Ilia Karanxha: Herkuli dhe Nikolla Leonik Tomeo
| E Diel, 31.01.2016, 05:15 PM |

Koka e Herkulit prej mermeri e kohës romake (Sipas arkeotipit Lansdowne të skluptorit grek Skopas (420 para K -340 para K)  (Ka shumë gjasa të ketë  bërë pjesë në koleksionin e Tomeos)

Herkuli dhe Nikolla Leonik Tomeo

(Me rastin  e 560 vjetorit të lindjes)

Ekskluzive nga Ilia S. Karanxha

Mes veprave të artit që  gjendeshin  në koleksionin e Tomeos  në regjistrimin që bëri   Marcantonio Michieli më 1537  ishte shënuar edhe një  objekt arkeologjik me fjalët: “Pllaka me stuko në basoreliev prej një  këmbe, që përmban  Herkulin mes Virtutit e Vesit. Është vepër antike e nxjerrë në Romë nga një tempull  i  Herkulit dhe  e zbukuruar e gjitha në atë  stil.”

Ky objekt nuk ka mbritur deri tek ne por argumenti  në vetvete,   Herkuli mes dyudhësh  ka tërhequr vëmendjen e një numri të madh studiuesish të artit, mes të cilëve shquhet për një kontribut të veçantë nga pikëpamja  historiografike, filologjike  e ikonografike,  Erwin Panofsky(1862-1968)  me veprën e tij monografike “Hercules am scheidewege”,   të botuar më 1930  e që në vazhdim ka pasur ribotime e përkthime edhe në gjuhë të tjera. Nga pikëpamja teorike, çështja paraqitet komplekse e argumenti shihet si nën prizmin  e traditës tekstuale po ashtu edhe atë të  traditës ikonografike,  të cilat në mënyrë të pavarur, në rrjedhën e shekujve pësojnë ndryshimet e tyre e në të njëjtën kohë  influencojnë njëra -tjetrën.

Në literaturën e antikitetit  ideja e  Herkulit mes dyudhësh,  zanafillat shikohen tek historiani grek Ksenofonte (Memorabili II, I, 21),    i cili mbi këtë argument   citon një pasazh nga vepra e filozofit  sofist grek Prodiko  nga Keos (Πρόδικος,  rreth 460 para K. - rreth 380 para K).   Në fakt, nga tregimi i Ksenofones  (Ξενοφν, rreth 430 para K.– rreth 355 para K.) nuk bëhet  fjalë tamam  për  Herkulin  mes dyudhësh, por për zemërimin e këtij të fundit nga dyshimet, se cilën rrugë duhej të merrte në jetë.  Kështu tërhiqet në një vend të vetmuar  e të papërcaktuar  qartë,  ku bie në mendime të thella. Në këtë moment i shfaqen  dy gra të mëdha, d.m. th. me tipare  jotokësore, nga të cilat njëra  për miqtë është e njohur me emrin Lumturia, për armiqtë me emrin Vesi (Kakía),  ndërsa tjetra me emrin Virtyti (Areté) . Që të dyja i premtojnë  arritjen e lumturisë. E para nëpërmjet argëtimeve  e qejfeve  pra, nëpërmjet rrugës  më të  rehatshme, tjetra nëpërmjet sakrificash  dhe rreziqesh pra, duke ecur në një shteg plot mundime dhe rreziqe. Herkuli, siç dihet,  zgjodhi rrugën e dytë.

Panofsky e shtron ptoblemin edhe nga pikëpamja sociologjike vlerat e influencën, që ka pasur  tregimi i Ksenofones  në moralin humanistik. Kështu, i pari motiv i njohur në një formë universale, qëndron në faktin se arritja e virtytit  paraqitet i mundimshëm e plot me privacione.  Në të kundërt,  vesi paraqitet i thjeshtë e i kënaqshëm.  Si motiv i dytë, që mori edhe një përhapje të madhe në literaturën që pasoi,  ka të bëjë me jetën në  dy rrugë të ndryshme, prej të cilave njëra simbolizon të mirën, tjetra të keqen. Në gjuhën fetare:  rruga e djathë e rruga e majtë;  rruga e dritës dhe rruga e errësirës;  rruga e qiellit dhe rruga e ferrit; rruga e jetës dhe rruga e vdekjes. Kështu sipas këtij  morali,  njëra përshkruhet  e ngushtë dhe e vështirë, tjetra e gjerë dhe e rehatëshme. Ideja e rrugës së ngushtë, dhe rrugës të gjerë, u transformua në Bibla (Mateo VII, 13)  në mënyrë metaforike, në porta e ngushtë dhe porta e gjerë.

Në antikitet ky moral u konceptua me të ashtuquajturën, gërma Pitagorike  Y (ypsilon),  apo gërma filozofike, ku të rinjtë duhej të vendosnin rrugën që duhej të ndiqnin. Mirëpo  argumenti duket ka gjetur pak vend nga  pikëpamja  ikonografike gjatë antikitetit si në Greqi, po ashtu edhe në Romë. Ndoshta me vlerë mund të paraqitet një monedhë e Adrianos e nxjerrë  gjatë viteve 119 dhe 126 pas K.  me  Herkulin mes dy femrash,  të cilën Henry  Cohen  e ka përshkruar si Herkuli mes dy ninfave. (H. Cohen: Desription historique des monnaies frappées sous l'Empire romain... Leipzig 1930, vol. 2, 196, n* 1084)

Në Rilindjen italiane, i pari që e ka prekur temën e “Herkuli mes dy udhësh nga pikëpamja letrare,  ka qenë Francesco Petrarca (1304 –1374) në veprën, “ Jeta e vetmuar” (De Vita Solitaria),  të cilën nisi ta shkruante më 1346. Më pas teksti gjendet edhe tek humanisti fiorentin Coluccio Salutati(1331-1406), mirëpo paraqitjen ikonografike  e gjejmë për herë të parë  në një miniaturë  më 1463  të realizuar nga  Felice  Feliciano (Scripto et miniato per mano di me Felice Feliciano da Verona...Anno christi mcccclxiii ), e cila vlerësohet  më shumë për sakrificën e risjelljes në artin rilindas të një modeli të antikitetit, sesa për cilësitë artistike.

I njëjti argument  në Gjermani  gjeti  përhapje të gjërë në një sërë  ksilografish, që u botuan në veprën  e Sebastian Brant  “Das Narrenschiff” (Basilea 1494) e që  u ribotuan  edhe  në variantin latin të Jacob Loker  Stutifera Navis” (Barka e të çmendurve) më 1 mars 1497. Vepra  u  përhap më tej në të gjitha vendet e  gjuhët. Mes  ksilografive të  realizuara në linja të trasha nga i ashtuquajturi Mjeshtri i Bazileas, prapa të cilit në shumë raste qëndronte  vetë Albert Dürer,  njëra prej tyre është   titulluar  Herkuli i përgjumur mes dy udhësh” (po edhe  Concertatio Virtutis cum Voluptate – Vendimi mes Virtutit dhe Vesit), e cila në aspektin ikonografik të kujton variantin e një pikture të Raffaello  Sanzios  Vendimi i Shipione Afrikanit”,  sot në Londër (National Galery).  Sidoqoftë,  rikrijimi i një modeli antik në Rilindjen Evropiane, u bë mjaft i kërkuar  e gjeti një përhapje të gjerë.

Përsa i përket  regjistrimit    Michielit për basorelievin e humanistit tonë,  problemi që shtrohet edhe në këtë rast është,  nëse  bëhet fjalë për një vepër me të vërtetë antike, apo për ndonjë rikrijim  të kohës  sipas modelit antik (alla-antica).  Është hamendësuar, se ky basoreliev është përdorur si ballinë në  veprën e  Herodotit 'Storie', botim venecian i vitit 1494. Në këtë periudhë Nikolla ishte akoma në Venedik, por në grafikën  e kësaj balline ka mjaft mospërputhje  mes përshkrimit të inventarit, që e cilëson basorelievin 'vepër antike' dhe elementeve  mjaft larg antikitetit të saj. Nëse pranohet kjo ide, duhet të thuhet atëhere se  Herkuli i Nikollës, nuk kishte qënë një vepër antike.

Mirëpo  lajmi që jep  Michieli për prejardhjen e veprës nga prishja e një “Tempulli të Herkulit” në Romë, gjen konfirmim edhe në dokumentet e kohës mbi shkatërrimin në Pallatin e Sisto IV të një tempulli të  Herkulit, me një planimetri të rrumbullaktë “cum multis antiquitatum vestigiis” (me shumë fragmente antike) në dhjetëvjeçarët e fundit të shek. XV. Në rrënojat e kësaj ndërtese u gjet edhe statuja e  Herkulit, që u vendos më tej në Campidoglio. Pra, ekziston edhe  mundësia,  që edhe basorelievi që zotëronte N. Tomeo në koleksionin e tij, të vinte nga ky sit  arkeologjik.

Duke patur parasysh boshllëkun e ndjeshëm  ikonografik , që trashëgohet nga antikiteti, shumë  studiues të artit janë të prirur ta shikojnë  referimin e Michielit për këtë objekt si një krijim të Rilindjes, meqënëse  gjatë kësaj periudhe argumenti,  “Herkuli mes dy udhësh”,   u bë shumë i preferuar  nga artistë të ndryshëm( E. Tietze- Conrat: Notes on “Hercules at the crossroads Në:  Jourmal of the Warburg...London, n* 14/1951, f. 304-309).

Është rasti të kujtojmë këtu, se  devocioni i humanistit tonë për  besimet pellazge prekristiane e në veçanti për  figurën  e Herkulit,  në shkrimet  apo në jetën e përditëshme të  Tomeos, zinin  një vend të rëndësishëm.  Në koleksionin e tij me antika, po sipas referimit të Michielit, kishte edhe dy statuja  të vogla prej bronzi, që paraqisnin  Herkulin në pozicionin e tij klasik, njëra me mollën në dorë e  tjetra me çomagen. Edhe këto ishin  cilësuar si vepra antike.  Veç kësaj,  në veprën e Tomeos  “De varia historia” (Mbi historitë e ndryshme)  në librin e parë  një  kapitull (Kap.XXVIII) i  është dedikuar qytetit të Durrësit : “Mbi qytetin e Durrësit dhe Dirahion themeluesin e tij; kush e banoi dhe përse nderonin shumë Herkulin”. Këtu përmëndet  legjenda e Herkulit i cili ndihmoj Dirahion të ruante  pushtetin kundrejt vëllezërve në qytetin e themeluar prej tij pa cituar burrimin e kësaj legjende të lashtë që na është trasmetuar   nga Appiano i Aleksandrisë (rreth 95 – 165 pas K.).  (Mbi legjendën shih edhe Dr. Prof.  M. Zeqo: Saga Dyrrahase ) Sidoqoftë, Herkuli mbetet për Tomeun  një nga figurat mitologjike më të përmendura  e më të adhuruara në vepër. Në situata të ndryshme  atij  i dedikohen dhjetë  kapituj (Libri i  parë Kap.  III;  XI; XXVIII; XXXIII; XXXIX; C. Libri i dytë:  Kap. XXVI; XLII; Libri i tretë Kap. XXXVIII; XXXIX).

Gjatë korrespondencës me humanistët anglezë,  Tomeon e gjejmë  shpesh të betohet : “Për Herkulin”  ose O Herkuli im”,  në vend që të thoshte, për Zotin. Ky devocion i Tomeos  për Herkulin do të reflektonte  edhe në poemën e Giovanni Benedetto Lampridio(1478-1539) i cili në një poemë të stilit pindarik  me një abstraksion në kohë dhe në hapësirë e lidh origjinën e Tomeive  me Ithomejtë Messinesë (Pelopones ) që përmënden edhe nga Homeri.  Këta Ithomej sipas Lampridios të shpërngulur nga vatrat e tyre si pasojë e luftrave të vazhdueshme me spartanët   u vendosën  në Durrës.. dhe mes të parëve nderuan  Herkulin, perëndinë e atij vendi , duke u lutur që t'u lejohej atyre të qëndronin të sigurt në qytetin e Durrësit.

Poemë panagjeriste të Lampridios  që ja dedikovi Tomeos  aty nga vitet 1527-1530  edhe pse nuk mund të konsiderohet si një dokument historik prapë se prapë  ajo  mbetet dëshmi e qartë  për devotshmërinë  e Tomeos  drejt Herkulit por deri në një farë mase edhe për besimet prekristiane në qytetin e Durrësit.

Nikolla Leonik Tomeo (1456-1531)


Herkuli i përgjumur. Ëndëron rrugën që duhet të zgjedhë në jetë


Felice Feliciano. Herkuli mes Virtutit dhe Vesit. Miniaturë 1463


Vendimi i Herkulit. Në vepra:  Stutifera Navis Strassburg 1497 sipas Sebastian Brant


Raffaelle Sanzio: Ëndra e kalorsit (ose Vendimi i të riut Shipione Afrikano - Londër)


Romanshorn 31.I.2016

(Vota: 9 . Mesatare: 5/5)

Komentoni
Emri:
Emaili:
Kodi i sigurise:
Titulli:
Komenti:

Publikime te tjera ne kete kategori: