas studimeve të lartë në Akademinë e Arteve në Tiranë. Mbase kurrë nuk e kishte shkuar ndërmend më parë se shkëlqimi i tij si muzikant do t’i vinte nga Mirdita e motivet origjinale të folkut të saj, por kushedi ku e kishte përfytyruar veten si artist i ri, në ndonjë nga institucionet artistike të kryeqytetit, apo në ndonjërin nga rrethet e mëdha, ku nuk mungonin orkestrat dhe trupat e ndryshme profesioniste, të estradës, teatrit etj. Kjo nuk ndodhi, ndaj një artist si ai nuk mund të ishte dorëjashtë ndaj një begatie folku muzikor ende të pambarështruar nga duar mjeshtrish të zot. Shumë vite më parë motive mirditore kishte përdorur për operan e parë shqiptare “Mrika” kompozitori i madh Prenkë Jakova, që kishte pas punuar si mësues në Konviktin e Oroshit në vitet ’30 të shekullit XX. Po ashtu dhe kompozitorë të tjerë të dëgjuar si Pjetër Gaci. Por do të ishte Dori që do t’i hynte me themel kësaj pasurie të trashëguar, duke kulmuar me fitimin e vendit të parë dhe flamurit të Festivalit të Gjirokastrës nga Ansambli “Mirdita”, në vjeshtën e vitit 1978. Pa asnjë teprim, Dori do të ishte “meteori” që do të zbriste nga qielli i artit për të ndriçuar një realitet kulturologjik autentik të fjetur, që jo pak i ishte dorëzuar emulacionit socialist dhe artit skematik të vatrave të kulturës. Ai do të bashkëpunonte ngushtë me poetin Gjok Beci, që shkruante si tekste këngësh popullore, ashtu dhe të muzikës së lehtë, i cili po atë kohë i rikthehej këngës pas goditjes politike që e kishte çuar punëtor në ndërtim. Kompozitori i ri Nini bashkëpunoi dhe me artistë të tjerë vendas, si Fran Vorfi, Mark Gjoka, Luljeta Përbasha, këngëtarë e muzikantë lokalë me prurje artistike në nivel kombëtar. Para se të vente në Mirditë, e kishte dëgjuar vetëm si emër, e mendonte tepër larg, bile si një vend të izoluar etj. Në fillim qendronte si mbi “gjemba”, sepse ishte i biri i një babai që kishte qenë i dënuar me 8 vite burg politik, fatin e të cilit mund ta kishte dhe ai vetë. Siç është shprehur në një intervistë Doriani, “ndonjëherë dirigjoja pas kuintave, si një hije”, apo “shpesh ndodhte që çmimit të parë t’i hiqej emri i kompozitorit” që ishte ai. Dhe në këtë realitet të trishtë politik-klasor, muzikanti profesionist triumfonte dhe sfidonte kohën, duke vlerësuar mbase si askush mirditorët, mes të cilëve shkëlqeu, si “të veçantë, inteligjentë, krenarë, të ndjeshëm, mirënjohës, besnikë, të talentuar, me humor etj.” (Intervistë e vitit 2009.) Teksa njerëzit e muzikës së asaj treve e kanë cilësuar Dorin si një “shkollë muzike” për ta.

Është për t’u habitur se si muzikantë të tillë të rinj orientoheshin drejt thellësive të etno-folkut, nënshtresave të tij të arkivuara në harresën e kohës, e cila i mëshonte afirmimit të së resë ideologjike. Perlat folklorike dilnin nga hatullat e shekujve, në një kohë kur kishte rënë lahuta, kanuni, kulla, veshja tradicionale, arketipet e së vjetrës. Grupet e kërkimit muzikor në fshatra nguleshin derisa ta kishin peshkuar dhe perlën e fundit. Në Kodër Rrëshen grupi i punës, i kryesuar nga Dorian Nini, gërmonte në kujtesën e të moshuarës Nënë Mara (Jushi), dëgjonte motivet e vjetra që këndonte bardja popullore (që sot u është afruar të njëqindave), inçizonte materialin muzikor në një magnetofon “Gruding”, mbi të cilën do të ringjalleshin këngë lirike që i këndonin dikur gratë në dasma, si “Kanga e Liles” etj. Këngë të tilla Doriani i paraqiste në festivalet zonale e kombëtare të folkut, kurse plot motive të tjera i përpunonte dhe i shkrinte si kripën në ujë në këngët autoriale kushtuar heronjve të kombit, si Mic Sokoli, Pavarësisë etj. Bashkëpunëtorët e tij në Mirditë veçojnë sidomos dy melodi orkestrale të karakterit simfonik luajtur me vegla tradicionale, si çiftelia, lahuta, sharkia, fyelli, kavalli, bilbili etj., që luhen dhe sot nga formacionet muzikore të trevës.

Françesku dhe Doriani ishin dy nga mjeshtrit e rinj të muzikës së re shqiptare, që Plenumi IV i hodhi në provincë si punonjës të zakonshëm të shtëpive të kulturës, ndërkohë që ata arritën pas shumë sprovash artistike dhe jetësore t’i ktheheshin Tiranës, Gjiro-folkut, muzikës shqiptare sy yje. Ky sigurisht është një përjashtim nga “rregulli”, pasi artistët nuk ka pse të braktisin formacionet muzikore të (krye)qytetit, orkestrat e radios dhe televizioneve, operan, filarmoninë, studiot muzikore etj. për koloritin e “provincës” së largët, sado që arti burimor gurrat i ka në popull, në epe dhe balada dhe mbledhja e nektarit, ashtu si bleta në njëqind mijë lule, është veti e artistëve të mëdhenj që nga Moxarti e Bethoveni, për çka mjeshtërve të muzikës klasike europiane, nuk iu mplaken kurrë partiturat dhe tingujt.



“Panorama”, 12 prill 2017

(Vota: 0)

Komentoni
Emri:
Emaili:
Kodi i sigurise:
Titulli:
Komenti:

Publikime te tjera ne kete kategori: