Nuhi Veselaj: Kontributi i Asdrenit në formimin e gjuhës
| E Diel, 31.08.2014, 08:30 PM |

Dr. Nuhi Veselaj

KONTRIBUTI I ASDRENIT

NË FORMIMIN E GJUHËS LETRARE

KOMBËTARE SHQIPE

(rishikim magjistrature)

Prishtinë, 2014

PASQYRA E LËNDËS

KONTRIBUTI I ASDRENIT NË FORMIMIN E GJUHËS LETRARE KOMBËTARE SHQIPE

Parathënie

HYRJE

I. RILINDJA SHQIPTARE - USHQIM IDEOR DHE BURIM PRAKTIK

GJUHËSOR I VEPRËS SË ASDRENIT

1. Kushtet shoqërore-ekonomike të kohës

2. Rreth tipareve të platforms gjuhësore të rilindësve që i përqafoi Asdreni

II. KONCEPTI I ASDRENIT MBI GJUHËN DHE FUNKSIONIN E SAJ

(I) Gjuha si mjet dhe armë për ekzistencë dhe zgjim kombëtar në periudhën para shpalljes së Pavarësisë

1.Koncepti i funksionit të gjuhës që nga paraqitjet e para të autorit

2. Çështja e alfabetit, gjuha letrare dhe diferencimi stilistik           

 (II)  Periudha e Pavarësisë, zgjerimi i konceptit mbi gjuhën dhe të rolit të saj

1) Asdreni rreth gjuhës së Naimit dhe artikulli Robëria dhe liria

2) Rreth artikullit Disa vërejtje përmi –Ë-në

a) Konstatim hyrës

b) Rreth përmbajtjes së artikullit

c) Sqarime të nevojshme

1. Dy rregullave tash të pavlera

2. Pesë konstatime me interes

3) Koncepti I Asdrenit rreth funksionimit të gjuhës në dy veprat e fundit të tij.

a) Nga Psalme murgu

b) Nga Kambana e Krujës

a. Nga “Republika shqiptare”

b. Nga “Trashëgim”

c. Nga “Unë flamuri po ju flas”

Sipërfundim

 

III. DISA VEÇORI DREJTSHKRIMORE-FONETIKE E GRAMATIKORE

NË VEPRAT E ASDRENIT

1)   Rreth disa veçorive fonetike

A) Alternimi i zanoreve

Sqarim.-

a) A-ja

b) I-ja

Shënim._

c) U-ja

ç) E-ja

Shënim.-

d) Zanorja Ë

B) Dyzanoret

a) Dyzanorshi IE

b) Dyzanorshi UE/UA

c) Dyzanorshi YE

ç) Fenomeni i shndërrimit E-së së diftongut në -Ë

C) Këmbime i konsonantesh

1. C/S, C/X, C/Ç

2. G/K, G/GJ

3. H/zero

4. LL/L

5. R/RR

6. S/Z/X

7. SH/S/ZH

8 Ç/ SH

Shënim.-

9. Th/F/T

10. B/P

Ç) Grupet konsonantike dhe shurdhimi i bashkëtingëlloreve të zëshme

1. Veçori e përgjithshme

2.Asimilimi a reflektimi i grupeve konsonantike

 

(II) RRETH DISA VEÇORIVE MORFOLOGJIKE

 (1) EMRI

1. Gjinia

a) Gjinia asnjanëse

b) Gjinia mashkullore

c) Gjinia femërore

2. Shumësi dhe shquarsia e emrave

a) Shumësi me mbaresën –A

1) Gjinia mashkullore

2) Gjinia femërore

b) Shumësi me mbaresën –Ë

1) Gjinia mashkullore

2) Gjinia femërore

c) Shumësi me mbaresën –Ë

1) Gjinia mashkullore,

2) Gjinia femërore

Shënim.-

ç) Shumësi me mbaresën -O

d) Shumësi me mbaresën –ËR

dh) Shumësi me mbaresën –RA

e) Shumësi me mbaresën -NJ/J

3) Konstatime lidhur me rasat

a) Emërorja

b) Gjinorja

c) Kallëzorja

ç) Rasa vendore

d) Rrjedhorja pa parafjalë

(2) FOLJA

1. Aoristi

2. Foljet më –NJ/J fundore

3. Foljet me i ose o të theksuar përforcuar me J

4. Foljet pësore vetvetore

5. Forma e pashtjelluar mohore

6. Forma e urdhërores

Përmbyllje

IV. PËRZIJIMI TOSKËRISH/GEGNISHT – VEÇORI E GJUHËS SË ASDRENIT

Konstatim paraprak

1) Disa nga gegizmat ose toskizmat e përzijuar në veprat e Asdrenit

1. Nga Rreze dielli

2. Nga Ëndrra e lotë

3. Nga Psalme murgu

4) Nga Kambana e Krujës

1.Disa nga gegizmat

2. Shembuj nga disa poezi me theks përmbajtja dhe përzijimi ndërdialektor

3. Dy poezi kushtuar Kosovës së ribëruar

a. Lote robërie

b. Poezia Kosovës

Sipërfundim

2) Numri dhe trajtëshkrimi i paskajores me +pjesore sipas veprave të Asdrenit

Sqarim paraprak

a. Titujt e poezive dhe shembujt me paskajore me +pjesore

1) RD

2) ËL

3) PM

Sqarim.-

4) KK

a) Paskajorja në KK pa poezinë Kosovës

b) Paskajorjqa në poezinë Kosovës

b. Pasqyra e numrit të paskajoreve me +pjesore sipas tipit të pjesoreve

c.Venerime rreth pasqyrës së mësipërme

Sqarim.-

Sipërfundim

V. DISA VEÇORI FJALËFORMUESE E LEKSIKORE NGA GJUHA E VEPRËS

POETIKE TË ASDRENIT

A. PARASHTESIMI

1. Parashtes

a Ç- (-SH/-ZH)

2. Parashtesa M-

3. Parashtesa N-

4. Parashtesa PA-

5. Parashtesa PËR

6. Parashtesa STËR

7. Parashtesa të tjera

B. PRAPASHTESIMI

1. Prapashtesa            -AK(-ARAK)

2. Prapashtesa -AR, TAR

3. Prapashtesa -I, (-RI/-NI), -SI

a) Prapashtesa –I (-RI)

Tabela e numrit të shembujve me –I, sipas veprave

b) Prapashtesa –SI

Tabela e e numrit të emrave me -SI

4. Prapashtesa -IM

5. Prapashtesa -JE

6. Prapashtesa -ESË

7. Prapashtesa -(Ë)S

8. Prapashtesa -OR, -TOR, -SOR

9. Prapashtesa            -OSH

10. Prapashtesa -(I)SHT, ISHTE? ISHTË

11. Prapashtesa -SHËM

12. Disa mbiemra prejfoljorë

Pasqyra e numrit të fjalëve me prapashtesa

13. Rreth krijimit të disa foljeve me prapashtesën -O(J)

C. KOMPOZIMI

Tabela e numrit të kompozitave sipas veprave të Asdrenit

VI . DISA NGA VEÇORITË LEKSIKORE-STILISTIKE TË GJUHËS SË

VEPRAVE TË ASDRENIT

1) Dialektorja edhe kombëtarja në veprën poetike të Asdrenit

2) Fjalë të huaja dhe ndërkombëtarizmat

3) Denduria e përdorimit të disa fjalëve dhe sjellja e tyre polisemaneikuisht bashkë me risime reja

Tabela e dendurisë së këtyre fjalëve

4) Konstatime rreth prekjes së së fjalëve për shkak rimimi

5) Fjalorth i disa fjalëve të kakakterit frymëzim imponues

VII. GJUHA ME PËRZIJIM E ASDRENIT – KONTRIBUT DREJT STANDARDIZIMIT

TË GJUHËS SHQIPE  (PËRFUNDIMET)

1. Rreth formimit intelektual, patriotik e gjuhësor të Asdrenit në frymën e RIlindjes Kombëtare

2. Konceptet e Asdrenit për gjuhën, rolin dhe dallimet funksionale të saj

3. Çështje drejtshkrimore, fonetike eptimore morfologjike në veprën e Asdrenit

1) Në fushën e fonetikës

a) Ndërrimet fonetike

b) Ndërrimet konsonantike

2) Në fushën e gramatikës

a) Sistemi emëror

b) Sistemi foljor

4. Çështja e përzijimit ndërdialektor në gjuhën e Asdrenit

a) Identifikimi i gegizmave

b) Paskajorja, numri dhe ndarja sipas tipit të pjesores

5. Veçori leksikore e fjalëformuese të gjuhës së Asdrenit

A. Parashtesimi

B. Praapshtesimi

C.kompozimi

6. Veçori leksikore e stilistike të gjuhës së Asdrenit

Përmbyllje

Literatura

P A R A T H Ë N I E

Temën e magjistraturës Kontributi i Asdrenit në formimin e gjuhës letrare kombëtare shqipe ma propozoi Prof. Androkli Kostallari (mars 1973) në pajtim me prof. Ali Hadrin, që ishte atëherë dekan i Fakultetit Filozofik të Prishtinës dhe që të dy ishin në dijeni se në atë kohë isha i suspenduar (pezulluar) nga puna n; arsim si i papërshtatshëm politikisht për pushtetin serb të kohës, ndërkaq si student pasuniversitar i kisha dhënë të gjitha provimet, andaj këtë temë ma kishin rezervuar (Shih autografin e prof Kostallarit në ballinë), ngase e dinin se lëvizjen për hulumtime terreni ose në arkiva etj. e kisha të kufizuar. Kuptohet, temën e ofruar, edhe pse me njëfarë droje, e pranova me kënaqësi. Me kënaqësi se tema m'u duk e përkapshme, pasi veprat e Asdrenit, që të katër pëmbledhjet, tashmë i kishim të botuara te ne nga NGB Rilindja (1971) nën përkujdesjen e prof. Rexhep Qosjes, material i parë ky i grumbulluar për studim që tashmë e kisha në dorë dhe pothuaj të tërin e kisha të lexuar paraprakisht dhe njëherazi isha i interesuar studimisht të kontribuoja pikërisht në fushën në mes të letërsisë dhe gjuhës, pasi deri atëherë, kisha bërë njëfarë emri në fushë të letërsisë (4 përmbledhje poezi e prozë pjesërisht të botuara), por edhe sa i përket gjuhësisë nuk qëndroja aq mbrapa. Për dëshmi, i kisha ndjekur ligjeratat bashkë me pasuniversitarët edhe nga kjo degë, andaj tema më pështatej, por në anën tjetër kisha njëfarë droje, sepse lidhur me këtë fushë kërkimore më mungonte përvoja dhe se kisha parasysh një konstatim të prof. Rexhep Qosjes, i cili duke u arsyetuar pse ai nuk e kishte bërë përgatitjen kritike të veprave të Asdrenit qe shprehur: "një njeri i vetëm që do të dëshironte të bënte përgatitjen kritike të veprave të tij (Asdrenit) i ka të gjitha gjasat të humbet në atë pyll", d.m.th. në pyllin e gjuhës asdreniane. (Shih te Kambana e Krujës, shënim - f. 214.)  Megjithatë, tema ime kishte të bënte me një profilim a mënyrë tjetër vëzhgimore të atij pylli. Kishte të bënte: rreth kontributit të Asdrenit për gjuhën në përgjithësi dhe për letrarishten e sotme në veçanti.

Sidoqoftë, nën aso kushtesh, pa humbur kohë iu përvesha rileximit, duke vënë në pah  veçoritë gjuhësore të veprimtarisë së poetit. Kështu i rilexova me vëmendje fill e fund të katër përmbledhjet, duke marrë e nxjerrë shënime mbi bazë të skicës ideore orientuese, të cilën, ç’është e vërteta, ma pati diktuar pak a shumë prof. A. Kostallari, të cilën, si me thënë, e kishte pasur të parapërgatitur. Sidoqoftë, bëra kërkesën formale për pranimin e temës dhe brenda një kohe të arsyeshme unë e përgatita tekstin, madje i shtova edhe kapituj të ri asaj skice-ideore për të treguar sadopak se kisha njëfarë aftësie për t’u ballafaquar me tema të kësaj natyre. Pas një kohe dorëshkrimin ia paraqita për shikim prof. Latif Mulakut, i cili sapo ishte emëruar si mentor (udhëheqës shkencor), të cilit në mënyrë të veçantë i jam mirënjohës, jo vetëm për kurajo e ndonjë vërejtje, por edhe për ndihmesën e nevojshme administrativo-procedurale që ma dha kështu pas ripunimit dhe dhënies së formës përfundimtare të temës ai u pajtua me parashtresën drejtuar Këshillin mësimor-shkencor, për caktimin e Komisionit për mbrojtjen e temës.

Ndërkohë, para se të mbrohej punimi si temë magjistrature, rastisi që në Prishtinë të vinin prof. Koço Bihiku dhe prof. Jorgo Bulo, të cilëve u pata ofruar punimin shoqërisht. Pas leximit, profesorët e nderuar më fort më përgëzuan se ma bënë ndonjë vërejtje, Dhe së këndejmi puna ime e vlerësuar pozitivisht edhe nga Këshilli Mësimor-shkemcor sipas referatit të prof. Latif Mulakut dhe më 03.04.1980, tema me titull Kontributi i Asdrenit në formimin e gjuhës letrare kombëtare shqipe si punim magjistrature u mbrojt para Komisionit në këtë përbërje: Akad. prof. Idriz Ajeti (kryetar), Akad. prof. Besim Bokshi e prof. Rexhep Ismajli (anëtarë) dhe prof. Latif Mulaku (mentor).

Kështu, edhe pse nuk isha plotësisht i kënaqur me punën time, rezervë që e bart edhe sot, sepse nuk m’u dha mundësia atëherë e as më vonë objektivisht e materialisht që të konsultoja dosjen në arkivat përkatës qoftë në Tiranë, Bukuresht etj., ose të bëja hulumtime plus siç ëndërroja, ngase veç tjerash kisha dëshirë që gjuhën e Asdrenit ta krahasoja me atë të Gj. Fishtes, që më mbeti vetëm dëshirë e parealizuar deri në dotët e sotme, pasi tash për këtë punë nuk po më lejojnë preokupimet e tjera dhe mosha, megjithatë ky punim që ka edhe karakter dokumerntar, po del si libër më vete, para lexuesve, duke lënë vend për vërejtje dhe përplotësime.

Në të vërtetë, pasi veprat e botimit të parë të Asdrenit  (1971) me disa shënime të mëpastajme plotësuese, përplotësim teme, më janë djegur gjatë Luftës, tashti u rishikua teksti i kopjes së punimit, të cilit, përveç lëndës nga botimi II i veprave të Asdrenit, botim i NGB Rilindja, Prishtinë 1987 u shtuan edhe të dhëna të reja që ndërkohë i ndeshëm të publikuara në masmedia dhe internet, madje u plotësua me kapitull të ri lidhur me gegizmat (paskajorja) në veprat e Asdrenit, por nuk e pashë të domosdoshme me i verifikue të dhënat statistikore nga tabelat përkatëse të kapitujve përkatës (të fundit), por sidoqoftë, tekstin e përforcuar të këtij punimi me disa përplotësime e quaj bazë që mund t’u shërbejë studiuesve për punime të tjera edhe më serioze që duhet t’i bëhen gjuhës së veprës së Asdrenit, ngase, vërtet, vepra e tij meriton studime edhe më të thelluara, sidomos për disa pika të veçanta të specifikuara, përveç atyre nga fusha e letërsisë, por edhe nga ajo e gjuhësisë që këtu vetëm sa u prekën prej nesh.

Sidoqoftë, tashti presim vlerësimin e vërtetë nga lexuesi i nderuar. Megjithatë, edhe pse kemi të bëjmë me punim tim të parë shkruar në fushën e gjuhësisë, ne kemi bindjen se lexuesi nuk do të zhgënjehet me përmbajtjen e tij, i cili edhe nuk u ndryshua shumë metodologjikisht nga version i parë, ngase patëm për qëllim ta ruajmë sadokudo, siç u cek, karakterin e tij dokumentues, i hartuar që atëherë, në vitet e ’70-a të shekullit XX, si tekst disertacioni për titullin: magjistër i shkencave filologjike.

H Y R J E

Studimi i zhvillimit të gjuhës letrare kombëtare shqipe paraqitet si një kompleks më vete. Por për t'iu qasur vështrimit të këtij procesi si një nga format mjaft praktike, të kapshme dhe frytdhënëse, është edhe studimi i gjuhës së shkrimtarëve të veçantë në krahasim me normëzimin e sotëm. Natyrisht kontributi konkret i shkrimtarit në fushën e formimit të gjuhës letrare përkufizohet sipas fazës së caktuar historike. por varet edhe sipas jehonës që mund të ketë lënë ajo gjuhë në atë periudhë dhe etapat vijuese. Pikërisht, duke hetuar peshën e veprës artistike me fuqinë e jehonës së fjalës së tyre në kohë-hapësirën përkatëse të gjuhës globale kombëtare shqipe, mund të konstatohet në këtë përqasje edhe kontributi i secilit shkrimtar në formimin e gjuhës sonë letrare kombëtare. Nëse e krahasojmë gjuhën shqipe me një godinë të madhe e të bukur të ngritur trashëgimisht si dhuratë hyjnore, dhe të gjuhës letrare me elementet e gjuhës globale nga mbarë masat ose të folmet popullore në rrjedhë e sipër si nevojë e gjallimit, atëherë me siguri veprat e eruditëve popullorë dhe të shkrimtarëve do t'i dallonim si pjesë të shtyllave a si qoshe të suvatuara me mjeshtri që bashkë me fasadimet me nerv ia shtojnë bukurinë arkitekturale nga pamja e jashtme, por njëherazi edhe nga përbrenda i shtojnë jetëgjatësi përmbajtësore asaj godine hyjnore. Asgjë nuk duhet nënvlerësuar në atë objekt madhështor shejtnor, sidomos, kur kemi për bazë gjuhën shqipe si dhuratë që e gëzuan e lëruan dhe na e lanë trashëgim të parët tanë që nga parahistoria, mirëpo shkrimtarët patriotë, sidomos nga epoka përkatëse historike do të zënin vendin më të merituar, pikërisht me sforcimin bazor arkitetural dhe zbukurimin fasador me elemente gjuhësore poetike, elemente këto që shërbyen si armaturim ndërlidhës përforcues. Sigurisht, të gjithë e dimë se në këtë kontekst respektimi qëndrojnë jo vetëm veprat e shkrimtarëve tanë të vjetër pararilindës, por edhe ata anonim, para e pas tyre, pastaj për lavdi të shumfishtë kanë lënë gjurmë edhe veprimtarët rilindës dhe sidomos tash krijuesit bashkëkohorët, më fort joanonimë. Sidoqoftë, në këtë kontekst kemi parasysh veprimin e Asdrenit respektimi qëndron dinjitetshëm për të dy etapat e krijimtarisë së tij (rilindje e pavarësi), kur u dallua ai si në fushën e atdhetarisë ashtu edhe në atë të krijimtarisë letrare e publicistike. Shikuar në përgjithsi, nuk thuhet beft, që popullin shqiptar e bënë ose e rilindën si komb shkrimtarët, me gjuhën dhe veprimtarinë e tyre, pa marrë parasysh konfesionet ose shtresat shoqërore e politike – ideologjike që patën. Gjithsesi edhe sot e mot roli i gjuhës së shkrimtarëve në këtë drejtim do të jetë i dallueshëm. Në të vërtetë, edhe pse me formimin e shteteve, gjuha zyrtare adminisitrative stilistikisht del e përshkallëzuar në shumë sfera të jetës reale, ndërsa stili i gjuhës poetike të shkrimtarit duket se del në simargjinë, e specifikuar më tepër në botën e ndjesive, megjithatë edhe ajo gjuhë në kuadër të formëzimit gjuhësor e kombëtar e ka vendin vet të pazëvendësueshëm. Së këtejmi, vepra e Asdrenit, vëzhguar nga aspekti historik që bën pjesë në ato dy etapa. atë të Rilindjes Kombëtare dhe atë të Pavarësisë, luajti rolin përkatës të rëndësishme për formimin dhe konsolidimin e kombit dhe shtetësisë shqiptare. Shikuar nga fillimishtja ndoshta për periudhën e parë vepra e tij nuk është më dalluesja, ngase ajo nuk mund të krahasohet me kontributin a jehonën e veprave të Naimit, Kristoforidhit, të Samiut, Gj. Fishtes, Prennushit, Gurakuqit, Mjedës etj., mirëpo edhe ajo (gjuha e veprave të Asdrenit) si vazhduese dhe ndërlidhëse e hallkave Rilindje/Pavarësi (romatizëm/realizëm) ka rëndësinë e vet të padiskutueshme. Është fakt i pamohueshëm se gjuha e shkrimtarit është një sintezë ose maja më e lartë e përfaqësimit të gjuhës së atij populli në fazën e caktuar historike. Ajo edhe pse nuk është e tëra, është hallkë ndërflidhëse e dinjitetshme e asaj gjuhe, kur dihet se shkrimtari i mire me koloritin që i jep atij ligjërimi e pasuron dhe e ëmbëson atë gjuhë me shprehje metaforike, metonimike, simbolike etj. Është e vërtetë se letërsia e rilindësve tanë shënoi kalimin nga letërsia shqipe me përmbajtje kryesisht fetare e didaskalike në letërsinë e mirëfilltë kombëtare (romantike/realiste), duke shënuar jo vetëm ngritje artistike, por edhe përmbajtje të angazhuar kombëtarisht, për të ndikuar kështu edhe në nervin gjuhësor të individëve letrarë, por edhe për të shërbyer si shtysë mbi bazën e gjuhës sonë letrare komunikuese të masave.

Së këtejmi, në këtë rrafsh, përveç veprimtarive të tjera, ngase shkrimtarët tanë u dalluan edhe në fusha të tjera, duke arritur të zënë edhe pozita të caktuara shoqërore-politike ose u dalluan edhe edhe si autorë librash nga fusha përkatëse shkencore e pedagogjiko-shkollore, publicistike etj., megjithatë në këtë kontekst krimtaria letrare artistike e ruajti, si me thënë, vendin e vet të nderit dhe lidhur me këtë shtrohet detyrë që të konstatohet sa është e mundshme se cilat fjalë a shprehje konkrete i zgjodhi, i krijoi vetë shkrimtari apo edhe i solli polisemntikisht në kuadër të mikro e makro strukturave të gjuhës, duke e shkrirë talentin e vet për të shprehur sa më mire mendimet e ndjesitë e veta. Madje, cilat nga ato fjalë mbesin si veçori e stilit individual si dhe sa të tilla me forcën e autoritetit estetiko-ideor të tij u futën ose priren të futen në rrjedhën e gjuhës letrare kombëtare dhe në çfarë niveli. Prandaj, gjithsesi vlen të konstatohet realisht edhe ndikimi i gjuhës së veprës së Asdrenit në formimin e begatimin e gjuhë sonë në përgjithësi dhe të shqipes letrare në veçanti, qoftë ajo mbi bazë gegnishte atëherë deri pas L2B, qoftë edhe ajo mbi bazë toskërishte, përkatësisht të standardit të sotëm aktualisht.

Ç’është e vërteta, deri më tash Asdreni me të të drejtë është vlerësuar si shkrimtar i madh, publicist e poet i dalluar dhe duke qenë i tillë, sigurisht edhe ai me shkrimtarët e kohës së tij pati ndërndikim gjuhësisht e tematikisht dhe kështu kontribuan së bashku e veç e veç në përdorimin dhe për zhvillimin e gjuhës së shkollës dhe jo vetëm të saj. S’do mend se gjatë kohës së Asdrenit dhe më vonë do të jetë konsultuar vepra e tij nga bashkëvepruesit, por sa pati ndikim tek pasardhësit gjuha e veprës së Asdrenit dhe sa pati ndikim pikërisht në fazën formëzimit të ideve ose edhe konkretisht rreth normëzimit gjuhës sonë të sotme letrare kombëtare, jo krejtësisht mbi bazë njëdialektore, por me përzijim (sajim i Asdrenit), me disa elemente toskërishte/gegërishte, do të përpiqemi ta zbardhim ne sadopak këtu, ngase ky objektiv është edhe qëllimi i këtij punimi.

Në të vërtetë, në këtë punim jemi përpjekur të gjejmë sa ishte e mundur pikat afruese të gjuhës së Asdrenit, jo vetëm me letrarishten e sotme, por edhe me atë të ish shqipes letrare mbi bazë të gegnishtes, por edhe të cek edhe pikat dalluese. Ndërkaq, sa ia kemi arritur këtij qëllimi le të vlerësohet nga lexuesi i nderuar dhe nga profesionistët.

Mendojmë se është konstatim i drejtë ai që është thënë se edhe Asdreni, si shkrimtarët e tjerë të dalluar, të dalë nga gjiri i Rilindjes sonë Kombëtare, luftoi dhe punoi për "gjuhën letrare shqipe, për mësimin e lëvrimin e lirë të saj, për njësimin e pastrimin e saj" (A. Kostallari, ref. në KD, SF 1/73, andaj nisur nga ky fakt po përmendim kalimthi mendimet e dy intelektualëve tanë të dëgjuar rreth kësaj dukurie:

Së pari, si e vlerësonte që në atë epokë gjuhën e shkrimtarit (gjuhëtarit) prof Aleksandër Xhuvanit (Shih A. Xhuvani, Çështje të fjalorit të gjuhës shqipe, SL II, Tiranë 1972, 115-125), i cili për atë periudhë shquhej më fort si gjuhëtar-standardolog mbi bazë të gegnishtes:

Gjuha e shkrimtarëve të dalluem merret si "gjedhë" për formimin e gjuhës letrare,

gjë që na jep për të kuptuar se gjuha e shkrimtarit përgjithësisht ishte ose duhet të ishte gjuhë e zgjedhur përfaqësuese e dalë në mbështje të gjuhës së popullit, e cila njëherazi kishte dhe e ka ndikimin e vet te të gjithë folësit e asaj gjuhe.

Së dyti, edhe prof. Dhimitër Shuteriqi (nismëtar në detyrë i standardit mbi bazë të toskërishtes), duke apeluar që të studiohet gjuha e shkrimtarëve të veçantë vlerësonte me të drejtë se:

"Si përpunues të sintaksit e të stilit, si zgjedhës të shijes e fjalëve e të lokucionit, si krijues fjalësh e nuancash kuptimore, shkrimtarët kanë qenë në ballë të punës për gjuhën tonë letrare të përbashkët. Ende njihet pak e aspak, ende pak a aspak studiohet e përgjithësohet kjo ndihmesë nga shkenca jonë mbi gjuhën." (Shih Shkrimtarët dhe drejtshkrimi, SF 1/73) f. 171.)

Prandaj shikuar nga ky aspekt studimi i gjuhës së veprave konkrete të shkrimtarëve del si detyrë e shkencës sonë, për të nxjerrë në sheh kontributin ideor e gjuhësor të Asdrenit, andaj përpjekja jonë në këtë drejtim besoj se arsyeton vetveten.

Asdreni ishte i vetëdijshëm për rolin shumëdimensional që ka gjuha si ligjërim dhe njëherazi edhe për përgjegjësinë që ka vetë krijuesi letrar lidhur me të, prandaj, siç mësojmë edhe nga fjalët e tij, ai vazhdimisht bëri përpjekje që të furnizohej sa më mire me këtë armë kryesore të shkrimtarit, me të cilën vë në qarkullim idetë, mendimet dhe emocionet e veta dhe me to komunikon me lexuesit dhe e bën të pavdekshëm emrin me veprën e vet të suksesshme. Thuhet me të drejtë se poeti Asdren pati një jetë relativisht të gjatë letrare, gati dyzetvjeçare, dhe ishte në marrëdhënie bashkëveprimi me një shumicë shkrimtarësh e publicistësh të kohës, të cilët, bashkë me të, i dhanë kahen e tonin, në një farë dore, zhvillimit konvergjent të shoqërisë së atëhershme shqiptare gjuhësisht, politiksht dhe kulturisht. Dhe gjatë kësaj periudhe, sidomos gjatë tri dekadave të para të shekullit XX ai punoi e ndikoi intensivisht, jo vetëm me veprimtari e shkrime publike, por edhe më fort me vargjet e veta, me të cilat pasqyroi fatin historik të botës shqiptare, qoftë me tabllo romantike, qoftë me ato realiste. Së këtejmi, në gjuhën e veprës së tij si ndërlidhëse e hallkave të zingjirit të formimit të gjuhës sonë letrare, siç e cekëm disa here, ndeshim elemente nga gjuha naimjane dhe e rilindësve të tjerë dhe të bashkëkohësve të tij, nga të cilët thithi dallueshëm nektarin poetik letrar që e mori, qoftë nga mësuesit e tij, qoftë nga nga bashkëkohësit, ashtu siç vepruan edhe A. Z.Çajupi, Gj. Fishta, F. Konica, H. Mosi, R. Siliqi, N. Mjeda, L. Gurakuqi etj. etj. edhe po me këtë nektar gjuhësor e letrar do ta pajiset vazhdimisht edhe gjatë periudhës së Pavarësisë dhe me gjuhën e tij të bukur poetike do të përshëndet fundin e L2B-së dhe kështu edhe Asdreni para se të ikte në amshim la në prehërin e brezit të ri një tufë margaritari kulturor, gjuhësor e letrar që do të mbetet si një visar i respektuar përjetësisht në historinë tonë kulturore, gjuhësore e letrare.

Si fakt për ndërndkimin dhe ndërvepriminn edhe të krijuesve letrarë po përmendim vlerësimin që i bëri atëherë veprën së dytë të Asdrenit Ëndra e lote poeti shkodran e gjithkombëtar me fame: Atë Gjergj Fishta, te Hylli i dritës, nr. 8 ,1914:

…një vepër me dinjitet, që e pasunoi, letërsinë shqipe me poezi të përshkueme nga një fllad i ambël freskie dhe hijeshie fort kandëshme… Mas mendimit tem, ky libër tfaq ma së miri shka ka të hieshëm në vetvedi djalekti i Tosknis.

Sidoqë të jetë, bosht orientimi në punimin tone, patëm jo vetëm skicën ideore orientuese, por edhe të dhëna nga punimet e Prof.Kostallarit dhe të tjerëve lidhur me formimin e gjuhës letrare kombëtare shqipe, që janë cekur si literaturë apo në referencat përkatëse të këtij punimi.

Në mënyrë të veçantë ishin të mirëpritura për ne shkrimet që pata mundësi t’i kisha në dorë, siç janë ato të Dhimitër Shuteriqit, Dhimitër Fullanit, Rexhep Qosjes, Jup Kastratit, Vehbi Balës, Koço Bihikut etj., edhe pse në shkrimet e tyre nuk është rrahur shtruar çështja ashtu siç kërkohet në temën tone. Në mënyrë të veçantë do të veçoja konstatimet që i bën gjuhës së Asdrenit prof. Dhimitër Shuteriqi në Historinë e letërsisë shqipe I, ku përmend disa neologjizma të Asdrenit, edhe pse ato, sipas tij, nuk mbeten të gjitha të inkorporuara në shqipen e sotme letrare kombëtare, siç janë disa: shkodranizma, korçarizma, adaptimi shumëtrajtash i infinitivit, përzierjet dialektore, ndonjëra nga fjalët e huaja, rrjedhorja pa parafjalë si dhe ndonjë ndërndikim nga fjalori poetik i Lazgushit, dhe pothuajse, të gjitha këto çështje janë prekur në një fare mase në kapitujt e fundit të këtë punimi, për të cilat edhe kemi shprehur vlerësimn tonë.

Përveç konstatimeve të prof. Dh. Shuteriqit përmendim edhe punimin e prof. Jup Kastratit, Disa konsiderata mbi gjuhën e Asdrenit, ku përmend edhe mendimet e Asdrenit si kontribut, lidhur me ortografinë si dhe për gjuhën letrare shqipe. Gjithashtu për t'u kuptuar drejt dhe për t'u vlerësuar si duhet kontributi i Asdrenit nga aspekti gjuhësor patëm parasysh konceptin e drejtë se "gjuha me lidhjet e saj të zhvillimit mund të kuptohet vetëm atëherë kur studiohet në lidhje të ngushtë me historinë e popullit që është krijues dhe bartës i saj”. Pra duke u bazuar në këtët kontekst ne u përpoqëm të marrim në konsideratë të gjitha rrethanat e përkapshme me ndikim. Ndërkohë shkrimtari e studiuesi Sabri Hamiti (Fjala, 15 qershor 1975, f. 7) ka shprehur një konstatim jo pa interes pikërisht për gjuhën e poetit në fjalë:

Poezia e Asdrenit është shumë më e realizuar poetikisht se vjershat e Naimit mbi gjuhën… Asdreni e njeh gjuhën si trashëgimi dhe përvojë të bartur nëpër kohë pandërprerje – si gjuhë të njohjes…(me) lashtësinë, bashkëhohësinë dhe me atë që vjen…

Pra, edhe nga kjo kuptojmë se Asdreni ka ecur mbarë edhe gjuhësisht e artistikisht në raport me vorbullsinë kohore shoqërore që përjetonte.

Sido që të jetë, me gjiithë ndihmën që mora nga studiuesit e qëmtuesit e sipërcekur, më është dashur që vijën e realizimit të kësaj teme, në të shumtën e rasteve, ta piketoja e ta hapja vetë. Mirëpo, tash së voni na u dha një rast i mire. Konsultuam punim-kumtesën, pothuaj të vetme të specifikuar nga fusha e gjuhësisë mbi këtë temë, shkruar nga prof. Emil Lafe me titull Asdreni për gjuhën dhe gjuha e Asdrenit (Gjuha jonë, nr. 3-4, Tiranë 2002), për të cilin kemi respekt të veçantë, ngase aty profesori i nderuar me kompetencë analizon konceptin e Asdrenit për gjuhën dhe gjuhën e tij, ku veç tjerash) bën mire që e nxjerr në sipërfaqe bashkë me mbi 20 konstatime, si veçori të gjuhës së Asdrenit që nuk përkojnë me standardin e sotëm, edhe fjalë-termin e Asdrenit, sajesën: përzijim, fjalë kjo të cilën Asdreni, në të vërtetë e përdor edhe në një vend tjetër, duke e shënuar fillimisht si titull Përzijim sendesh në sinonimi me fjalën Të përziera për poezinë që e boton nën titullin Stinat. (Shih: Psalme murgu -Shënime f. 333.)  Sidoqoftë, prof. E. Lafe, duke e përmendur 3 herë në atë kumtesë këtë sajesë të qëlluar të Asdrenit, pothuaj, e legalizon atë si term që i përshtatet natyrës së veprimit gjuhësore të Asdrenit, ngase kemi të bëjmë me tiparin dallues të gjuhës ndërdialektore të tij. Mirëpo, ndoshta, përmasat e një kumtese nuk e lejuan profesorin e nderuar, që të zgjatej e thellohej edhe më shumë, pikërisht rreth këtij përzijimi të gjuhës toskërishte/gegnishte të Asdrenit edhe me paskajore me + pjesore (gege) që është një ndër përzijimet më karakteristike të gjuhës së Asdrenit. Po kjo nuk i ul vlerën aspak punimit të profesor E. Lafe, konstatimet e të cilit ishin tejet të mirëseardhura për rrumbullaksimin e punimin tonë, sepse prej tij jo vetëm paten e kanë çfarë të mësojnë lexuesit, por mësova edhe vetë, qoftë nga të shprehurit e tij profesional, qoftë nga përzgjedhja e pikave përkatëse. Autori i kumtesës veç tjerash përmend, siç u cek, nja 20 e sa pika pikërisht si fakte të atij përzijimi, të cilat për kohën drejtshkrimisht nuk ishin të qortueshme, por që sot qëndrojnë në dis-harmoni me normëzimin e shqipes së sotme letrare. Ne, këtë material, qoftë si veçori fonetike, qoftë gramatikore e kemi shfrytëzuar sipas rastit, gjatë analizës, andaj e falenderojmë profesorin për këtë ndihmesë.

Sido që të jetë, në këtë punim veç tjerash gjatë shtjellimit të veprës së Asdrenit jemi përpjekur, veç hollësive të tjera të vemë në pah bashkë me veçoritë gjuhësore të Asdrenit paksa edhe kontributin historiko-shoqëror, atë teoriko-letrar dhe sidomos kontributin gjuhësor-stilistik të veprës shkrimore të tij, segmente këto që u përshkrinë (u trajtuan) në këta shtatë kapituj:

1.   Rilindja shqiptare – ushqim ideor e burim praktik gjuhësor i veprës së Asdrenit;

2.   Koncepti i Asdrenit mbi gjuhën dhe funksionin e saj;

3.   Veçoritë më karakteristike drejtshkrimore në veprën poetike të Asdrenit;

4.   Përzijimi toskërisht/gegnisht – veçori e gjuhës së Asdrenit;

5.   Disa veçori fjalëformuese e leksikore nga gjuha e veprës poetike të Asdrenit.

6.   Disa nga veçoritë leksikore-stilistike të gjuhës së veprave të Asdrenit.

7.   Gjuha me përzijim e Asdrenit – kontribut drejt standardozimit të gjihusë shqipe (përfundimet)

Së fundi, rezultatet ose konkluzionet e përgjitshme dhe të veçanta Rreth kontributit të Asdrenit në formimin e gjuhës letrare kombëtare shqipe. i përmblodhëm shkurtimisht fare  Përmbyllje të punimit.

I. RILINDJA SHQIPTARE - USHQIM IDEOR DHE BURIM PRAKTIK

GJUHËSOR I VEPRËS SË ASDRENIT

Për të vlerësuar kontributin e Asdrenit në formimin e gjuhës letrare kombëtare shqipe e pamë të nevojshme që paraprakisht të njihemi me rrethanat nën të cilat u rrit, u formua dhe veproi ai, duke pasur si pikëmbështetje, së pari, kushtet ekonomiko-shoqërore dhe ato historiko-politike e kulturore të kohës dhe së dyti, tiparet që i përqafoi Asdreni prej platformës gjuhësore të rilindësve tanë.

1. Kushtet shoqërore ekonomike të kohës

Na është i njohur fakti se fundi i shekullit XVII dhe, pothuajse tërë shekulli XVIII, si dhe fillimi i shekullit XIX, ishte periudhë i iluminizmit, periudhë e zgjimit të popujve në përgjithësi, madje edhe në Turqinë osmane si dhe në vendet e tjera, sidomos europiane, ku kishte depërtuar sadokudo jo vetëm idejisht revolucioni tekniko-shkencor, por edhe ai ekonomik, bashkë me rryma të ndryshme shoqërore-politike. Sidomos në këtë kontekst Revolucioni Borgjez Frances (1789), pati jehonë epokale. Atëherë, qitën krye ose u përhapen dhe u identifikuan një varg rrymash e lëvizjesh filozofike, letrare-artistike dhe aq më tepër iluministe kombëtare në Europë e më gjerë. Është periudha, kur zunë të identifikoheshin kombet, madje si rrjedhojë, si me thënë, edhe linden shtete kombëtare. Po në këtë periudhë zejtaria me elemente tekniko-teknologjike kishte marrë hov të jashtëzakonshëm në krahasim me periudhat e mëparshme. Lidhjet tregtare kishin hapur mundësi të reja, duke zgjeruar gjithnjë e më tepër rrjetin tregtar. Rrugët për fitime ishin hapur, sidomos në vendet ku kishte filluar të lulëzonte ekonomia, jo vetëm ajo manifakturale, por edhe ajo kapitaliste, ku aplikoheshin normat e reja dhe shfrytëzoheshin mjetet teknike dhe krahët e punës mbi bazë të këtyre normave.

Në Europë e në përgjithësi, u përhap ose u sforcua ideja e iluminizmit, e gërshetuar edhe me ato të romantizmit. Kështu romantizmi te shqiptarët si rrymë e drejtim në këtë kohë nuk pati jehonë vetëm në shkrime, por edhe në aspektin psiko-sociologjik rreth zgjimit kombëtar, sidomos kjo vërehet gjithnjë e më shumë tek inteleketualët përparimtarë shqiptarë, të cilët shfaqen respekt ndaj gjuhës së tyre amtare. Në të vërtetë, interesimi për popullin shqiptar dhe ekzotikën e vendit të tyre u bë edhe si temë e kohës në disa qarqe të caktuara europiane. Është koha, kur një varg romantikësh paksa aventurierë, si Bajroni, e të tjerë, kishin prekur me këmbë, kishin parë me sy dhe kishin shprehur me shkrime okzotikën e viseve shqiptare. U shfaq dhe u intensifikua edhe interesimi për gjendjen dhe studimin e gjuhës shqipe në këtë trevë gjeografike, të identifikuar me termin Albania nga të huajt, ndërkaq Shqipëri nga vendësit. Dhe të gjitha këto ndihmonin dhe nxitnin edhe riidentifikimin e kombit e të entitetit të shqiptarsisë, edhe pse ende kombi shqiptar nuk njihej zyrtarisht, jo vetëm nga Turqia, po as nga shtetet e tjera të mëdha europiane, sepse edhe vetë shqiptarët në masë të madhe ende ishin të zgjuar jo sa duhej kombëtarisht, ngase i kishin të mbuluar sytë e mendjes me tymin e zi të robërisë osmane të ndihmuar me injorancën e me propagandën e klerikëve të feve e ideologjive të huaja. Ndërkohë, u përfrtuan disa intelektualë shqiptarë, të cilët arriten nivele të larta diturie e zgjimi sipas frymës europiane dhe si rrjedhojë filluan të mblidhnin visarin gjuhësor të popullit shqiptar, por edhe të mbillnin e selitnin masivizimin e idesë së zgjimit kombëtar për dashuri ndaj gjuhës shqipe. Ç’është e vërteta, kishte edhe shqiptarë pasivë në trojet e veta, por kur mërgonin si krahë pune e arsye të tjera, në vendet ku "fitohej" bukë më lehtë, si në Egjypt, Amerikë, Stamboll dhe në thellësi të qyteve tjera të Turqisë dhe sidomos në metropolet europiane e amerikane, atje tranformoheshin si atdhetarë të vërtetë. Po kështu ndodhi edhe me jo pak shqiptarë kryesisht nga Jugu i Shqipërisë që kishin migruar në Rumani. Atje, në Rumani, disa individë, bashkë edhe me disa familje që pretendonin se kishin prejardhje vllahe (arumune), por pa përjashtuar gërshetimin thrako-iliro-shqiptar, kishin bërë emër. Aty, madje kishte familje të tilla shqiptare që më herët kishin prosperuar shumë, siç ishte edhe familja e Gjikajve, prej nga doli edhe penjollja me vulë shqipo-atdhetarie Elena Gjika. Ndërkohë, aty nga gjysma e shekullit XIX ndodhen edhe ngjarje të tilla shoqërore politike, kur u intensifikuan luftat e popujve për çlirim në baza kombëtare, pra, edhe në vendet e Ballkanit. Madje disa shtete fituan autonomi ose u mvetësuan nga zgjedha e Perandorisë Osmane. U bënë të pavarura ose autonome të ndihmuara kryesisht nga Rusia cariste e nga disa shtete europiane, të cilat ishin në armiqësi historike e konfesionale me Turqinë. Kështu pati ndodhur me Rumaninë. Po në këtë kontekst ndërkohë fituan identifikim kryesisht vendet ortodokse si Greqia, Mali i Zi, Serbia, Bullgaria, të cilat që në fillim e në vijim të ndërsyera sidomos nga Rusia cariste haptas e me dredhi shprehnin oreks për gllabërimin e tokave shqiptare që mbeten nën ombrellën e shkriftë të Stambollit. Kjo u intensifikua pas tubimit të Parisit dhe sidomos pas Paqes së Shën Stefanit (mars 1878) kur Turqia si humbëse e Luftës me Rusinë, si peng për armëpushim lëshonte pe jo vetëm sa u përket shkollave të huaja, por u ofronte edhe territore satelitëve të Rusisë, nga viset e Rumelisë (Ballkanit), të banuara me shqiptarë. Një zgjerim i tillë i pushtetit, përkatësisht i influencës së Rusisë preku interesat e shteteve europiane, të cilat ndërhynë, andaj si rrjedhojë u organizua Kongresi i Bërlinit, i cili paksa do ta frenonte Rusinë rreth këtij gllabërimi, megjithatë ashtu-kështu disa territore shqiptare mbeten të pushtuara e disa të tjera u vunë në rrezik potencial si mall kusuritjeje në mes të shteteve të huaja dhe Turqisë. Në këtë kohë populli shqiptar i prirë nga intelektualë atdhedashës, duke shfrytëzuar rrethanat edhe me njëfarë pëlqimi të Portës së Naltë, bëri rezistencë të organizuar me formimin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit (qershor 1878). Në të vërtetë, kjo Lidhje nën drejtimine Ymer Prizrenit (promotor), Abdyl Frashërit (diplomat) e Sami Frashërit (ideolog) dhe të tjerëve me elemente jo vetëm të synuara shteti (me ushtri vullnetare), por edhe me diçka më shumë, zgjati vetëm 3 vjet, deri në vitin 1881, kur ajo rezistencë e organizuar në shkallë kombëtare u shua me zjarr e hekur nga Turqia. Pikërisht në këtë kohë, Asdreni ishte 9 vjeçar. Sigurisht, edhe pse si nxënës i shkollës greke mund ta kishte ndjerë, dëgjuar e shijuar paksa jehonën e ndjenjës së zgjimit kombëtar arbëror, e cila sadokudo dukej në lëvizjen e masave për ruajtjes e identitetit shqiptar dhe këtë ndjenjë rezistence e afrimi ndërkonfesionor gjithsesi do ta bartë me vete e do ta shtojë e formëzojë më tej, pas 4 vjetësh, në Rumani, ku qe i detyruar të emigronte në moshën 13 vjeçare. Atje, në Rumani, njëherë provoi si qymyrshi, por fati i ndihmoi, gjeti punë në një dyqan ëmbëlsiqesh. Aty, për 3 vjet punë do të bëhet edhe vetë mjeshtër ëmbëtar. Po, veç kësaj ushtroi dhe punë të tjera, por arsimimit nuk iu nda. Përveç shkollës së N. Naços, atje, edhe pse në gjuhën rumune, kreu shkollën e mesme, ku e perfeksionoi greqishten e rumanishten, por e mësoi edhe frëngjishten, por, si duket, mori baza edhe për gjuhë të tjera si gjermanisht e italisht, nga të cilat më vonë me sukses do të bëjë adaptime vjershash. Një kohë vazhdoi mësimet në fakultetin e shkencave politike, të cilin nuk e kreu po për shkaqe ekonomike e të tjera, por ky, në të vërtetë kreu tashti një shkollë tjetër shumë me vlerë që do ta bëjë të pavdekshëm në botën shqiptare. Kreu shkollën e shqiptarisë, duke u mbrumosur kështu me idetë e Rilindjes sonë kombëtare. Dhe, si me thënë, u bë student e studiues i zellshëm i veprave të rilindësve tanë, sidomos i veprave lirike-bukolike e atdhetare të Naim Frashërit, rrugën e të cilit do ta vazhdojë me sukses, por aq më tepër mësoi nga burime të tjera me ç’rast e përvetësoi shqipen e dy koineve kryesore: toskërishte e gegnishte, të cilën do ta dëshmojë që në shkrimet e para të tij.

Në të vërtetë, Asdreni, dorë të mbarë për gjuhën shqipe pati marrë pikërisht pasi kreu shkollën e natës, të organizuar prej atdhetarit të madh të asaj kohe Nikolla Naço, i cili qe aktiv në shoqatën Dituria, të cilën e pati formuar Jani Vreto, si degë të asaj të Stambollit, pastaj vetë ky botoi gazetën (rumanisht-shqip) Shqiptari, ku e punësoi Asdrenin, si përkthyes-redaktor të pjesës në gjuhës shqipe. Aty, Asdreni (Aleks Stavri Drenova), fitoi shumë intelektualisht e gjuhësisht. Po aty iu dha mundësia të njihej e shoqërohej edhe me shumë shokë ideali, bashkëmendimtarë të lëvizjes panshqiptare. Madje në Shoqatën Dija, u lidh me një grup atdhetarësh shqiptarë të afirmuar, si: Mihal Grameno, Ibrahim Temo, Thoma Avrami, Jashar Erbara, Kristo Luarasi, Dërvish Hima e Jan M. Lehova, që të gjithë këta, secili në kaçikun e vet, në rrugën kombëtare bënë emër për lavdi që përmenden në historinë e kombit tonë. Edhe Asdreni, përveç aktiviteteve të tjera, pati hapur një shkollë për fëmijë të punëtorëve shqiptarë në Konstancë, por ai më tepër u dallua në fushën e krijimtarisë publicistike e sidomos poetike. Në këtë kontekst do të njihej si vazhdues i frymës së Rilindjes sonë Kombëtare. Po cilat ishin ato tipare të kësaj rilindjeje që i përqafoi dhe i sendërzoi Asdreni në veprat e tij do t’i cekim tash fill në nëntitullin vijues, por gjithsesi do t’i faktojmë konkretisht gjatë shtjellimit analitik të veprës shkrimore poetike të Asdrenit në krerët vijues të këtij punimi.

2. Rreth tipareve të platformës gjuhësore të rilindësve tanë

që i përqafoi Asdreni

Nuk është e tepërt të riceket e vërteta se rilindësit tanë, edhe pse ishin nën robërinë osmane, idenë e Atdheut e kishin të perceptuar drejt. Atdhe quhej Shqipëria, trolli ku jetonin dhe flisnin gjuhën e tyre popullsia iliro-arbnore që tash e quanin veten shqiptarë, të cilët identifikoheshin edhe territorialisht: Qysh prej Tivari deri në Prevezë (V. Pasha), ku të parët e tyre, dembabadem kishin gjalluar në “ fushat e gjera e malet e larta”, ku në ato bjeshkët e shqiptaris”,natyra i pëpoq” dhe ku i njihte edhe “guri i thatë (Naimi, Fishta Mjeda, Çajupi). Pra, kështu konceptisht ishin kristalizuar të gjitha trojet ku banonin shqiptarët  nga Doklea deri te Gjiri i Artës, të cilat për t’i bashkuar e mvetësuar lypsej punuar shumë dhe për t’ia arritur qëllimit lypsej Platformë e përgjithshme e përcaktuar dhe brenda saj patjetër si punë e parë imponohej mbështetja në kultivimin e gjuhës shqipe, në këtë “xeherore të artë”, e cila do t’ia ringjallë kujtesën historike e do ta shpëtojë kombin shqiptar nga ajo sipare amullie që i kishin vënë për mos me pa dritën që ia kishin errësuar. Po cilat ishin ato tipare kryesore themelore të asaj platforme në lëmin gjuhësor, do të përpiqemi t’i përmbledhim më poshtë:

1)   Rilindësit kërkonin që të flitej e të shkruhej shqip dhe vetëm shqip, pa barbarizma, duke respektuar njëhërëpërnjëherë gjuhën e përzier (Sami Frashëri), d.m.th. të jenë të lira të gjitha të folmet e gjuhës globale shqipe në kuadër të dy dialekteve, atbotë, si të thuash, të dalluara si koine, edhe pse jo aq të koenizuara: gege e toske. Meritë e tyre e jashtzakonshme ishte se ata për të dyja koinetë që filluan ose vazhduan të  shkruheshin në shumë alfabete e variante më në fund arritën të krijojnë me sukses një alfabet të veçantë të përbashkët për gjuhën shqipe.

2)   Tradita shkrimore (gjuha e shkrimtarëve të vjetër) të respektohej sa më shumë, por pa lënë anash trajtat e të folmeve përkatëse. Nuk prishte punë, sipas tyre, që gjuha të jetë e përzier me trajta të llojllojshme sinonimike shqipe, qoftë edhe për të njëjtin nocion, por gjithsesi duke pasur tendencë afrimi në konkurrencë lojale drejt një gjuhë të përbashkët shkrimi që e ardhmja do ta formëzojë, por duke pasur si koncept parimin mesin e artë urbano-gjeografik (vija Shkumbin me qendër Elbasanin) që ndërlidhte këto dy sikoine.

3)   Në shkrime e biseda të rrahen dhe të glorifikohen edhe mite siç ishin edhe temat

historike, pellazge, ilire, dardane dhe sidomos të spikatej epoka skëndërbejane.

4)  Në shkrime të trajtoheshin tema nga jeta fshatare e baritore, të natyrës shqiptare për të nxjerrë në dritë terminologjinë përkatëse. Dhe kështu, duke shfrytëzuar folklorin dhe të folmet rilindësit tanë, në të vërtetë edhe futën në përdorim në gjuhën e shkrimit shumë fjalë të gurrës popullore dhe në këtë mënyrë ndihmohej ngjallja e leksikut të lëmenjve përkatës nga gurra e të folmeve popullore. Me një fjalë, edhe u ringjallën nga ata shumë fjalë, trajta fjalësh, lokucione e frazeologji popullore, madje u bë ripërtrirja e disa fjalëve, të cilat u shkundën nga pluhuri i harresës.

5)   Nga rilindësit u thurën vargje si tekste këngësh popullore sipas frymës së këngëve shqipe të trashëguara, por edhe sipas zhanreve të gjuhëve të huaja të zhvilluara dhe kështu u pasurua shkrimi shqip me tema e forma përkatëse sipas modeleve të gjuhëve të zhvilluara të kohës.

6)   Rilindësit i vunë vetes për detyrë të qërojnë gjuhën, sidomos nga barabarizmat turke, edhe ato greke, madje edhe disa terma të huaj (ndërkombëtarizma) i kalkëzuan, duke krijuar kështu fjalë të reja sipas natyrës së gjuhës shqipe, në përputhje me ligjësitë e brendshme të saj. Edhe pse nuk ishte përpjekje jo e pambarë, të gjitha ato kalkëzime ose terma të krijuar prej tyre nuk mbeten të qëndrueshëm në letrarishten e mëvonshme të zyrtarizuar, përkatësisht në stlin funksional përkatës sipas degëve a disiplinave të caktuara shkencore.

7)   Në shkrimet e rilindësve tanë nuk mbeten pa u fshikulluar edhe disa vese të pakëndshme të popullit tone, sidomos: tradhëtia, naiviteti, shpirti rob në shërbim të të huajve etj.

8)   Nuk u la anash pa u prekur e neutralizuar, sa ishte e mundur, as fanatizmi fetar, pastaj drejtpërdrejt ose ironikisht në satira kritikoheshin edhe veset e të pamirat e shoqërisë shqiptare të asaj kohe, por që një punë e tillë u vazhdua edhe në periudhën e Pavarësisë. Ndërkohë u kritikua deri edhe funksionimi jo normal i organizmave të shtetit shqiptar. Sidomos u kamxhikosën: mospuna, mosshkollimi në gjuhën amtare, padrejtësia ndaj vegjëlisë, jo vetëm nga bejlerët e vjetër, por edhe prej beglerëve të rinj, me një fjalë, viheshin në thumb edhe pushtetarët për qeverisje jo të mirë.

Në të vërtetë, shumë kërkesa e kritika të rilindësve me vlerë universale, për mos me thënë: që të gjitha, mbeten aktuale edhe në periudhën vijuese të Pavarësisë, madje janë të vlera edhe sot.

Po tashti shtrohet pyetja, ato veçori të rilindësve të sapocekura, a vërehen apo si i ndeshim të zbatuara në veprat e Asdrenit, në veçanti në dy veprat e para, që i takojnë asaj etape? Këto gjëra do të përpiqemi t’i zbardhim gjatë analizës sonë. Mirëpo, pasi tema jonë nuk ka të bëjë aq me tiparet të rilindësve tanë, po ka të bëjë konkretisht lidhur me kontributin e Asdrenit në formimin e shqipes letrare kombëtare, ne, gjithsesi do të ndalemi për aq sa e kemi të mundur në konstatime rreth zbatimit të veçorive të sipërcekura në gjuhën e veprave të Asdrenit. Dhe për të arritur te objekltivi i temës sonë paraprakisht do t’i themi ca fjalë më në hollësi si sforcim të dijes rreth formëzimit të tij gjuhësor.

Konstatojmë fillimisht se Asdreni nuk nxitoi së ekspozuari sa më parë me shkrime. Ai këtë e bëri vetëm pasi u brumos dhe u pajis intelektualisht e gjuhësisht në mënyrë mjaft solide, qoftë me dije të përgjithshme, qoftë edhe me mësimin e përvetësimin e gjuhës shqipe të të dy koineve. Kështu në moshën 30 vjeçare filloi, së pari, me ndonjë artikull gazetaresk ose me ndonjë poezi. Dhe pikërisht këtë pjekuri intelektuale e gjuhësore e dëshmojnë shkrimet ose poezitë e tij të para të sukseshme që filluan së botuari në shtypin e kohës, si vjersha Mallkim, e botuar te Albania e F.Konicës, por aq më tepër me paraqitjen e përmbledhjes së vjershave të frymëzuara me titull Rreze dielli, e cila pa dritën e shtypit më 1904 me alfabetin e Bashkimit të Shkodrës. Pas kësaj, Asdreni vazhdoi gjithnjë e më me sukses me shkrime publicistike dhe sidomos me krjime të tjera, kryesisht të angazhuara, didaktike e letrare poetike, të cilat i kurorëzoi me veprës tjetër edhe më frymëzuese edhe më të sukseshme me titull Ëndrra e lotë, e cila u botua pikërisht, në vitin e shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë (1912), vepër kjo që, mund të quhet si një dhuratë që Asdreni i paraprinte kësaj Shpalljeje, me të cilën në të vërtetë, nderonte letërsinë shqipe, nderonte kombin e gjuhën shqipe, nderonte dhe personalitetin e vet, ngase këto poezi shërbyen si perla të lirikës shqiptare për kohën, siç ishte edhe poezia Betim mbi flamur, e cila u bë hymni ynë kombëtar. Në të vërtetë, kjo poezi e shkruar e përpunuar me njëfarë adaptimi më parë (1908), qe botuar më 2 prill 1912 në Sofje, d.m.th. 7 muaj, para se të bëhej shpallja e Pavarësisë në Vlorë, më 28 Nëndor 1912. Kështu Asdreni sidomos me këto dy vepra, por edhe me veprimtari të tjera, i siguroi vetes vend nderi në historinë e popullit tone si rilindës në përgjithësi dhe në veçanti.si poet në fushën e lirikës shqipe.

Vetë paraqitja e tij e suksesshme me shkrime në moshën 30-vjeçare parakupton, pra, siç u tha, formimin e tij gjuhësor, andaj dhe fillet e formimit të tij gjuhësor i hetojmë po në fazën e fundit të Rilindjes sonë, fille këto që do t’i shpjerë të tufëzuara edhe në etapën Pavarësisë, kur ajo gjuhë pasurohet vazhdimisht, duke u specifikuar jo vetëm nga tema të ndryshme shoqërore që trajton, por edhe nga gjuha e profiluar vetëm për ndonjë temë të veçantë, siç janë tekstet që u komponuar këngë e u shfrytëzuan si recital, opor edhe atë të karakterit shkencor. E veçanta e stilit të tij gjuhësor del se ai, sidomos në kohë të fundit nuk glorifikonte në krijime të veta gjuhën e shqiptarët si shkrimtar i stilit romantik, por e pasqyronte në raste realitetin e hidhur shoqëror të atyre periudhave që po kalonte shoqëria shqiptare dhe kështu e shprehu mjaft fuqishëm atë realitet me disa satira të tij të paarritshme nga të tjerët, ngase ky atë hidhërim e përjetonte me shpirt si njeri e si poet.

Në të vërtetë, Asdreni që në vjershat e para preku kurbetin, të cilin, siç e thamë, e përjetoi në palcën e shpirtit të tij që në moshë të njomë. Ky nuk e mohonte Bukureshtin, qytet ky, i cili pranoi shumë mërgimtarë shqiptarë edhe vetë atë, të cilët i "ushqente" dinjëtetshëm,, por Asdreni mallkon fatin se aty ata mërgimtarë mbetnin përgjithmonë, andaj poeti me keqardhje mallkon lumin e Bukureshtit Dumbovicën, ngase, siç thotë ai:

se ujën tënd kush e pi

më s'shef as fëmij as shtëpi!...

dhe përfundon:

se sa herë ty të kujton

s'mund të ikin e të mallkon!

Kështu Asdreni mos e parandjej vallë fatin e tij personal, apo jo? Sidoqoftë, disa nga ata mërgimtarë që s'u kthyen më në vendlindje, në atë vend patën arritur edhe njëfarë karriere tregtare e politike, madje ndonjëri nga ata kishte mundësi të shërbente edhe si punëdhënës. Ndër ta pati edhe bankierë, të cilët joshnin me ndonjë ndihmë të lehtë mërgimtarët e rinj dhe njëherazi dikush prej tyre ose jo pak nga ata i prekur nga ndjenjat rilindëse ndihmonte edhe çështjen shqiptare. Një fat të tillë ngulitjeje e pati, pra, edhe Asdreni, i cili në atë qytet, shkoi, jo për të studiuar a për t'u arsimuar si poet, mendimtar e patriot, siç do të na dalë, por thjesht fillimisht shkoi si qymyrxhi e çirak për të fituar kafshatën e gojës.

Por, sido që të jetë, Asdreni, duke marrë me vete, gjuhën shqipe, edhe pse të shkriftë, jo vetëm nuk do ta harrojë atë, vendlindjen e atdheun, por do ta përsosë gjuhën, jo vetëm si mjet komunikimi, në bisedë të përditshme së bashku me shumë bashkatdhetarë të tij, por edhe për më shumë. Njëherazi, duke qenë nxënës shembullor kryesisht i veprave të poetëve, gazetarëve e publicistëve tanë rilindës, të cilat merrnin e jepnin jetë pikërisht në klubet e shoqëritë e shqiptarëve në mërgim, siç ishte edhe Bukureshti, ai do ta dojë edhe më shumë gjuhën e vendlindjes, Kombin e Atdheun. Kështu Asdreni duke u brumosur me ndjenja e dije atdhedashunie do të bëhet edhe vetë një ndër njohësit e mire të kësaj gjuhe, në zhvillim e sipër, madje duke arritur të jetë edhe mësues i saj. Së këndejmi, si shumë mërgimtarë edhe ky në shkollën e mërgimit mësuan, fituan dhe u mishëruan edhe një botëkuptim të ri ndaj jetës, fituan një shpirt më të lirë, zgjeruan horizontin e vëzhgimit mendor etj. Kështu përlindi tek ta një ndërdije e re, jo vetëm për çlirim nga zaptuesit turq, por edhe për luftën klasore kundër shfrytëzimit të egër feudalo-borgjez. Ide të tilla, siç do të shohim, i ndeshim të gërshetuara në veprat e tij. Asdreni, në të vërtetë, përqafoi rrugën e drejtë, ku ky jo vetëm nuk u lëkund në vallen e lëvizjes për çlirim kombëtar, por u përthithshmua edhe nga ideja demokratike e përparimtare e kohës. Ai dinte për luftën garibaldiane në Itali, për lëvizjen për pavarësi në Rumani e vende të tjera të Ballkanit. Me një fjalë, kishte pëqafuar si ide e praktikë moto-parullën e revocionarëve të Revolucionit frencez (1789): “liberte, egalite, fraternite,"(liri, barazi, vëllazëri).

Kështu Asdreni me kohë mori erë aksionisti për goditje e thyerje shpatash pikërisht nën ndikimin e atyre rrymave luftarake përparimtare Këtë e dëshmon personalisht duke u inkuadruar me plot qenien e vet në lëvizjen e Rilindjes Kombëtare Shqiptare, madje edhe më me bindje dhe përkushtim për realizimin jo vetëm të mëvetësisë së Shqipërisë, por edhe për lirinë kombëtare e njerëzore demokratike të popullit shqiptar, kauzë kjo, për të cilën do të veprojë gjatë tërë jetës së tij si poet dhe si patriot.

Ç’është e vërteta, edhe pse Lidhja Shqiptare e Prizrenit u shua me gjak, siç u tha, veprat e rilindësve tanë nuk u shuan dot, përkundrazi ato u shumuan, u përhapën edhe më me jehonë  të bardhë propagandistike anembanë trojeve shqiptare, jo vetëm në diasporë e mërgatë, por edhe brenda trojeve të atdheut të robëruar. U përhapën qoftë me gojë, qoftë me publikime publicistike, qoftë, e aq më tepër, edhe me këngë popullore e me krijimtari letrare poetike, por thjesht edhe me vepra shkencore gjuhësore, siç ishin gramatikat e autorëve: K. Kristoforidhi, Sami Frashëri e Pashkë Vasa, të cilat nuk ishin prodhime të rastit po ishin prova që pasqyronin pjekurinë e platformës së rilindësve tanë, ngase dihej deviza: Pa dije e zhvillim shkencor nuk ka mëvetësi e liri të vërtetë kombëtare. Shkrimet e tilla, sidomos veprat poetike e programatike gjithnjë e më tepër gjetën mbështjtje e jetë në masat e gjera dhe jo aq hap pas hapi, por njëhershmërisht u bënë ushqim shpirtëror pothuaj i të gjitha shtresave të shoqërisë shqiptare që jetonin dhe jetojnë edhe sot bashkë me shpresën që një ditë do të realizohej aspirata e dëshiruar rilindëse kombëtare: Bashkimi i tokave shqiptare në një Shqipëri unike, së paku, pa vijë të zezë kufindarëse. Aktivitete më të gjalla, atëherë, u përformuan sidomos në kolonitë shqiptare, ku si qendër ndërlidhëse shërbente pikërisht kolonia e Bukureshtit, e cila dallohej për një organizim me frymë thjesht kombëtare. Atje, në Bukuresht, deri në prag të pavarësisë, frekuentonin lirshëm të gjithë veprimtarët më në zë të çështjes kombëtare. Mërgimtarët e atëhershëm si edhe të sotmit e kishin të gjallë idenë e bashkimit, e cila gërshetohej siç gërshëtohet në njëfarë dore edhe sot edhe me nostalgji e trimëri dhe me shkrirje pasurie, por sidoqoftë, vërejmë se edhe për Asdrenin puna rreth kulturës gjuhësore e kujdesit ndaj saj, shtohej, rritej, madhohej e pasurohej vazhdimisht. Asdrenin e gëzonin dhe e frymëzonin pa masë faktet që edhe në atdhe nuk ishin të pakta rezistencat me armë kundër dhunës të pushtetit të huaj, andaj i frymëzuar nga ngjarjet e tilla thurte vargje në përkrahje të veprave të tilla. Në atë kohë Turqia osmane nuk ishte e zonja të ruante interesat vitale as të shtetit të vet e mjerisht aq më pak të ruante pa coptuar tokat e banuara me shqiptarë ose t’u jepte bile njëfarë autonomie, qoftë edhe nën ombrellën e vet, dhe kështu të shpëtonte nga ndarja tërësinë gjeografike të një populli me përkatësi të njëjtë etnike e gjuhësore.

Veprat e tilla ashtu si edhe ajo e Asdrenit lindën nën kushte jo të volitshme, sepse masat shqiptare sa i përket dritës së shkollimit ende mrizonin unshëm nën terrin e analfabetizmit, të injorancës dhe të fanatizmit fetar, faktorë këta, që gjithnjë frenonin e tërhiqnin mbrapa, duke i mbajtur masat në amulli. Kështu këtë amulli e shfrytëzonin politikat e huaja, duke i lënë të tillët në shërbim të pushtuesit, duke u përgatitur që të tillët t’i gllabëronin vetë, megjithatë veprat e rilindësve tanë edhe nëndheshëm lëviznin dhe si rrjedhojë patën jehonë shumë pozitive. Ishte ajo periudhë, kur intelektualët shqiptarë edhe brenda pushtetit turk, si me thënë, rrezikonin gjithçka individuale, duke e vënë tërë mundin e fuqinë e tyre mendore  e besa edhe material në të mire të zgjimit kombëtar në trojet shqiptare. Ishte kohë, kur intelektualë e patriotë të të gjitha shtresave dhe konfesioneve nuk e ndalnin veprimtarinë, edhe pse jetonin nën kanosjen e përndjekjeve të pandërpera turke e të reaksionit vendës, por edhe të intrigave dhe represaljeve të shovinistëve tinzarë e sidomos të fanarit grek në jug dhe popave sllavë (rusë, serbë e bullgarë) në veri, të cilët kishin liri veprimi ndër ortodoksët shqiptarë, e drejtë kjo e lejuar ndërkombëtarisht që në Tubimin e Parisit dhe e përforcuar edhe në Kongresin e Bërlinit. Madje edhe disa shtete europiane, siç ështe cekur më përpara, ndihmonin orekset imperialiste greke e sllavo-ortodokse, të cilët donin t’i pushtonin trojet shqiptare, pikërisht në kohën kur ai popull sapo kishte filluar të ushqente puplat e veta shqiponje me rrezet e dëshirës për të fluturuar në qiellin e autonomisë ose të pavarësisë së vet, sapo kishte filluar të thithte e të ngrohej shpirtërisht me ajrin e pastër të historisë së vet në ato kohë plot shtrëngata, kur kishte aq dëshirë si etnitet me shijue i lire freskinë e qiellit dhe të trollit të vet dhe të hapte krahët për përqafim drejt lirisë, drejt fluturimit në qiellin e vet në kuadër të kontinentit të popujve të lirë europianë.

Dhe, ç'është e vërteta, përkundër pengesave të shumta, vepra e rilindësve, mund të thuhet se u kurorëzua me sukses, ngase u shumuan përkrahësit e mëvetësisë, sidomos në kohën e Asdrenit të ri të burrnuar, por edhe në saje të atyre që pasuan rrugën e tyre në kohën e rritës së bijve dhe bijave të shqipes. Dhe pikërisht këtu, qëndron rëndësia dhe merita e vijuesve të tyre, të bashkëluftëtarëve të Asdrenit me shokë, të cilët mësuan nga të parët dhe me përkushtim vazhduan punën e tyre, duke vepruar me guxim kundër ndasisë që vinte nga injoranca dhe fanatizmi fetar, realitete këto që mjerisht janë të pranishme me plot paqartësi dhe sot. Andaj në trojet e veta e kudoqofshin shqiptarët toskë e gegë, muslimanë e të krishterë edhe sot s’ duhet të harrojnë shqiptarët jo vetëm krahasimin që bën Atë Gjergj Fishta se në Shqipni:

Atje lejnë toskë e gegë

Si dy rreze n’flakë të nji dielli,

Si dy rrfe që shkojnë tue djegë

Kur shkrep reja nalt prej Qielli.

Por edhe krahasimin që bën Asdreni jugorëve e veriorëve të lemë, të cilët të përforcuar:

si dy lisa rritur në një djellë ose si dy lisa pranë ngjitur që gjallojnë si një trup i vetëm

ose siç thuhet në një version tjetër Toskë e Gegë qëndrojnë aq të ndërlidhur si dy faqe të një lire faqengjitur Kuptohet lehtë se asnjëra faqe e lirës pa tjetrën s’ka vlerë, ndërkaq vetëm të dyja bashkë po. Pra, pikërisht, në rrethanat e tilla me edukim rilindësish, u rrit dhe u formua edhe Asdreni, i cili mori frymën e parë në gjirin e Rilindjes sonë kombëtare, ku lurtoi krahët e vet që të fluturonte në hapësirën e krijimtarisë së tij në fushën e poetikës patriotike e satirike. Suksesi i tij qëndronte në faktin se ai nuk mbeti vetëm në dëshirë, por bëri përpjekje me gjithë mend që patjetër ta mësojë e përvetësojë gjuhën shqipe, e cila ishte pikëmbështetje kryesore prej kah nisej çdo shkrimtar e patriot i kohës së tij, premisë, kjo që vlen edhe për sot e për nesër për të gjithë shqiptarët, kudo që të jenë e veprojnë ata.

Në të vërtetë, kjo ishte rruga e veprimit që u stoliste tiparet rilindësve tanë dhe Asdrenit si pinjoll i asaj lëvizjeje, e cila pati edhe zhgënjime, por fatlumnisht edhe suksese të admirueshme, siç janë edhe veprat e pavdekshme atdhetarie e artistike të trashëguara edhe në fushën e krijimtarisë letrare, siç është edhe vepra e Asdrenit, të cilat e dhe sot frymëzojnë brezat.për të shkrirë gjithçka për gjuhën dhe atdheun e tyre –Shqipërinë.

II. KONCEPTI I ASDRENIT PËR GJUHËN DHE FUNKSIONIN E SAJ

E kemi të njohur qëndrimin e K. Kristoforidhit dhe kontributin e tij lidhur me çështjen e shqipes letrare të njësuar, duke i përdorur paralel të dy dialektet, qoftë në tekste lutjesh, qoftë në tregimin Gjahu i malësorëve, i cili të njëjtën fjalë të shqipes e ofronte në të shkruar në trajta të ndryshme dialektore, si të themi, me prirje përgjithësimi, pa përçmuar asnjërën trajtë. Gjithashtu e kemi të njohur edhe rekomandimin si zgjidhje që jepte Sami Frashëri, kur shprehej se: "edhe të gjithë dialektat do të gjendenë të gjitha të bashkuara e të përziera". (Shih Letra e S. Frashërit, dërguar De Radës, Alfabeti i gjuhës shqipe dhe Kongresi i Manastirit, Tiranë 1972, f. 273.) Me një gjuhë të tillë qe shkruar edhe Kanonizma e Shoqërisë së Shkronjave Shqip të Stambollit (1879). Edhe Faik Konica, nuk e quante të mjaftueshme njohjen e toskërishtes, prandaj kërkonte që patjetër të mësohej e të përdorej edhe gegërishtja dhe kështu në konkurrencë fjalësh e trajtash në një gjuhë “të përziet” shqipe të fitojnë vlerat ose trajtat përkatëse mbizotëruese të fjalës e të formave që e meritonin dhe në këtë mënyrë të nxirej fituese (si normë) trajta përkatëse. Po kjo ide përzierjeje jo vetëm u përqafua pa rezervë si rekomandim nga Asdreni, por ky u përpoq ta zbatonte që në fillim të shkrimeve të tij dhe e vazhdoi pa ndërprerë jo vetëm gjatë etapes së parë, por edhe gjatë etapave të tjera, deri në fund të krjimtarisë së tij, edhe pse tashti del paksa më i moderuar, më realist.

Ç’është e drejta, Asdreni, edhe pse nuk u muar me studimin e mbledhjen e folklorit ose të leksikut të shqipes, interesimi për gjuhën popullore, këngët popullore si dhe për gjuhën e leksikun e veprave të tilla të publikuara Ashtu dhe të shkrimtarëve të të dy dialekteve nuk i mungoi. Kështu, Asdreni përthithi fjalë e shprehje nga të gjitha të folmet ose nga të dyja koinetë kryesore toske e gege dhe pa ngurrim trajtat e ndryshme, madje edhe të së njëjtës fjalë i fuste në veprën e vet poetike. Në të vërtetë, Asdreni, siç na ka ndodhur edhe ne e shumë të tjerëve, s’mund të ikte nga fjalë-porosia magjepse e vetkuptuar e Naim Frashërit:

Se njerëzitë gjith vdesin

po jeta s’mbetet e shkretë

Gjuha, mëmëdheu mbesin

Të patundura përjetë.

Prandaj Asdreni si dhe të gjithë idealistët e respektuan denjësisht këtë devizë, edhe pse e dinin se për gjuhën dhe mëmëdhenë (kombin) duhej punuar e luftuar papra, deri në sakrifica jete, andaj edhe idetë e tij lidhur me këtë ky i shihte të zbatueshme, duke gjetur frymëzim e mbështetje, pikërishte në dashuri e ideal si në vargjet e Naim Frashërit, ngase, siç e thotë Asdreni vetë:

Gjithë në kohë të tij (d.m.th. të Naimit - shënimi im) pamë një sërë burrash idealistë që ushqeheshin po me ato mendime të bashkëta e të kulluara si të Naimit, nga të cilët nuk di në trashëguam edhe na të sotmit atë shkëndijë zjarri edhe atë flakërim të dashurisë së kombit e të gjuhës sonë ... " Shih: Naim Frashëri si idealist shqiptar, rib. Kambana e Krujës 1971, f. 196-197.)

Po në këtë artikull, ku kombin dhe gjuhën pothuajse i njëzon me atdheun, rikujton me nderim rilindësit më të dalluar duke u dhënë secilit veç e veç dhe atribute të qëndrueshme, si p.sh.:

Naimi, idealist shqiptar, Samiu, dijetar, Abdyli, diplomat, Vaso Pasha - Shkodrani, këngëtori i mjerimeve tona, Konstantin Kristoforidhi, i ati i gjuhësisë sonë, Johani Vretua, atdhetar i flakët e përkthenjës i disa veprave, i rrepti e i flakti Nikollë Naçua, ndërsenjës i idesë shqiptare në Rumani, Efthim Mitkua, autor i Mbletës Shqipëtare dhe udhëheqës i shqiptarëve të Misirit, Anastas Kullorioti, guximtar e atdhetar si dhe P. Kupitari në Greqi, Girillamo De Rada poeti ndjesëhollë, Anselmo Lorecchio gazetar shumë vjeçar, shkrimtari (gjuhtari) Dh. Kamarda në Itali...

Dhe kjo është dëshmia më e mirë e thënë nga goja e pendës së Asdrenit, me të cilën pasqyron formimin e tij intelektual si njohës i doajenëve të Rilindjes sonë Kombëtare, por njëharazi dëshmon për autorin si njohës i gjuhës së veprave së tyre, sepse ai me siguri do t'i ketë njohur edhe gjuhën e veprimtarinë e adhuruesve të vet dhe pastaj për ta do të japë kaq vlerësime të qëlluara. Duke shkruar për Naimin në një vend tjetër Asdreni konstaton:

"se edhe aq të tjerë veteranë, të cilët ishin në lidhje mendimesh e dëshirash, të ushqyer të gjithë me një ideal",

prandaj është e kuptueshme që Asdreni do të ketë qenë i ndikuar jo vetëm nga shkrimet e një personi po edhe i të tjerëve veteranë të ushqyer me një ideal. Dhe kështu ai e formoi qëndrimin e vet teorik e praktik pragmatik gjuhësor, gjithsesi edhe sa i përket bazave të gjuhës letrare, që janë: drejtshkrimi, gramatika, leksiku, fjalëformimi dhe frazeologjinë e shprehjet ideo-artistike. Me fjalë të tjera, Asdreni, veteranët tanë rilindës nuk i kishte vetëm mësues ideali shqiptarësie, por edhe mësues gjuhe, historie dhe si shembëlltyra veprimi.

Së këtejmi, ai me të gjitha mjetet dhe enegjinë vazhdoi veprimtarinë për zgjimin kombëtar të bashkatdhetarëve, veç tjerash edhe me anë të gjuhës publicistike e asaj poetike. Pra, kuptohet se Asdreni vazhdoi ecejaket e tij në frymën e idesë së veprës së studentit ilumisnt të Akademisë së Voskopojes, vithkuqarit Naum Veçilharxhi, nga i cili nuk u shtrua vetëm çështja e mësimit të gjuhës amtare, me të cilën do ta zgjonte dhe edukonte ndërgjegjen kombëtare shqipe, por u cek edhe ideja, që në rrethana të caktuara, edhe të huajt (siç thotë ai) duhet ta mësojnë gjuhën shqipe. Jo vetëm Naumi, që shtroi në plan të parë mësimin e gjuhës amtare, duke e formuluar drejt kërkesën si prijatar i rilindësve, po ashtu u shprehën edhe Zef Jubani e Hasan Tahsini, i cili botërisht (në Stamboll) kërkonte mësimin e shqipes, sepse një popull nuk mund të dalë nga robëria pa e punuar dhe pa e mësuar gjuhën e vet. Edhe nga anëtarët firmëtarë të Shoqatës së shkronjave shqip e Stambollit qe shprehur shumë qartë kjo ide, sidomos me anë të KANONIZMËS së asaj Shoqërie, ku pos tjerash përmendet dëmi që u shkakton shqiptarëve shkollimi jo shqip po në gjuhë të huaja, andaj shihet "e madhe nevojë", siç ngulmohet në atë Rregullore, që edhe shqiptarët "të shkruajnë gjuhënë dhe të kenë shkronjat e të këndojnë ndë gjuhët e tyre". Andaj grupi përkatës, me Sami Frashërin në krye, hartuan alfabetin e gjuhës shqipe, Dhe po në këtë Kanonizmë shtrohej kërkesë, që të botoheshin gazeta e revista me këtë alfabet, madje kërkohej të hapeshin shkolla në gjuhën shqipe. Dhe në nenin 14 parashikohej që Shoqëria e shkronjave shqipe:

"të zgjanohet kudo ku ka Shqiptarë, të cilët ... kanë me bërë (shoqata) degë më vet-he, por do të quhen degë të kësaj shoqënie".

Ç’është e drejta, koncepti i Asdrenit mbi gjuhën dhe funksionin e saj del jo vetëm nga vargjet e tij kushtuar gjuhës, por edhe në artikuj të veçantë publicistikë me të cilët, siç do të shohim, rrahte probleme të caktuara të gjuhës shqipe.

Këtë rast e shohim të arsyeshme të themi dy fjalë për artikullin: “Qe ku e që kur emëri Shqipëtar?, botuar në  gazetën Toska, Minia, Egjypt (1901), ku autori e pranon me rezervë tezën e G. Majerit se emri shqiptar vjen në biçim të foljes latine excipio (excipere exceptus) (marr vesh, me marrë vesh, kuptoj,) dhe së andejmi shqip skjiponj!!. (t. shqip-onj, g. shqyp-oj- shqip-tar shqyp-tar ). Asdreni, edhe pse rrëfehet se “për këtë çështje nuk është i thellë”, megjithatë i duket se një shpjegim i tillëi Majerit nuk është i sigurt, ndërkaq shpjegimi i mëhershëm sipas etimologjisë popullore që prek në gojëdhanë lidhur me shqipen (shqiponjën) e Burrit (Pirros) me krahët e saj (ushtarë shqiptarë), i duket më i mbështetur dhe më joshës shqiptarisht, shpjegim ky që në vërtetë pati përhapje, para se Asdreni ta marrë në mbrojtje prejardhjen e kësaj fjale, sipas të cilit:

fjala shqiptar është bërë prej shqipes, zogut të bekuar të Hyjt q’i faleshin prindërit të vjetër tanë…

Në të vërtetë, Asdreni nuk e mohon faktin se shqiptarët jashtë Shqipërisë veten nuk e quajnë shqiptarë po arbër, e nga të huajtë quhen albanë, arvanitas, arnaut etj, por kjo nuk e zbeh mendimarsyetimin e tij, sepse ai aludon se emri shqiptar do të ketë qenë më i hershëm në gojën e shqipfolësve se emri arbër etj., por ishte pasivizuar nën ndikimin e të huajve dhe që ndërkohë shqipfolësit e trojeve të sotme që tash e quajnë veten shqiptarë e kanë rikthyer atë emër të lashtënisë. Asdreni, siç u parapërmend, si të gjithë rilindësit tanë etnonimin shqiptar e ndërlidh me legjenden e sipërme të sapocekur rreth Pirros (Burrit) dhe e shpjegon në bazë të antikofjalëtorie-s, siç e quan ai etimologjinë dhe vazhdon:

Duket kthjellët si drita e ditës se populli i tërë kët emër e përqafoi, se tingëllonte bukur në veshën e saj më tepër kur dinin se ç’kuptim ka kjo fjalë,

d.m.th., fjala shqiptar, e cila sipas tij, nënkupton konceptin: burr guximtar, trim i madh luftëtar - ndër njerëz, ashtu, si shqipja a shqiponja që dallohet si mbretëreshë ndaj shpendëve të tjerë të maleve, prandaj:

Edhe ne Shqiptarët, do ta mbajmë e duhet ta nderojmë këtë emër, që të jetojë e të jetë sa kohë do të shkëlqejnë dielli e hëna në qiell.

Pra, për ne, si dhe për studiues të gjuhës së Asdrenit bie në sy fakti shumë i rëndësishëm, jo shpjegimi ose asrsyetimi etimologjik që bën ai, po për vetë gjuhën e stilin që përdor artikullshkruesi, për mënyrën e të shprehurit shqip të tij, shumë rrjedhshëm, lehtë dhe qartë, madje edhe për faktin e kthellimit ose motivimit të kësaj fjale sipas etimologjisë popullore nga  *skkjip shqipe a *shkjyp shqype ose  *skjiponj apo shqypoj, në kuptimin: si gjuhë e shqipeve (shqiponjave!). Me fjalë të tjera, edhe nga ky artikull duket mirëfilli se ai kishte punuar jo pak në zotërimin dhe pasurimin e shqipes së tij, prandaj edhe dukeshin të gjitha premiset, për të përparuar mendësia e tij edhe më në aspektin gjuhësor, gjë që vërtet, u dëshmua me krjimtarinë e tij mendimore e poetike në vazhdim.

Asdreni nga gjuha që e përsosi me shokë e shoqëri shqiptare si dhe nga leximi i literatures shqipe që ofrohej në atë kohë, formëzoi konceptin për gjuhën të cilën:

së pari e kuptoi dhe e shfrytëzoi si armë për ekzistencën dhe zgjimin kombëtar,

së dyti, kontribuoi rreth problemit të vendosjes së alfabetit të shqipes dhe rreth diferencimit të gjuhës sipas stileve funksionale të gjuhës gjatë rritës së saj, si normëzim situator, si gjuhë poetike me liri vjershërimi dhe si gjuhë shkrimi me trajta të normëzuara,

së treti, arriti të konceptojë si duhet gjuhën letrare shqipe të njëjshme dhe kjo të arrihet: me përzijim (përzijim - sajesë e tij), kuptohet, pa lënë jashtë vlerat e të dy koineve, veriore e jugore dhe shtroi kështu detyra para lexuesve, shtetarëve, poetëve, njëherazi edhe gjuhëtarëve standardologë për përpunimin, konsolidimin dhe përkujdesin që duhet ta kenë ndaj gjuhës zyrtare (standarde), kujdes ky që imponohet krahas zgjerimit të nevojave brenda shoqërisë shqiptare si dhe në raport me gjuhët e huaja. Për të gjitha këto veçori konceptore si dhe ndonjë tjetër që i ndeshim gjatë rritës suksesive në shkrimet e tij do të bëjmë fjalë në vijim, duke ndarë veprim-mendimet e shfaqura shkrimisht të autorit në dy periudha:

(I). Periudha para shpalljes së Pavarësisë dhe

(II). Periudha e Pavarësisë.

Prandaj në vijim gjatë analizës përkatëse do të njihemi paksa më konkretisht me konceptet e sapocekura më sipër të Asdrenit të shprehura në veprat e tij idhur me gjuhën e funksionet e saj. 

(I) Gjuha si mjet dhe armë për ekzistencë dhe zgjim kombëtar

në periudhën para shpalljes së Pavarësisë

1. Koncepti i funksionit të gjuhës që nga paraqitjet e para të autorit

Siç është cekur më sipër, që në moshën 30 vjeçare, pas artikullit rreth prejardhjes së etnonimit shqiptar (1902) Asdreni, boton në revistën ALBANIA të Faik Konicës artikullin MBI OXHAKËSINË, ku shpreh ide demokratike duke e favorizuar "vegjëlinë", si shtyllë të kombit, prej gjirit të të cilit duhet të dalë parësia, përkatësisht të dalin atdhetarët. Po këtë vit (1902) shkroi një skeç me titull BASHKIMI, dialog në mes të një muslimani dhe të një krishteri, që të dy shqiptarë të stërvuajtur, të cilët nëpërmjet dialogut, siç del nga teksti, arrijnë të kuptojnë se të këqijat u vinin nga të mosmësuarit në gjuhën e tyre, andaj edhe nuk e kishin pasur të qartë se "çdo me thënë atdhe", dhe kjo ishtë arsyeja që ishin bërë "kleçkë e lodra e të huajve ... Po të kishin mësuar shqip jo vetëm këta, por do të kishin kuptuar tërë shqiptarët këtë punë, ç'do me thënë gjuhë edhe atdhesi, (dhe atëherë shqiptarisht) oh sa do të kishim qenë përpara"!...siç e kuptuan tashti këta dhe përfundojnë duke shqiptuar njëzëshëm të dy bashkë:

Pra, ne gjë nuk kërkojmë,

përveç gjuhën të mësojmë

se ajo na sjell dashuri

si dhe të madhe trimëri.

Kështu, te gjuha Asdreni, sheh pikëmbështetjen parësore dhe për trimëri. Sikurse rilindësit para tij edhe ky kapet fort për faktin gjuhësor, duke i dhënë vendin e merituar gjuhës "si një veçorie qenësore të kombit tonë" dhe kështu duke përdorur mirë këtë armë të pazëvendësueshme për zgjimin dhe ruajtjen e identitetit kombëtar, ai bashkohet me shokët e tij të idealit drejt synimit të bashkimit kombëtar, pa dallim krahine, ideje a feje.

Asdreni lidhur me gjuhën dhe problemet rreth saj në mënyrë edhe më konkrete do të shprehet më qartë në "PARATHËNIEN" e veprës së tij të parë RREZE DIELLI, shkruar më 1903 dhe botuar më 1904, prej kah mund të nxjerrim të dhëna me interes për temën e këtij kapitulli. Që në fillim të parathënies prek çështjen e shkrimit të gjuhës shqipe në formë antonimi:

"të shkruash gjuhën shqipe s'është punë e rëndë dhe as e lehtë, - duke theksuar se - me mundim, me përpjekje dhe me durim mund të mësohet edhe shqipja që të dalë me fytyrë siç janë gjuhët tjera"

dhe për këtë gjen rast e rrëfehet:

"me mos ditur si të gjenjë mirë e mirë çdo fjalë për të dëftyer, e më tepër vjershat ku gjuha duhet të rjedhë si ar i kulluar, fare të paktën si argjent, t'i ngjasë atij mburimit që mburon i kulluar..."

dhe nga ky të rrëfyer kuptojmë se Asdreni që atëherë bën diferencimin stilistik të gjuhës "për të dëftyer" dhe për gjuhën " e vjershës", e cila në radhë të parë ka qëllim estetik. Mirëpo kjo çështje do të sqarohet edhe më shtruar në përmbledhjen e veprës së dytë të tij, ku do të jetësohet edhe më me sukses ky synim në disa poezi, përfshirë në atë vepër e në të tjera që i shkroi më vonë. Në vazhdim të këtij shkrimi Asdreni shfaq mirënjohje e nderim ndaj paraardhësve:

"burrave qi me ndjenjat e tyre të çelura për atdhenë dhe për gjuhën u përpoqën e na lanë miaft shenja se Shqipëria rron".

Pastaj duke u hedhur në polemikë me grekët e grekomanët dhe armiqtë e shqipes përgjithësisht shprehet se asnjëra gjuhë nuk duhet të nënçmohet dhe se kultivimi i gjuhës shqipe nuk shkon në dëm të asnjërës gjuhë tjetër se "shkurt ne duam të mirën tonë dhe jo të ligën e tjatërit".

Asdreni pati qëndrim të drejtë dhe largpamës dhe sa i përket çështjes së alfabetit, ai po në këtë parathënie arsyeton rastin pse për botimin e kësaj vepre zgjodhi alfabetin e akademisë “Bashkimi” (të Shkodrës), alfabetin e thjeshtë latin, duke hequr dorë nga alfabeti i Stambollit, i cili pati marrë vizën po në Bukuresht me botimin e veprave më të rëndësishme të syrit të mendjes së veprimtarisë letrare të Rilindjes sonë: veprat e vëllezërve Frashëri e të tjerëve dhe pati më shumë shtrirje në jug (toskëri) se në veri (gegni). Po në këtë parathënie ai sqaron pse nuk e përdori as alfabetin e Nikollë Naços, në gazetën e të cilit kishte marrë dorë përvoje dhe të cilin si njeri e patriot e çmonte shumë. Në fund të parathënies Asdreni thotë:

"Këto vjersha, që të gjitha janë të thjeshta bërë prej zemrës më sa më ndihu fuqia e mendjes dhe gjuha ... pastaj sa për gjuhën më ç'gjendje është, (këndonjësit) e dinë fort mirë."

Pra, sa i përket zhvillimit të gjuhës Asdreni nuk ishte i kënaqur dhe apelon për mësimin e për zhvillimin e saj dhe këtë temë, pothuaj si kult të shenjtëruar, e prek, siç do të shohim në vijim, edhe në nja 10 vjersha, po në këtë vëllim. Kështu që në fillim, të ciklit Atdhesie prin vjersha Këshillë. Pas saj vjen vjersha kushtuar Gjin Alandro-Kastriotit me titull "TINGËLLIM", ku bie në sy se për Asdrenin çështja e gjuhës lidhej domosdo me të qenët apo të mosqenët e Shqipërisë. Së këtejmi, po kjo ide e tij edhe më qartë shprehet në vjershën SHQIPTAR I VËRTETË. Sipas autorit, Shqiptar dhe Atdhetar është ai që e do, për të lufton dhe që e çmon për jetë gjuhën shqipe, të cilën jo vetëm e mëson , por njëherazi, di ta ruajë me kujdes nga propaganda e huaj, sepse atbotë të huajt e armiqtë kërkonin vërbimin e shqiptarëve, kërkonin që shqiptarët mos të mësojnë në gjuhën e vet.

Dhe kështu mjaft fuqishëm e përfundon porosinë:

Hapni sytë mirë,

Mos rini nd'errësirë;

Se gjuhën kur të shohin

Shqiptarët se mësojnë

E shkruajnë 'edh' e flasin

Tër' armiqt do t'pëlcasin!

Në vjershën Grekomanët edhe më tej e rrah këtë çështje, duke u hedhur në sulm kundër armiqve të gjuhës shqipe, ku mjerisht gjendeshin edhe disa shqiptarë injorantë e të bastarduar, të cilët edhe e përçmonin gjuhën e vet duke thënë se:

"Oh shqipja është për barinjtë,

S'është gjuhë që të kuptohesh,

Nuk e marrin vesh as arinjtë

Dhe Shqipen kur e flet çnderohesh."

Dhe për t'u mbrojtur nga një kompleks i tillë që ishte bërë njëfarë simode e ndonjë pjestari të klasës sunduese ose të ndonjë injoranti të kohës dhe për t’u dhënë zemër skeptikëve poeti thekson:

Shqipja shkruhet mirë e këndohet

Po duhen njerëz me vullnesë.

Ata që s’duan tëlulëzohet

Janë njerëz të pabesë.

Edhe në vjershën Girillamo de Radës, duke i shprehur meritë të madhit De Radë që dha për çështjen e gjuhës e të atdheut thotë:

U përpoqe me gjithë dëshirë

të na dëftesh si është më mirë

Ç'do me thënë gjuhë dhe atdhe

dhe sa vlerë kanë ato për ne.

Mirëpo kundër armikut të shqipes poeti më me grushtin top sulet në vjershën MALLËKIM. Aty njëherë i drejtohet shqipes duke e hymnizuar atë e pastaj u drejtohet shqiptarëve me porosinë që ta flasin dhe ta shkruajnë "të qëruar", përndryshe "qofshin të mallkuar", se kjo gjuhë është e shenjtë dhe se është e bukur sa s'ka shembëll në botë. Dhe kështu fton "besimtarët" shqiptarë muslimanë e ortodoksë (të krishtenë) të dalin në rrugën e drejtë dhe mos të ngelin në rrugën e "gënjeshtrave", ndërkaq për devijuesit e tillë ose kundër disa servilëve, "bartës të kultures ", që të tillët u shërbenin të huajve, s'përmbahet dot, andaj kundër tyre poeti reagon me mallkim:

Pse nxini ditët me Greqishten,

Me Turçen e Arabishten?

Mësoni shqipen të ndrituar

Në mos qofshi të mallkuar!

Edhe duke vazhduar gjithnjë thirrjen për mësimin e shqipes në vjershën LUTIE DHE MALLËKIM poeti paraqet një tabllo të realitetit të hidhur të kohës:

Shqipja thonë, na prish fenë

Shkurt, të flasësh nuk të lënë,

Po Greqishten e lëvdojnë

Dhe me turçen të gjykojnë!

Dhe në vazhdim poeti përsërit kërkesë-porosinë me ngulm që gjuha shqipe jo vetëm s’bën të  mohohet, por ajo duhet të mësohet e të kultivohet dhe këtë e kërkon nga të gjithë bashkatdhetarët, të të gjitha shtresave shoqërore në vjershën PUNONI PA PRERË (bërë për Qarkun Shpresa):

Malësorë e fusharakë,

Qytetarë e fshatarakë

Këndoni me zë të naltë

Këtë gjuhë q' është si mjaltë ...

Ju mjeshtër e tregtarë,

Punëtorë e ushtëtarë,

Kudo qofshi e më çdo çip

Shkruani, flisni vetëm shqip.

Duke vazhduar me të rrahurët e kësaj teme në vjershën NAIM BEJ FRASHERIT, të cilin e krahasonj me një si yll që ndrit ose si një lule që stolis e erëson:

Ashtu edhe Naimi ndriti

Mi qiellin e Shqipërisë,

Erësirën ia ngriti

Gjuhës edhe kombësisë.

Pra, Naimi qe ai Ylli ose idhulli i hyjnueshëm me forcën e të cilit u braktisën retë e zeza nga qielli i gjuhës dhe i kombësisë dhe se këtij idhulli duhet t'i ngjajë çdo "shqiptar i vërtetë", ngase ai (Naimi) gjuhën e ngjalli e i dha jetë "duke punuar" për të, prandaj rrugën e Naimit duhet ndjekur të gjithë. Dhe përnjëmend Asdreni po atë rrugë të vjershërimit si Naimi e ndoqi me përkushtim. Edhe ky gjuhës i vë vendin e merituar si veçori të parë karakteristike kombëtare, madje ajo duhet të shërbejë si mjet e armë përafrimi në mes të shqiptarëve pa dallim feje, si armë për bashkimin e tyre për të shporrur shtypjen e robërinë. Jo vetëm kaq, po gjuha shqipe duhet të përdoret për të demaskuar jo vetëm propaganduesit e huaj, po edhe pseudointelektualët e injorantët vendës.

Ç’është e vërteta, kur kemi parasysh gjuhën e poetit në këtë vepër mund të themi se Asdreni ka ecje përpara, megjithatë nuk ikën fort larg nga suazat e gjuhës poetike të pararendësve të tij, gjë që në veprat e tjera këtë dhanti hyjnore: gjuhën shqipe per shqiptarët do ta kurorëzojë edhe më mire me mendime si dhe me krijime të reja me ecje përpara, sidomos në fushën e fjalës poetike. Ndërkaq, kur është fjala tek alfabeti, siç u tha më sipër, Asdreni pati qëndrim të drejtë konvergjent, mirëpo kësaj çështjeje do t'i qaset më vonë duke marrë pjesë aktive në polemikën që zhvillohej në revista të ndryshme, andaj për këtë më në hollësi në nëntitullin vijues.

2. Çështja e alfabetit të përbashkët, koncepti rreth gjuhës letrare

dhe avancimi në difencimin stilistik

Në dhjetëvjetëshin e parë të shekullit XX, çështja e alfabetit unik për gjuh;n shqipe nga shqiptarët u shtrua edhe më fuqishëm se përpara dhe u bë vërtet çështje e ngutshme, ngase procesi i zgjimit kombëtar nuk ishte tash në fazën e lindjes, por në atë të rritës dhe që po shkonte drejt pjekurisë, ngase tashmë edhe publikimet në shqip kishin marrë përzgjerime më të mëdha hapësinore se në të kaluarën edhe brenda trojeve të të dy arealeve të njohura të shqipes. Vetë koha tregoi se alfabeti i Stambollit, me gjithë meritën që kishte, ishte jopraktik, sepse paraqiteshin vështirësi për sigurimin e teknikës së shkrimit, si jashtë si brenda Shqipërisë, mirëpo edhe alfabetat që lindën pas tij, nuk ishin aq unikë, dalloheshin edhe pse pretendonin të ishin mbi bazë thjesht latine. Në të vërtetë, alfabeti i Bashkimit të Shkodrës, që u përmend më sipër, mbi bazë latine kishte edhe mbështetje historike, sidomos në Gegni (Shkodër) e në ndër arbëreshët e Italisë, kujto veprat e shkrimtarëve të vjetër gegë pararilindës si dhe ata arbëreshë të Italisë, andaj edhe teknikisht alfabeti i tillë ishte më i lehtë për t’u gjetur, adaptuar e zbatuar. Në të vërtetë, alfabeti mbi bazë latine pati adhurues e përdorues më të shumtë në Veri (Shkodër), por edhe në diasporën perëndimore, mirëpo edhe këto alfabete të shqipes mbi bazë thjesht latine paraqiteshin shumë variantshe, kishte dallime lidhur me shkronjë-tingujt e shqipes që nuk i kishte latinishtja. Është e vërtetë se lidhur me çështjen e alfabetit u bë polemikë në fletushka të ndryshme e sidomos në revistën ALBANIA të Faik Konicës. Në atë polemikë u inkuadrua edhe Asdreni, madje tri vjet para Kongresit të Manastirit (1908), ai botoi në këtë revistë artikullin me titull "Çështja e alfabetit" (1905), për të cilin do të themi ca fjalë në vijim.

Vlera e këtij artikulli qëndron në faktin se pikërisht këtu Asdreni paraqet më komplet qëndrimin e tij ndaj problemit të alfabetit unik për gjuhën shqipe. Ai që në fillim cek se çështja e shkrimit të shqipes po shkon mirë dhe se "tërë shkronjëtorët janë gati për këtë bashkim", bashkim të cilin e sheh në alfabetin e Bashkimit. Veç tjerash në favor të alfabetit të tillë konstaton se edhe ALBANIA e ka pranuar atë alfabet, vetëm e vetëm për hir të konvergjencës dhe Asdreni lidhur me këtë mendon se të gjithë do ta pranojnë po këtë alfabet, të cilin e pati parazgjedhur ai një vit më parë, kur e pati botuar veprën "RREZE DIELLI" (1904). Në vijim të artikullit Asdreni jep për të kuptuar se për këtë çështje kishte njohuri, ngase ishte interesuar më herët dhe se posedonte një parapërgatitje solide rreth kësaj teme. Përmend se dinte për alfabetin e P. Bogdanit, të Frëngut të Bardhë, të Hahnit, atë të kohës së Ali Pashë Tepelenës, përmend atë të Naum Veqilharxhit, të Mirko Boçarit (me letra greqisht), të Kulluriotit, të Kamaradës, të Dorsës, të De Radës, të Sqiroit, të Mitkos, të Vasil Dhimitër Rusit (që shtypi më 1878 të parin libër në Bukuresht), alfabetin e N. Naços (rumun), të Jovan Lazarit, të Mjedës si dhe natyrisht edhe atë të Stambollit dhe nxjerr përfundimin që "me pak mirëdashje nga ana e të gjithëve të mbarohet kjo punë aq e lehtë po shumë e rëndë për ne", të miratohet alfabeti i AKADEMISË BASHKIMI të Shkodrës. Mirëpo kjo përzgjedhje, sipas tij, duhet të bëhet me marrëveshje.

Asdreni e çmonte lart alfabetin e Stambollit, si të themi, të vetmin rival serioz ndaj alfabetit të Bashkimit. Kishte vlerësim realisti, sepse Abetarin e Stambollit e quan "agim për tërë shqiptarët", mirëpo, meqë "koha shkonte, vjetët rridhnin"... ndërsa "letrat (shkronjat n. v. ) e Stambollit nuk gjendeshin në çdo anë, ku mund të shtypej një ditar a një libër, atëherë u ndje nevoja që të shtypen me letra latine".  Asdreni, duke konstatuar se alfabeti latin pati përhapje më të gjerë nëpër qendrat e Evropës, thekson:

"gjersa më në fund fillohet në Shkodrë një shoqëri për përparimin e letrëturës Shqipe, e cila i solli dhe i sjell mjaft shërbim atdheut. Botoj disa libra me vlerë dhe po shtyp përpara me një alfabet të vjetër të Gegënisë me një këmbim vetëm të disa letrave a shenja të veçanta që kishte, dhe, i cili sot për sot kam shpresë se ka për të mbetur si i përgjithshmë ".

Kështu Asdreni, siç u tha më sipër përkrahu alfabetin me të cilin botoi veprën e tij të parë, alfabet ky, të cilin edhe e propagandoi, duke kërkuar masivizimin e tij. Në këtë mënyrë Asdreni dha kontribut rreth një alfabeti unik, disa vjet përpara se të vendosej alfabeti i ri i Kongresit të Manastirit, i cili me pak ndryshime ishte po ai i Bashkimit, apo ishte nën vazhdën e autoritetit të tij me atributin thjesht latin. Ç'është e vërteta, Asdreni as që e pranon plotësisht pa vërejtje alfabetin e Bashkimit, por nga ai e merr dhe e përqafon vetëm parimin thjesht latin si bazë. Ja, si shprehej ai lidhur me këtë në njëjtin artikull:

"Vërtet alfabeti i Bashkimit nuk është i mbaruar se edhe unë që jam anëtar i tij nuk më pëlqen që shoh letrën X për Z etj... Po mendimi ynë është që të merret një abe i thjeshtë latin prej të gjithëve, edhe me kohë ndërrimet mund të bëhen pa ndonjë vështirë..."

Kështu, Asdreni, me intuitë të hollë, parashikoi alfabetin e njësishëm të gjuhës shqipe, tri vjet para miratimit të tij në Kongresin e Manastirit. Analiza e tij nuk ishte e njëanshme dhe së këtejmi kontributi i tij në këtë pikë nuk duhet heshtur. Gjithsesi, lidhur me këtë duhet të përplotësohet dija ose të thuhet e vërteta se bashkë me autoritetin e alfabetit të Bashkimit në Kongresin e Manastirit qe edhe autoriteti i Asdrenit i shfaqur paraprakisht me shkrimin teorik mjaft cilësor të tij, aq më tepër, duke e përdorur praktikisht atë alfabet në veprat e veta, dhe njëherazi duke kërkuar që të vendosej si alfabet i vetëm edhe për shqipen e përbashkët letrare, ai pra, në fund të këtij artikulli kontriboi edhe duke shprehur mendimin edhe mbi gjuhën letrare shqipe:

"Kam uzdajë se pas të vendosurit e një abetari të përgjithëshmë, mbetet edhe ndjehet nevoj' t'i jipet një drejtim edhe gjuhës duke i bashkuar që të dy dialektet Tosk e Geg, i cili përzijim me pakë mundim ng'an'e shkronjëtorëvet do t'i japë një fytyrim gjuhës si ç'janë fytyruar tërë gjuhërat, duk’ i dhënë funt shkrimit të gjuhës dhe aqë të rrahuravet mëndjen midis nesh."

Një teori e tillë pohuese, siç shprehu Asdreni në analizën e mësipërme, qe shtruar nga Sami Frashëri, mandej qe e cekur nga F. Konica, Luigj Gurakuqi, A. Xhuvani e më vonë edhe nga autorë të tjerë, siç ishte atdhetari e shkencëtari I ndritur I.D. Sheperi me propozim-zgjidhjen e tij :“Genishte e Toskëzuat ose Toskërishte e Gegëzuar”.

Ndoshta të tjerët mund të kenë ndërruar mendimet në nuanca, duke anuar drejt dialektit të vet, kurse Asdreni drejtimit të tillë përbashkues duke i bashkuar që të dy dialektet Tosk e Geg që e kishte praktikuar në veprën e tij të parë, pothuajse i ndejti besnik, por duke e sendërtuar në poezitë e veta përzijimin ndërdialektor edhe në periudhën e Pavarësisë. Kuptohet, ai gjithsesi në bazë pati dialektin e jugut: toskërishten e gegëzuar, nga e cila nuk hoqi dorë, d.m.th. atë koine e përdori me përzijim, d.m.th. me fytyrë drejt gegërishtes, duke parapëlqyer sidomos trajtat që i mendonte si më të përbashkëta ose që i nevojiteshin për ndonjë arsye, qoftë edhe për rimim.

Më 1907 Asdreni shkroi një prozë poetike apo një ese politik me titull “Një çap përpara”, ku bën fjalë për çështjen shqiptare dhe me të drejtë vë re se zgjimi kombëtar kishte marrë rrugë të mbarë dhe priteshin "ditë të bardha me padurim". Këtu në këtë prozë poetike vërejmë se çështja e gjuhës nuk përmendet fare, por tash përmendet flamuri shqiptar, me të cilin tani simbolizohet edhe vetë kombi edhe gjuha. Është viti kur e shkroi dhe e botoi edhe poezinë Betim mbi flamur, himni i ardhshëm i shtetit dhe kombit shqiptar. Dhe me të vërtetë, ngjarjet e vitit 1908, fitorja e Turqve të Rij (hyrjetit), kur zbriten nga malet herojtë e çetave të para patriotike shqiptare me flamuj në dorë, i cili edhe do të valojë për një kohë i lire, por jo zyrtarisht, do ta gëzojnë pa masë edhe Asdrenin. Pikërisht këtë atmosferë poeti do ta përjetësojë me vargje shumë të ngrohta atdhedashurie, ngase në vizionin e tij tash shihte lindjen e "Shqipërisë së Shqiptarëve", organikisht të jetësuar me flamurin e me gjuhë shqipe, megjithatë, lidhur me këtë shpreh edhe rezerve të ligjshme. Është e vërtetë, se patriotët shqiptarë shfrytëzuan revolucionin xhonturk (hyrijet) dhe, si me thënë, po ato ditë me nxit organizuan një varg aksionesh kulturore, por si ngjarje me rëndësi shumë të madhe të atij viti, për zhvillimin e kulturës shqiptare ishte: organizimi i Kongresit të Manastirit (1908), i cili u mbajt për të vendosur alfabetin e vetëm të shqipes, ashtu siç pati parashikuar edhe poeti ynë. Në këtë Kongres nuk qe i ftuar Asdreni, por fryma e tij ishte e pranishme, madje siç i shkroi një pjesëmarrës, kongresistët kënduan këngën e tij "Ardhi dita".

Siç dihet Kongresi (Komisioni përkatës), për të zbutur kundërshtitë lidhur me tri alfabetet që u shtruan aty: Alfabeti i Stambollit, Alfabeti i Shoqnisë Bashkimi të Shkodrës dhe Alfabeti i Shoqnisë Agimi të Shkodrës, miratoi dy alfabete: atë të Stambollit me ndonjë përmirësim dhe një të ri, i cili i ngjante alfabetit të Bashkimit, por kishte disa ndryshime. Rekomandohej që të dy alfabetet të mësoheshin në shkolla etj, duke i lënë kohës që të zgjedhte njërin prej tyre. Asdreni nuk reagoi në fillim kundër vendimit të Kongresit të Manastirit për alfabetin "binjak", siç do të quante ai më vonë, por kur filluan të ngrejnë krye divergjenca dhe filluan spekulimet lidhur me alfabetin, sidomos kundër alfabetit latin nga ana e disa të quajturve reformatorë, të shtyrë nga fanatizmi fetar dhe politika e huaj, ngase dolën njerëz që tashti propagandonin alfabetin arabo-turk, atë grek, qirilicë etj., atëherë Asdreni nuk përmbahet dot dhe tri vjet më vonë, më 1910 botoi artikullin me titull “ALFABETI NJË ÇËSHTJE PA FUNT".

Në këtë artikull, ai hedhet menjëherë në polemikë kundër provokatorëve dhe burimin e provokimeve e gjen te ndjenja e tyre e dobët njerëzore, intelektuale e kombëtare, ngase njerëzit e tillë ishin të verbuar nga fanatizmi dhe gjithsesi intelektualisht e kombëtarisht ishin të papjekur dhe se ky fanatizëm ishte bërë, siç thotë Asdreni "sëmundje që na prish, nuk na bashkon e na fik, si thot Gega" dhe autori s’përmbahet, merr guxim dhe mjaft ashpër e sulmon Kongresin e Manastirit, sepse:

"fajin më të madh s'e ka përveç se Kongresi i Manastirit që vendosi një alfabet binjak që nuk pati vullnetin e hekurt që të mbarojë e ti japë funt e kjo quhet edhe dobësi, po e solli punën ashtu e u bë shkak që të na flasin e të na përflasin si Grekomenët si Turkomenët".

Asdreni si dhe më parë ishte që çështja e alfabetit ta vendoset nga gjuhëtarë e dijetarë kompetentë, sepse vetëm ata kanë tagër shkencor, sipas "nomit të gjuhësisë e të diturisë" dhe jo ata që nuk kanë cilësi, kualitete për një gjë të këtillë pune.

Në këtë situatë Asdreni nuk përmbahet për pa u deklaruar edhe një herë për alfabetin latin, për alfabetin që e kemi sot. Nuk dijmë për ndonjë tjetër person autoritativ, që të ketë sulmuar kështu haptas alfabetin binjak të Kongresit të Manastirit, duke kërkuar me forcë që të përdoret vetëm alfabeti që e kemi sot. Asdreni, lidhur me këtë, jo vetëm mbështet, po më duket se ia kalon alergjisë së Faik Konicës, i cili vendimet e tilla i quante, veç tjerash punë barijsh…., d.m.th.i diskualifikonte kompetencën profesionale të hartuesve.

Siç dihet alfabeti i ri i Kongresit të Manastirit, alfabeti i sotëm si i vetëm u përkrah edhe nga Kongresi II i Manastirit, por si me thënë u vendos dhe u perhap apo u mishërua ashtu në mënyrë të heshtur, jo me ndonjë vendim institucional, duke u flakur jashtë pa kurrfarë konfrontimi përdorimi i "binjakut", që kishte elemente shkronjash greke, e sllave, popuj këta që me politikën e tyre mbillnin neveri e shkaktonin rezistencë te të gjithë “shqiptarët e vërtetë”, prandaj në këtë drejtim roli i Asdrenit duhet të vlerësohet si një kontribut pozitiv i një jugori me autoritet.

Është interesant se në këtë fazë nga Asdreni nuk është prekur fare gjuha si gjuhë në aspektin propagandistik, sepse poeti, siç shprehet në “Mendime të kohës” (1911) e ndjen flakën e kryengritjes "për përlindjen kombëtare në Shqipëri të Veriut (...). Kështu ai e ndjente veten të bashkuar me luftëtarët "me heroë. trima luftëtarë dhe me ato gra trimëresha" dhe atyre u bashkohet me fuqinë e penës, të mendjes e të gojës, që në këtë mënyrë t'u jepte zemër luftëtarëve që ta goditnin e ta shporrnin armikun nga trojet shqiptare. Sidoqoftë, ai përkrahu luftën e tyre me vargje, me ndihma financiare, me këngë patriotike, të cilat vërtet u bënë hite që jo vetëm këndoheshin edhe nga vetë luftëtarët, por që u masivizuan në popull, duke u mësuar në shkolla etj., të cilat madje edhe sot kanë prani, sidomos në raste solemnitetesh dhe kështu gjallojnë sot dhe si të tilla do të mbesin trashëgim ndër breza.

Qëndrimi kritik i Asdrenit ndaj ngjarjeve të kohës dhe të vetë gjendjes së gjuhës e të letërsisë del i shprehur edhe në parathënien e veprës së dytë: ËNDRRA E LOTË (1912), që mban titullin Dy fjalë përpara. Ku autori me gjakftohësi, por gojaplot mëshon dhe meson se nuk mjafton vetëm të hidhesh në "fushë të luftës", por duhet menduar për veprim të vërtetë kulturor, punë kjo që me frytet e veta do t'u shërbejë "gjeneratave të paskëtajshme". Kjo na jep për të kuptuar se edhe pse i ekzaltuar nga situata e luftës ai në këtë vepër botoi poezi mjaft me kriter artistik, sepse ishte i vetëdijshëm për rolin që ka shkrimi i kulturuar e sidomos poezia (kënga) në situata të tilla të ndieshme. Kështu ai ndër të parët, me sa dime, flet për angazhimin e letërsisë dhe mbi rolin shoqëror edukues të saj, madje ndoshta edhe e fetishizon, kur thotë "se shkrimi ka vlerën më të madhe për një veprim të tillë". Ai madje ndoshta nxiton paksa në konstatimin vijues kur shton se:

"Është një fakt i pamohuar se letërsia ka veprimin e saj përmbi shtetin shoqëror e politik të një kombi, se ajo është fryma që e ngjall edhe bruma që gatohet për të ushqyer e përtëritur mendarisht..."

Analitikanët, zakonisht thonë se platforma politike nuk arrihet vetëm me poezinë, me letërsinë, siç thotë poeti, mirëpo, megjithatë, pajtohemi edhe ne se poezia (kënga) ka specifikën e vet dhe roli i saj është shumë i rëndësishëm dhe ai rol assesi s'bën të mohohet, mirëpo është e vërtetë se letërsia nuk mund të bartë ose ta zëvendësojë në tërësi krejt faktorin: luftë e armatosur për liri, madje as lëndën e të gjitha shkencave edukative-ekonomike e politiko-propagandistike, përkatësisht nuk mund ta bartë tërë propagandën përkatëse politike e ushtarake në luftën e organizuar për liri. Por është, gjithashtu e vërtetë se poezia, duke paraqitur realitetin objektiv gërshetuar me atë subjektive kalon kufijt e botëkuptimeve të ngushta të individëve dhe e pasqyron jetën gjithsesi më gjerësisht se ndonjë rrëfim i thatë fejtono-propagandistik i kohës. Ndërkaq, nëse me termin letërsi nënkuptohet i përfshirë tërë kompleksi programatik gjuhësor që ka të bëjë me lëvizjen gjegjëse, atëherë kritika ndaj Asdrenit për fetishizim të letërsisë duhet të zbutet paksa, gjthsesi në të mirë të mendimit asdrenian.

 

Po në këtë situatë Asdreni nuk e lë pa e përmendur edhe gjuhën letrare, e cila, sipas tij, si çështje kombëtare, siç është, edhe sot, në kohën tone, kërkon zgjidhje ose imponohet sipas radhës fill pasi të mbushet dëshira e politikës dhe e letërsisë, d.m.th. pas ndonjë turbulence, zakonisht pas fitimit të luftës, d.m.th pas ndryshimeve të mëdha shoqërore-politike etj. Ja, si shprehet Asdreni:

"Dihet se më çdo komp fillimi i çdo lëvizjeje të shoqërisë është bërë duke vajtur dora dorës letrësia me politikën; se duke shtyrë njëra tjetrën mbushen dëshirat e të dy palëve, edhe pastaj si mbarohen ato që ishin për t'u bërë, merr secila udhën e saj veçan - po për ne, këto d.m.th. përparimi i çështjes kombëtare si dhe çvillimi i një gjuhe letrare e kanë rrugën të shtruar jo me lule po me gjemba..."

Kështu Asdreni ishte i vetëdijshëm se çështja e gjuhës letrare për shqiptarët paraqiste vështirësi të mëdha dhe këshillon "prej ato (gjemba e pengesa) që do të shkelësh e mos ua ndjesh thumbin...!"

Dhe me të vërtetë, shpallja e Pavarësisë (1912), Komisia letrare e Shkodrsë (1917), Etapa e Pavarësisë dhe konsolidimi i shtetit shqiptar, që pasoi, edhe pse me territor të cunguar, 1920-1944), imponoi një gjuhë letrare zyrtare, mbi bazë të gegnishtes (elbasanishtes me përmirësime) por ajo nuk mund të quhej e unifikuar plotësisht. sepse i mungonin tri bazat themelore mbështetëse dokumentuese të elaboruara me kompetencë dhe pastaj të miratuara institucionalisht, siç janë: drejtshkrimi, gramatika dhe fjalori normative përshkrues. Sidoqoftë, për atë kohë del mjaft i pjekur konstatimi i Asdrenit, i cili lidhur me këtë njësim ose për konceptin e gjuhës zyrtare, shprehet kështu:

"tash shqiptarët janë në një tjetër shtet ndjenjash kombëtare, dhe se këto ndjenja janë duke u shtuar e duke përparuar, ashtu edhe gjuha bashkë me letërsinë kanë marrë atë sulm që bën çdo gjë që është në rritje e sipër.

Mirëpo duhet të kuptojmë se gjatë hovit të rritjes së vrullshme paraqiten edhe vështirësitë të cilat pengojnë shumë, qofshin ato vështirësi me rrënjë nga e kaluara e trashëguar heterogjene, qoftë nga armiqtë e vjetër të brendshëm e të jashtëm, qoftë nga armiqtë e rinj apo mungesa e kuadrove profesionale e politike si dhe vështirësi të tjera të natyrshme që sjell vetë koha. Kështu Asdreni nuk e shihte vetëm problemin ndërdialektor ose brendadialektor për letrarishten e njëjshme shqipe, por ai shihte edhe problemin ndërshqiptar lidhur me ndasinë fetare e zonale, e cila shfrytëzohej ose fryhej me sherr edhe nga të huajt në dëm të unitetit të shqiptarëve. Pra, Asdrenin veç tjerash e shqetësonte edhe çështje e fesë dhe e ndasive zonale te shqiptarët. Ky, po këtë problem e përmend disa here, duke qëndruar në pozicione të pranueshme. Ai, duke pasur parasysh interesin e shenjtë kombëtar shpjegon se ndjenjat fetare të kohës së kaluar (!) nuk i kishin sjellë asnjë të mire, por vetëm të këqija e ndasi popullit tonë, e tash, sipas tij, ajo ndjenjë fetare duhet zëvendësuar me një ndjenjë tjetër edhe më të fortë, edhe më motivuese që është: ndjenja kombëtare. Asdreni, ka bindjen se dashuria a besimi i madh për gjuhën e kombin shqiptar i neutralizon bindjet e fanatizmit ekstrem fetar që ishte dhe është i dëmshëm për kombin tone e gjuhën e tij. Me fjalë të tjera, besimi fetar, pa mohuar besimtarët dinjitozë, si me thënë, duhet të mbetet nën hijen e besimit ndaj atdheut, kombit e gjuhës shqipe dhe kjo aspak nuk e përçmon fenë e askujt. Sepse ndjenja kombëtare e zgjuar shqiptare, gjeti mbështetje jo fenë që ndan e nuk e bashkon, po gjeti "shkopin magjik të Qirqes" e që ky shkop është gjuha, gjuha shqipe, shkrimi i saj, armë kjo që bashkon të gjithë shqiptarë besimtarë pa ndërhyrë në formëzimin e tyre fetar, shkop magjik ky, i cili u mungonte të parëve tanë të cilët luftuan shumë për të drejta e liri, por mundi u shkonte kot sepse u mungonte pikërisht shqipja e kultivuar që bashkon ose u mungonte arma e pendës, "shkrimi i gjuhës së tyre, i cili u dëfton sot shqiptarëve rrugën e vërtetë, sepse:

"gjuha është ajo që e çquan njeriun nga ngjamësit që e rrethojnë një komp të veçantë, ajo gjuhë që duke u folur dhe duke u shkruar mirë, zëri i saj bën që të buçasin malet, të ushtojnë pyllet, të murmurisin mburimet, të ligjërojnë zogjtë, të tunden fiset, e të ngjallen të vdekurit".

Pra, gjuha shqipe është shenjë e parë themelore e kombit shqiptar, dhe në atë kompleks, gjuha poetike është për të hymnizuar malet, pyjet, burimet, zogjtë, që të tunden fiset, me një fjalë të ngjallet kombi, atdheu dhe të ringjallen të vdekurit – pra të bëhet e pavdekshme historia.

Jo vetëm kaq, po kësaj teme Asdreni do t'i përkushtohet edhe me poezi, kushtuar gjuhës, ku specifitka e gjuhës poetike shprehet në mënyrë edhe më të thelluar. Në vazhdim të këtij artikullit Asdreni përmend qartë edhe rolin e gjuhës për zhvillimin e shkencës, siç e cek edhe në një vend tjetër: "në çdo degë diturie e mjeshtërie". Gjithashtu, sipas tij, gjuha kultivohet edhe me adaptimin (përkthim e shqipërim) nga gjuhët e huaja si një gjë fort pozitive, sepse një punë e tillë sjell dobi të shumëfishtë, qoftë sa i përket lëndës së trajtuar, ideve, formave të shprehjes si dhe pasurimit të gjuhës për fitimin e përvojës në stile të ndryshme funksionale. Kështu, në prag të pavarësisë Asdreni, siç u cek më sipër, shtroi të dhëna të rëndësishme që i përkasin pikërisht veprimtarisë gjuhësore.

Ç’është vërteta, edhe pse asnjë poezi nuk ia kushtoi veçan gjuhës shqipe në ËL, kemi raste kur kalimthi po në vargje përmend funksionin e gjuhës e rolin e saj. P.sh. në poezinë Krerëve tradhëtarë, u tërheq vërejtjen:

Ju njohim cilët jeni, s'është nevojë

T'u hapet libri i veprave të bëra,

Se populli i përmend pa pra gojë më gojë

Me kut i mat, me syt' i sheh të tëra.

Pra, jo vetëm të mirat, por edhe punët e liga nuk harrohen dot nga populli, i cili i zbulon me gojë, kështuqë syrit të popullit nuk i shpëton as e mira, as e keqja, sepse veprat fliten e përfliten dhe kështu e vërteta nxjerr sheshit, si tradhëtarët ashtu edhe atdhetarët.

Vërejmë, gjithashtu se pas shpalljes së Kushtetutës nga Turqit e Rinj (1908) Asdreni në vend të termave gjuhë, atdhesi, përlindje, atdhetarizmë (shqiptarë të vërtetë) e fjalë të tjera të ngjashme, siç u cek më sipër, e përthekon me fjalën FLAMUR, simbol ky në të cilin përfshihen pothuajse të gjitha ato tipare që shpreheshin me termat e sipërpërmendur, koncepte këto që në gjuhën e Asdrenit shpjegohet kështu:

Besa jonë është flamuri

Shenj'i lartë, yll për ne,

Themel kombit që i vuri;

Duk u lindur ditë e re.

Pra edhe këtu hetojmë se flamuri del me funksione të shumëfishta, ndër të tjera simbolizon themelin e kombit, cilësi kjo që më pare si parësore i mvishej gjuhës.

Edhe në vjershën KËNGA E BASHKIMIT indirekt përmenden shqiptarët e viseve të Shqipërisë që edhe pse dallohen nga të folmet, janë vëllezër të një kombi:

Gegë e Toskë vllazën jemi

Të dy bashkë një emër kemi

Dhe një fat në këtë botë

Shqyptarë jemi, fjala thotë.

dhe vazhdon

Prej një nëne jemi lerë

Mysliman’ e të krishterë

Në një diell jemi rritur

Si dy lisa pranë ngjitur.

.....................................

Prej Viose gjer te Drini

Mos na ndajë dot Shkumbini...

Posi vllazën na të rrojmë

Dhe Shqypninë ta forcojmë.

Edhe këtu, simbolizohen dialektet kryesore të shqipes të cilat duhet të shërbenin si mjet afrimi e jo ndarjeje për shqiptarët, sepse vetëm kështu forcohet Shypnia.

Në periudhën pas shpalljes së Hyrijetit 1908 ose lirisë, siç thotë Asdreni, nuk ishte aktuale më, sipas tij, as hymnizimi i gjuhës shqipe, ngase tash anembanë vendit u hapen shkolla dhe mësohej shqipja, por tash është e rëndësishme mësim-ushtrimi ose të kuptuarit e luftës politike, ngase paraqiten forma të tjera të shtypjes dhe duheshin edhe forma të reja të luftës, andaj duheshin edhe shumë përpjekje për të ruajtur dhe shfrytëzuar: lirinë e fituar për gjuhën e shkollën shqipe (me ligj). Kështu këtë çështje e shpreh me ironi Asdreni në vjershën KOSHTUTA:

Ndë gjuhë tënde folë e shkruaj shumë

Për qiell, për yj, për dhenë sa të duash,

Por të tjera mos zgjat, të ruash

Se gërshërët thonë, dhe ... ndë lumë!

Kjo e dhënë, si më sipër është pasqyrë e hidhur e kohës, e shprehur paksa me ironi. Është fakt i njohur se lirinë që ta "dhuron: zaptuesi, kurr nuk është liri e mjaftueshme, e drejtë kjo formale që nuk kënaq fare. Ajo liri është e drejtë gjysmake, që në mjaft raste e kemi përjetuar edhe ne, ngase nuk është liri e tërësishme vetëm e drejta të shkruajsh në gjuhën tënde. Poeti, kërkon liri të vërtetë: liri shoqërore, kombëtare, kërkon gjuhë zyrtare shqipe(!).

Asdreni, në vjershën TË FALA, kushtuar Kongresit të Elbasanit, ku u shqyrtuan edhe çështje me rëndësi si dhe për kulturën shqiptare në përgjithësi, ku u vendos deri edhe për shkollën për mësues dhe ku u rekomandua që si gjuha letrare të jetë në bazë të elbasanishtes (dialekti i Shqipërisë së Mesme) që Asdreni e kishte ide të ravijëzuar më parë. Është interesant se këtë rast nuk e përmend këtë rekomandim, por përshëndet veprimtarët, duke i emnuar dy patriotë të atëhershëm kosovarë: Hasan Prishtina e Nexhip Draga, të cilët si deputetë në në parlamentin turk e mbronin shkollën shqipe. Asdreni e lumnon veprën e tyre burrnore, për shkollën shqipe, madje ede atë për mësues:

U lumtë burrave të Shqipërisë

U lumtë atdhetarëve të shtrenjtë

Themel me nder q'i vunë kombësisë

Që mbushnë një detyrë sot të shenjtë.

Si provë se Asdreni e mbështeste që më parë në parim si ide të shenjtë shkollën normale dhe gjuhën e Kristoforidhit si zgjidhje gjuhe të stilit ndërbashkuese, pra, mbi bazë elbasanishte më së miri, siç e kuptojmë ne, dëshmojnë këto dy vargje të cilat jo rastësisht i pati vënë në ballinën e veprës së tij të parë Reze djelli::

S’ ka punë m’ e shenjtnumun për atdhen’ kur lufton,

Si dhe për t’lulëzumun gjuhën që kuvendon.

Sidoqoftë, këto ishin disa nga konstatimet lidhur me konceptin e Asdrenit mbi gjuhën, funksionin dhe kulturën gjuhësore të shprehura në etapën para Pavarësisë, por që është shumë e rëndësishme dhe me interes të dihet e të njihet kjo e vërtetë, sepse këto konstatime në njëfarë mënyre përplotësohen në etapën vijuese të Pavarësisë siç do të shohin në nëntitullin vijues, edhe pse tashti rrethanat kishin ndryshuar: Shqipëria ishte e Mosvarme.

(II). Periudha e Pavarësisë, zgjerimi i konceptit mbi gjuhën dhe rolit të saj

Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë u bë më 28 Nëntor 1912 nën kushte tejet të pavolitshme për shqiptarët, madje dihen përpëlitjet e shtetit shqiptar dhe fati i tokave shqiptare para dhe kur plasën luftat ballkanike dhe Lufta I Botërore e deri në mbarim të kësaj lufte dhe më pastaj. Asdreni dhe në këtë periudhë do të shkruajë ndonjë poezi, që do ta botojë më vonë apo do t'i mbetet dorëshkrim.

Dihet se në Periudhën e Pavarësisë imperativi për gjuhë letrare (administrate) jo vetëm ishte edhe më i madh se përpara, por ishte një domosdojë, sepse gjuha në shtetin e shpallur shqiptar që nga viti 1912, nuk i kishte barrierat e mëparshme, por tash kishte pengesa rreth konsolidimit të organeve të pushtetit shqiptar dhe gjuhën e tij zyrtare, e cila nuk ishte aspak e lehtë, magjithatë fatbardhësisht u fillua me shqipen zyrtare që me shpalljen e pavarësisë dhe të Qeverisë së parë të kryesuar nga Ismail Qemali.

Ndërkaq edhe pse kjo periudhë e luftës ishte e disfavorshme, ngase Shqipëria ishte e okupuar nga ushtritë e huaja, megjithatë, siç dihet, nga forcat përparimtare shqiptare të papenguara ose edhe të ndihmuara nga pushteti austrohungarez më 1916-1919, i cili shqiptarëve u lejonte flamurin, shkollën dhe administratën shqipe, u shfrytëzua rasti dhe në Shkodër u mbajt Komisia Letrare Shqipe e Shkodrës, e cila trajtoi çështjen e gjuhës letrare-administrative shqipe, vendimet e të cilës qenë të pranishme në rrjedhat e mëtejshme të zhvillimit të gjuhës letrare shqipe mbi baza të shëndosha konvergjente, duke i dhënë krahun gegërishtes, por pa e përçmuar asnjë rast toskërishten. Në mbledhjen e parë të kësaj Komisie u miratua propozimi i Luigj Gurakuqi) dhe jo vetëm i tij, që kishte të bënte me gjuhë letrare (tash edhe zyrtare):

"Sot për sot të merret dialekti i Elbasanit, por gjithnjë tue vështruam me gjetë forma të mesme me përmirësime për me futun në gjuhë të përbashkueme"... 

Rekomandim që përputhej me idenë e formëzuar që në Kongresin e Elbasanit 1909, por tash ky parim-rekomandim fuqizohet ose implementohet dhe në "RREGULLAT MBI ORTOGRAFINË E GJUHËS SË SHKRUAR" (1917) të miratuar nga kjo Komisi, ku që në paragrafin e pare thuhet:

"Si themel i ortografisë do të merret dialekti i Elbasanit me disa ndryshime".

Kështu çështja e bazës së gjuhës së përbashkët për bashkimin kombëtar ishte zgjidhur në parim, pothuaj gati ashtu siç ishte orientuar edhe në periudhën e Rilindjes ose si ishte kuptuar sadopak edhe nga Asdreni, mirëpo edhe pse emnohej elbasanishtja (e folmja Shqipërisë së Mesme), megjithatë, edhe tash lejoheshin zgjidhje me karakter kompromisi. Në formulimet e Komisisë pati edhe asosh kontradiktore ose jo aq të fiksuara qartë. P.sh. në paragrafinë 3. anëtarët e komisionit tregoheshin shumë duerlirë:

" Komisia letrare sot për sot e sheh me arsye që këto parime mos të ndiqen fjalë për fjalë, e të metat që do të ketë kjo mënyrë ortografije, j'a lën kohës së ardhshme e shpreson se zhdrivillimi i gjuhës ka për të gjetë vetë udhën e mesme". (Shih: Lajmet e Komisisë Letrare Shqipe në Shkodër, nr. 1 kallënduer 1918, botuar në Vjenë.)

Dihet se në Kongresin e Lushnjës (1920) u përkrahën vendimet e Komisisë Letrare të Shkodrës, duke u shtuar edhe disa terma, por pa u shtuar rregulla të reja, mirëpo në vazhdën e kohës jo fort larg pati edhe reagime kundër atyre vendimeve, madje, siç thuhet, edhe nga ndonjëri nga "misët", që ishte anëtar i atij komisioni. Me fjalë të tjera çështja e normëzimit mbeti temë e hapur në raportin ndërdialektor, edhe pse kishte mjaft afri në burimet gramatikore, qoftë të botuara mbi bazë të gegërishtes si normë zyrtare, qoftë të asaj mbi bazë të toskërishtes, gjithsesi si normë jo e qortueshme.

Ndër shkrimet e Asdrenit në këtë periudhë 1912-1920, dallohen këto dy krijime letrare: Shqipëria (1914) dhe Burri i Dheut 1920, ku gjuha e poezive vazhdonte me ndjekë po atë rrugën e tij të mesme “me përzijime” që ishte praktikuar në dy veprat e para, sepse Asdreni pikërisht këtë mënyrë e shihte si zgjidhjen më të mirë dhe të sigurt për sforcimin e bashkimit kombëtar dhe për njëzimin e gjuhën letrare kombëtare. Por për këtë çështje në këtë kohë Asdreni nuk u ndal në ndonjë shqyrtim të gjerë teorik, por nga puna e tij praktike, mund të shihet qartë se ai ndjek jo pa sukses rrugën e vet “me përzijime”, natyrisht duke qëndruar tash më fort mbi bazë të dialektit të vet  - toskërishtes.

Dihet se pushteti me ligjet unike kushtëzon kiearki ashtu lidhur me përdorimin e gjuhës në dministratë, gjuhë kjo që do t’i përshtatej asaj kiearkie organizmash shtetërorë. Pra, tashti gjuha shqipe patjetër duhet të shërbente në praktikë, sigurisht edhe si gjuhë e përbashkët administrative, zyrtare shtetërore, ngase, sidomos pas vitit 1920, u hapën zyre e përfaqësi për nevojat e brendshme e të jashtme të shtetit shqiptar. Kështu, si të thuash, u imponua domosdo një mjet i tillë për nevojat e një aparati të tërë shtetëror.

Sipas asaj që vërejtëm, edhe pse Asdreni, nuk shprehet aq qartë, koncepti i Asdrenit rreth njësimit të shqipes letrare në funksion letrar në këtë faze (1920-1944) më tepër del jo mbi bazë të gegnishtes (elbasanishtes me disa përmirësime), por pikërisht mbi bazë të toskërishtes me disa përplotësime të gegërishtes, ku paskajorja dhe pjesorja e gegnishtes nuk del e harruar në gjuhën e tij, koncept ky që do të dale i shprehur shkencërisht nga Ilia Dilo Sheperi, i cili për gjuhën e përbashkët letrare kishte devizën: Gegnishte e Toskëzuar ose Toskërishte e Gegëzuar, e cila kuptohet nga titulli i veprës së tij: Gramatika dhe Sintaksa e gjuhës shqipe, sidomos e toskërishtes(Korçë, 1927), ku ai përparësi i jepte toskërishtes, mirëpo pa përjashtuar vlerat e gegnishtes, siç ishte paskajorja me + pjesore e vlera të tjera.

Sidoqoftë, nuk dime sa do të jetë ndikuar edhe nga vepra e Asdrenit I. Dilo Sheperi, dhe sa Asdreni në këtë periudhë nga vepra e atij atdhetari, idealisti e shkencëtari të madh. Sidoqoftë, siç do ta shohim në vijim, Asdreni anon më tepër sipas variantit të dytë, Toskërishte e Gegëzuar. Siç do të shohim konstatimi ynë del i mbështetur apo jo, do të kuptohet më mire  pasi të analizojmë konceptin e Adrenit për gjuhën e funksionin e saj në dy tre artikuj, si me thënë, teorikë: së pari, artikullin lidhur me gjuhën e Naimit (1925) dhe artikullin Robëria dhe Liria, së dyti artikullin thjesht gjuhësor: Disa vërejtje për mbi Ë-në (1930) dhe së treti, rreth koncepteve të tij për gjuhën dhe funksionin e saj shprehur në dy veprat e fundit poetike të tij: Psalme murgu (1930 dhe Kambana e Krujës (1971)

1) Asdreni për gjuhën e Naimit dhe rreth artikullit Robëria dhe liria 

Në këtë periudhë vlen të përmendet se si shprehet Asdreni në artikullin kushtuar Naimit (më 1925), ku pos tjerash, veç atyre që siç e pamë në citime më parë, konstaton se:

"Naimi për ne ka për të mbetur prapë fytyra më e shkëlqyer se bëri gjë të rëndë për një gjuhë të palëruar".

Meqë, së paku nga nja dy inserte, siç u pa, nxjerrë nga ky artikull e kemi cekur më përpara, këtu nuk po zgjatemi,por poe theksojmë atë që nënkuptohet se Asdreni si poet nuk i ikën gjuhës së koinesë së Naimit me shokë (toskërishtes), edhe pse ishte shprehur më parë për përzijim, si me thënë, të barabartë të dy dialekteve, ngase faktikisht realiteti do ta ketë bindur që ai të anojë nga toskërishtja, por pa përjashtuar fjalë e trajta të gegërishtes sipas nevojës, përkatësisht pa përjashtuar specifikime më të nduarnduarta stilistike e semantike nga ai dialekt.

Pra, pa u larguar nga gjuha bazë e Naimit lidhur me problemet politike dhe të tjera të asaj kohe Asdreni si publicist do t’i shprehë mendimet e veta në artikullin ROBËRIA DHE LIRIA shkruar më 1930, në të cilin veç tjerash cek një plagë gangrenëse të shqiptarëve që e shqetësonte shumë e ajo ishte përçarja ose mosmarrëveshjet ndërshqiptare kryesisht politike, sepse, siç e thotë ai:

"Përçarja u bë një sëmundje endemike duke prurë dëmet dhe rreziket ata më të mëdhenjtë për vendin".

Dhe pastaj kujton të kaluarën jo aq me pompozitet siç bënte më përpara, por në mënyrë më reale, duke tërhequr vërejtjen se ndjenja kombëtare te shqiptarët nuk bën të lëmeket as brenda Shqiprisë Londineze dhe as në viset shqiptare jashtë saj (siç me të drejtë e kuptojmë ne). Me fjalë të tjera nuk duhet pasur dobësi trimërie, siç kishte pasur edhe më përpara te disa individë me emër që hezitonin ose u bishtnonin detyrimeve të mëdha e me rrezik për kauza atdhetare, ngase siç thotë poeti::

Nuk mundim të mohojmë se një shkëndijë kombësije here-herë në rasa të ndryshme nukë shkrepte në zemrat e disave, … u mungonte kuximi për vepra madhështore, për një përballje të padrejtësive shekullore,,..(andaj rikujton se) Lidhja e Prizrenit është një shembull…

Sido që të ketë dashur të thotë Asdreni, ai këtë rast i kujton personat pozitivë historikë, të cilët me vullnetin e çelniktë të tyre bënë të pamundurën që të tejkalohehin pengesat në të kaluarën, duke aluduar që edhe tashti si në Lidhjen e Prizrenit duhet ndjekur rruga e zgjidhjes së të gjitha problemeve kombëtare, pa marrë parasysh sakrificat. Prandaj, edhe mosmarrëveshjet duhen zgjidhur edhe me trimëri, siç janë, çështjet rreth gjuhës letrare,  shërbimet ndaj atdheut (ndaj kombit të ndarë) etj.

2) Rreth artikullit Disa vërejtje përmi Ë-në

Për qëndrimin e tij lidhur me gjuhën e shkrimit dhe funksionet e saj, para se t’i drejtohemi veprës së tij të tretë PSALME MURGU, e cila u botua më 1930, dhe veprës së katërt Kambana e Krujës, e cila i mbeti dorëshkrim, po e marrim në trajtim përmbajtjen e punimit të tij, si të themi, thjesht teorik nga fusha e gramatikës ose nga praktika gjuhësore, me titull: “Disa vërejtje permi Ë-në”, botuar në gazetën Shqipëria e re rubrikën Çështje gjuhe, nr. 4 f . 25 (1930), ku autori rrah problemin më të ndjeshëm ortografik të gjuhës shqipe, jo vetëm të asaj kohe, por edhe të kohës sonë. Çështja ka të bëjë me drejtshkrimin, përkatësisht, siç thotë autori: për përdorimin e shpërdorimin e shkronjës Ë, andaj. ky artikull, zgjon interes:

së pari, për pasqyrimin dhe qëndrimin konkret të Asdrenit rreth çëshjeve të hapura gjuhësore në fushën e morfologjisë e të kulturës së gjuhës të asaj periudhe dhe

së dyti, për mënyrën e të shprehurit të përmbajtjes dhe të stilit, ngase që atbotë rrah problemin më të ndërliqshëm, i cili, siç u tha, ende është aktual ose qëndron hapur si problem i drejtshkrimit të shqipes standarde.

a) Konstatim hyrës

Konstatojmë se pak kush e di se Asdreni e ka rrahur këtë çështje në mënyrë mjaft profesionale që në vitin 1930, sepse nga studiuesit e kësaj teme, nuk përmendet pothuajse fare kontributi i Asdrenit për këtë pikë, edhe pse këtë temë ai e kishte rrahur me tendencë mjaft pragmatike, pra, 40 vjet para Kongresit të Drejtshkrimit (1972), ku prof. A. Kostallari e trajton po këtë temë, me ndarje shembujsh në 14 etalone, ose Asdreni e trajtoi 84-85 vjet para se Këshilli Ndërakademik ta rishqyrtojë këtë çështje aktualisht.

b) Rreth përmbajtjes së artikullit

Përmbajtjen e artikullit të Adrenit po e parafrazojmë me pak fjalë, duke e ilustruar me ndonjë shprehje a shembull nga origjinali.

Që në fillim Asdreni na bën me dije se edhe ky “si mjaft të tjerë u heq vërrejtjen shkrimtarëve tanë për mi përdorimin dhe shpërdorimin e Ë-së që po bëhet në shkrimin e gjuhës sonë” dhe menjëherë sqaron se nuk e ka fjalën për gjuhën e folur, sepse “fjalimin” folësi mund ta përdorojë simbas andjes, si i vjen më mire, madje nuk e ka të bëjë as për gjuhën poetike, por e ka fjalën veçan për gjuhën e shkrimit, sepse sipas tij “në shkrim ndryshon puna krejt, sepse tani duhet respektuar norma nga pikëpamja e fonetikës, e hijeshiës si edhe esthetikës së gjuhës. Dhe pasi kërkon mirëkuptim për vërejtjet e tilla, ngase supozon se tërheqja e vëmendjes (kritika) mund të jetë edhe jo aq me kripë, ngase për individët e caktuar kripa mund t’u djegë varrët e hapura, po sidoqoftë kritika si ilaç duhet të shërbejë për t’u vënë fre çthurjeve … në fushë të shkrimit të gjuhës amtare, siç është përdorimi dhe shpërdorimi i Ë-së,

Asdreni konstaton mire për atë kohë, por që vlen pjesërisht edhe për kohën tonë, se, sipas tij: në shqipen… kemi katër farësh përdorimi të Ë-së:

E para, një Ë e plotë, e cila në të gjithë dialektet (e të folmet) është e tillë, pa kurrfarë ndryshimi, por për këtë nuk jep shembuj ilustrues. Si duket e ka fjalën, apo jo, për rastet, si: në (ndë), mbë,këtë, shtëpi, shkëlqim, n(d)ërmjet, bëltajë, bërllok, andërr, vepër, dobët etj.?!

E dyta, një Ë gjysmake, e cila e ka vendin e pacenuarshëm në gramatikë në çdo fjalë që ka përdorimin të rregullshëm, p.sh.: punë, bukë, drasë, vajzë etj., pastaj përmend shembuj të tjerë dualizmash paralelë, si: lehtësi /letsi, butësi/butsi, thjeshtësi thjeshtsi, tundës /tunds, ku autori rekomandon trajtën e parë, sepse, sipas tij, në këto raste Ë-ja assesi nuk mundet që të zhduket në shkrim.

E treta, një Ë hundore, e cila duke qenë hundore, në dialektin geg ndrohet në A, kurse në atë tosk është Ë (e theksuar). Këtë A gegët e përdorojnë të theksuar me hundëzën A (d.m.th. me theks hundor) gjithmonë, por shpesh here e dytëshojnë (në shqiptim e shkrim (!) n.v.), p.sh aa, për ta shquar si hundore, por në toskët ka marrë një udhë të ngatërruarshme, nga që nuk ia venë fillin (theksin n.v.) aspak, duke bërë një gabim të madh me mos përdorur shënjë për ta shquar, p.sh. hengra /hangra, bera/ bana, terë /tanë, gjerë /gjanë, eshtë /ashtë, me mirë /ma mirë, me s’ më duhet /ma s’më duhet.

E katërta, një –Ë të zhdukshme. Këtu, puna ndron se kjo ë mundet të zhduket nga shkrimi me që shpesh here edhe në mos shkruhet nuk ndjehet mungesa e saj, p.sh. djematë/djemat, punëratë/punërat, shkruarë/shkruar, behetë/bëhet, të bukuratë/të bukurat. Po kjo mund të zhduket edhe në mes të fjalëve shumë here, b.f., kupëtohet/ kuptohet, shqipëtarët/ shqiptarët, ndërohet/ ndrohet etj. Gjithashtu kjo Ë mund të shfaqet e zhdukshme si në vjershë si në prozë, kështu, me t’a hequr – doemos ku lypset hequr – nuk i hiqet hijeshia as harmonia gjuhës, përveç kur do që të bësh një liri vjershërore (d.m.th. ta përdorësh për liri poetike a për harmonizim rrokjesh etj, n.v.)

Jo vetëm kaq. Në vijim Asdreni e sforcon, me të drejtë, mendimin e tij, lidhur me pikën e dytë, duke dhënë shembuj nga shtypi, të cilët, vërtet, jo vetëm dëmtojnë kuptimin, por edhe iritojnë lexuesin, si b.f.

Në vend në Durrës paska dale në shtyp pa kujptim trajta n’ Durrc!, të mbulojmë / t’ mlojm, Perëndi / Perni  në vend Një darkë Mbretnore paska dalë: Një Dark mretnor! (dark, derk – dërrkuc!!) etj., madje cek shembuj kur Ë-ja përdoret edhe atje ku nuk duhet, si p.sh. në vend plak –u, në një shkrim paska pasë dalë: Vito Mëhilli një plakë(!) u martua me një grua!!! etj.

dhe kështu sipas tij :

në qoftë se do t’i bijem pas gjithmonë rregullit e të mos e shkruajmë pa u menduar, se gjuha duhet shkruar si e do karakteri i saj dhe jo p.sh: fjal,  pun,  buk, rrug, rrog është një shëmtim aq i keq sa edhe për ne shqiptarët vetë është rëndë për të nxjerrë nga goja frazat pa zantoret tek vendi i tyre … S’ ka punë më e shëmtuar për një gjuhë, së cilës duke i munguar zentoret, të mbetet vetëm me të pazëshmet, bëhet e ashpër, e humbet harmoniën, muzikalitetin dhe hijeshiën, I ngjet njëj rrugës së pa sheshuar mjeshtërisht, e cila tue qenë ashtu kudo që të shkelësh do të pengohesh nga cepat e gurrëve dhe poplave të dala q’i takon nëpër këmbë.

Sipas autorit, assesi, nuk duhen lejuar lëshime të tilla, sidomos nga toskërishtshkruesit, të cilët për hir të hipergegizmit (sepse atëherë ishte në fuqi letrarishtja mbi bazë të gegnishtes) bënin gafe e teprime të tilla të panevojshme e të neveritshme. Ja si e shpreh mendimin e tij lidhur me këtë autori:

Pra shpërdorimi i Ë-së bëhet edhe nga ana e Gegëve, të cilët e zhdukin me t’a ngrënë fare dhe ku duhet, edhe nga ana e Toskëve, të cilët e zgjatin tepër, edhe ku s’duhet, ashtu që lypset gjetur një rrugë e mesme, që kjo Ë aq e dënuar të marrë vendin e saj ku duhet dhe të zhduket atje ku nuk duhet, doemos për në shkrim… Tani më së fundi kanë nisur edhe toskët t’i imitojnë në shkrim gegët, edhe këta toskët vall’ a sikur duan të diftojnë se e mësuan krejt dalektin geg, edhe me ta shkruar gjuhën kësaj mënyre, duke thënë se i sjellin një shërbim, kanë rënë keq në pellg të turbullt me orthografiën, sa po thuaj gjuha ka harrijtë aq e shkjeptë sa i duhen paterica për t’ecur më këmbë! Kurrkush nuk është kundërshtim me një formë të përzjerë f.v. hangri, bani, apo ramje/rënje, vumje vënjë etj., çështja është vetëm të dish si të shkruash

Dhe në fund Asdreni përfundon me këto fjalë:

Këto radhë në i shkrojta, e bëra me qëllim duke shpresuar se po të vihet në vend, e të caktohet në shkrim përdorimi i letrës Ë, nuk do të jetë aspak i vështirë për të dy dialektet që të bashkohen e të kuptohen më lehtë, pët të mrritur në një gjuhë të përbashkme dhe njëjshme shkrimi.

Me që në këtë artikull ka edhe gjëra të tjera që zgjojnë interes, na u duk e arsyeshme që të japim më poshtë disa sqarime.

c) Sqarime të nevojshme

Vetëm sa për dijeni, po theksojmë se si pika të diskutueshme drejtshkrimore lidhur me artikullin e mësipërm për të cilat lypset sqaruar janë këto dy çështje: 1) dy rregulla sot të pavlera dhe 2) pesë konstatime me vlerë.

1. Dy rregulla tash të pavlera

Shikuar nga gjendja e sotme, si rregulla të pavlera që ceken në punimin e Asdrenit, u treguan:

E para, emrat me –O fundore nga vokativi si djalo (djalë+O), autori mendon se duhet shkruar djal’o, d.m.th.me apostrof dhe

E dyta, shkrimi A-së hundore që në gegnishtes shënohej me theks siç rekomandon Asdreni, edhe barasvlerësi i saj Ë në toskërisht i duhet të shënohet po me theksin hundor, përkatësisht–E- po me theks hundor si A-ja?!

Siç dihet, këto dy rregulla-rekomandime, nëse i kam kuptuar drejt, që kryesisht i ndeshim të realizuara në veprat origjinale të Asdrenit në drejtshkrimin pas L2B nuk praktikohen fare, ngase u tregua se janë jo të domosdoshme. Por si dëshmi se paska pasë ekzistuar një rregull i tillë, përveç Asdrenit, morëm vesh edhe nga një konstatim i prof. Arshi Pipës, i cili e përmend si rast, që atbotë edhe ky rregull e dallonte në gjuhën e shkrimit gegnishten nga toskërishtja. Si dëshmi tjetër është vetë ortografia e veprave të Asdrenit, sepse me rastin e ribotimit të veprave të tij (botimi 1987) rastet e tilla, si me thënë, janë korrigjuar, ngase ”teknikisht” ishte e pamundur dhe normativisht fare e panevojshme të shënohej Ë-ja  apo  E-ja me theks hundor. Si rrjedhojë me brastin e ri9botimit tgë veprave të Asdrenit kanë mbetur pa u korrigjuar shumë trajta të –E-së në -Ë.

Fundja, mbase si pasojë e një dukurie të tillë ka mbetur, apo jo, në normën e sotme fjala e gjerë (shqiptimi tosk. e gjërë) në krahasim me trajtën gege: e gjanë (gjansisht / gjerësisht), nuk mund ta dime.

2. Pesë konstatime me interes

Po përmendim lidhur me këtë edhe nja pesë konstatime me vlerë, sepse edhe sot paraqesin interes në raportin drejtshkrimor ndërdialektor dhe përgjithësisht:

E para, mund të themi se vërejtja e Asdrenit rreth zhdukjes ose shpërdorimit së –Ë-së nga praktika gjuhësore vlen edhe sot, ngase edhe sot disa aventurierë gegërishtshkrues po e zhdukin Ë-në në gjuhën e shkrimit pa kriter ose E-në nga diftongu UE ose YE po e kthejnë në –Ë ose po e zhdukin fare, duke mos e respektuar parimin morfologjik, dhe kështu po e gjymtojnë normën e djeshme dhe të sotme të stabilizuar, siç është rasti i shënuar nga Asdreni Durrc! Në vend Durrës, mcus! për mësues etj. apo po shënohet folja e gjymtuar me msu në vend me mësue ose me shkelqy në vend me shkëlqye (Ë-ja ngatërrohet me E) etj

E dyta, është interesant që një mendim i atëhershëm i Asdrenit përkon me propozimin e disa standardistë të sotëm gegë, të cilët nuk janë kundër trajtave të perziera, por kërkojnë që a-ja me dalë parësore ndaj –ë-së, si te rastet: nanë/nënë, shtatzanë/shtatzënë hangra /hëngra, ngranë /ngrënë, ramje/ rënie, kangë/këngë, maz/mëz etj.

E treta, lexuesi i vëmendshëm mund të këtë vënë re se Asdreni kërkon rregulla drejtshkrimore vetëm për gjuhën e shkrimit (gjuhën zyrtare), dhe jo për ligjërimin e lirë, dhe as për për gjuhën poetike, të cilën sipas tij e mbron liria vjershërore, sajesë e Asdrenit për litentia poetica, apo jo?

E katërta, një gjë dihet se Asdreni ishte për sforcimin e gjuhës me përzijim, as plotësisht gegnisht as plotësisht toskërisht, por siç shihet ai megjithatë anonte kah ruajtja e bazës toskërishte. Kjo shihet edhe te shembujt më sipër, kur së pari i shënon trajtat toskërisht pastaj gegnisht dhe pikërisht ky qëndrim mund të quhet, apo jo, kontribut i konceptit të Asdenit për shqipen e njëjshme letrare kombëtare që u miratua në Kongresin e Drejtshkrimit 1972 tash mbi bazë të toskërishtes, 64 vjet pas Kongresit të Elbasanit(1909) ose pas 42 vjetësh nga vërejtja e Asdrenit(1930).

E pesta, si mund të vërehet nga shembujt: e pacenuarshme, i pangatërruearshëm, Asdreni nuk vepron sipas variantit gegë, përkatësisht letrarishtes së sotme lidhur me pjesoren e shkurtër të foljeve më -Oj, temë kjo fjalëpr4odguese për formimin e prejfoljorëve ose e prejpjesorëve përkatës, tipi: sulmoj sulmue, sulmues, mësoj mësue mësues, cenoj cenue cenues i cenueshëm e cenueshme cenueshëm; ngatërroj, ngatërrue ngatërues i ngatërrueshëm e ngatërrueshme ngatërrueshëm, por manipulon me të tashmen e tëskërishtes, tipi sulmonj sulmonjës, mësonj mësonjës, përkatësisht përdor pjesoren e variantit toskë:  cenuar: pacenuarshëm, e pacenuarshme, pacenuarshmë; ngatërruar,i ngatrruarshëm, e ngatërruarshme, ngatërruarshmë. Edhe ky rast është njeri prej 20 e sa elementeve që drejtshkrimi i Asdrenit nuk përkon as me normën e Komisisë (1917) as me normëzimin e letrarishtes së sotme (1973).

Sido që të jetë, Asdreni ishte për një gjuhë të njëjshme letrare zyrtare shqipe me përzijim, por pa i lënë anash vlerat karakteristike të asnjërit dialekt. Meqë atëherë ishte në fuqi shqipja letrare mbi bazë të gegërishtes, Asdreni anon nga baza toskërishte të cilën e begaton, siç do ta shohim në kapitullin në vijim, me gegizma, përkatësisht edhe me paskajoren gege.

3) Koncepti i Asdrenit rreth gjuhës dhe funksionit të saj

në dy veprat e fundit të tij

Sidoqoftë, të shohim më poshtë se si zbulohet koncepti i Asdrenit për gjuhën e funksionin e saj në dy veprat e tij të fundit Psalme murgu (1930) dhe Kambana e Krujës, e cila u botua pas vajtjes së shpirtit të tij në amshim. Të dyja këto vepra i përkasin Periudhës së Pavarësisë.

a) Nga Psalme murgu

Asdreni në Psalme murgu nuk ka shkruar parathënie, por në vend të saj ka vënë vjershën me titull “Vjershave të mija”, e cila në të vërtetë është parathënie funksionale dhe që në fillim zbulohet përpjekjen e autorit që të jetë i mishëruar në gjuhën e poezisë:

Nër këngë dhembjes barin ia kam gjetur

Më 'to trishtimin munda që ta shterr,

Qysh zeri-i i njëj vjolije tingëll-fjetur

Çdo brengë si me dorë ta merr.

Trashëgimia e gjuhës poetike përmendej edhe më përpara nga Asdreni, por tash shtysat janë të tjera, ngase tashti, nuk kemi të bëjmë më me gjuhën shqipe si cilësi e vetme kombëtare të trashëguar, por më tepër kemi të bëjmë po me atë gjuhë shqipe, me funksione komplekse e gërshetuar me detyrim e nevojë për të kryer një sfond të gjerë funksionesh semantike e stilistike. Ai këtë rast parësorisht cek funksionin estetiko-letrare të saj, si vazhdimësi e stilit poetik të sprovuar në dy veprat e para. Pra, në strofën e mësipërme, siç e pamë, bëhej fjalë për diferencimin e vetë gjuhës si gjuhë poetike, e veçuar, sadokudo, nga gjuha zyrtare administrative, fakt ky që flet për ngritjen e kastës intelektuale të shqiptarëve në profilimin e poetikës shqiptare. Dhe Asdreni në këtë kontekst është i vetëdijshëm dhe na jep për të kuptuar se ai ka punuar poetikisht që gjuhën e tij ta "lë peng" ose ose e lë të mbetet si trashëgim me tapi profesionale në kurorën e gjuhës poetike shqiptare:

Jo kurr' o vjersha s'kam për t'ju harruar

Se jush ka dalë tingulli - i zerit tem,

Dëshirë e zemrës sime dhempsheruar;

Nër ju q'e le si peng kur të mos jem!

Edhe më mirë këtë qëllim të lartë e shpreh dhe e precizon në vjershën pasuese GJUHA SHQIPE, ku poeti pasi bekon "ata të lumët" që brez pas brezi nuk pushuan, por e folën këtë gjuhë, përkundër të tjerëve që nuk i donin gjallërimin e saj, përuron, po tash dallon edhe më mire gjuhën poetike:

Si zonjë e madhe mbaju kryelartë;

Bej të gjëmojë zer-i yt hyjnor

Nër vepra fryme mendje më së naltë

T'ia thonë zanat këngës mbi Tomor!

Pra, gjuha poetike duhet të jetë e natyrës shqiptare, me cilësinë e shpirtit që merr jehonë e shelbim nga "Zana e Tomorrit", simbol ky i njohur i shqiptarësisë: i Shqipërisë lashto-historike dhe i shqiptarëve të sotëm.

Tash më kjo gjuhë popullore, siç del nga shprehja e Asdrenit, s'ka pse të brengoset, sepse tani më asaj nuk i kanoset rreziku i zhdukjes a i assimilimit, por megjithatë ajo edhe tash duhet të mësohet e kultivohet, të perfeksionohet vazhdimisht dhe kështu t’u mbetet brezave si trashëgimi gjithnjë e përherë më e dlirtë dhe më e begatë, jo vetëm si standard zyrtar, por edhe si gjuhë poetike. Në të vërtetë, Asdreni, asgjë nuk e shihte të kryer e të përkryer lidhur me çështjen shqiptare, prandaj thërret "djemt", brezin e ri, të nderojnë dhe të mbrojnë flamur dhe atdhe, sepse trevat e popullit shqiptar nuk ishin të bashkuara, madje vise të tëra vuanin robëri, dhe aq më keq tokës shqiptare ende i kanosej rreziku i copëtimit të mëtejshëm si dhe i humbjes së pavarësisië, prandaj e shihte të asyeshme të rikujtohen brezat, që assesi edhe tash e mbrapa mos të punojnë për të huajt:

Se mjaft i dham ndihmë çdo rrugtarit

Mjaft vehten tonë e lamë në mjerim.

Jo vetëm kaq. kur të lexohen më me kujdes e të përjetohen me shpirt e zemër vjershat si Maleve tanë, Adriatikut etj. atëherë do të bindemi edhe më mire për sendërtimin e pa realizuar të programit të tij poetik –patriotik që i shtroi vetes në veprën ËNDRRA E LOTË, por që tash e shpiente më tej, duke kërkuar përgjigje në prehërin e Nanës së Atdheut, në gjirin e fushave dhe maleve të saj:

Në gjinjt' e juaj male fshehni

Atdheja çdo që ka të shtrenjtë,

Ju këngë trimërie kreni

Të bijën fli për trollin e shenjtë...

Pra brezat e rinj duhet të dijnë e të mos harrojnë, se:

Na rrugën e mbajtmë gjith me ndjesë

të tretur shumë herë nga trishtimi;

Por mjalt krejt na dukej hidhërimi

Kur shihnim se fjala jonë se ze besë!

Dhe në të njejtën vjershë lë si testament duke shprehur optimizmin për veprën e krijuar nga brezi i tij:

Ne shkojmë o shokë - po s'na shuhet shpresa

Se fjalën që ju lamë si pasqyrë

Gjithmonë do ta keni shëmbëlltyrë.

Dhe, me të vërtetë, brezi ynë dhe ata që do të vijnë pas nesh, kanë se çfarë të përjetojnë e mësojnë nga fjala (vepra) e shëmbëlltyra e veteranëve tanë të fjalës së bukur, siç ishte edhe Asdreni, të cilët jo vetëm nuk duhet të harrohen sot, por duhet të përmenden me nderim si amanet edhe në të ardhmen. Veprat e tilla nuk do t’i anashkalojë kurrë historia e kulturës sonë në përgjithësi dhe kultura letrare-artistike shqipe, për jetë e mot.

b) Nga Kambana e Krujës

Janë me interes të dhënat lidhur me gjuhën e funksionin e saj që i ndeshim të shprehura në veprën e tij të katërt KAMBANA E KRUJËS. Ç'është e vërteta që në vjershën që i dha titullin veprës pasi flet për të kaluarën e KAMBANËS, e cila me zërin e saj mistik rrëfen për lindje e deri në vdjekjen e Mbretit Skënderbe, që është në vazhdën e vijës së Rilindjes, kah fundi i poezisë spikat:

Me zë të forte e qave burrin

Me lotë zjarri mu në prush

Kurse në Lesh ia vinin gurin:

Kur ligji i vdekjes u përmbush…

…Sot gjuha jote, po, kambanë

Më s'mund të flasë si dikur,

Të na tregojë çdo rrethanë

Çdo ngjarje jete pas q'u thur!

Si tek të tjerët, ashtu edhe te Asdreni, kishin depërtuar dromca romantizmi me njëfarë doze pesimizmi nga idetë e Shlegelit mbi stadin e lartë të gjuhës në të kaluarën dhe me përshkallëzim uljeje me përkeqësim të gjendjes. Kështu kujtohej kjo e kaluar e lavdishme historike që për shqiptarët e ndërlidhej edhe me gjuhën e kambanës që gjente mbështetje suksesive që nga periudhat më të lashta: e deri te ditët tona, si: periudha pellazgo-ilire, dardano–arbërore - shqiptare, sidomos, për momentin, kujtohet si më e lavdishmja epoka skënderbejane, e cila edhe duhet himnizuar e lumturuar me vargjet poetike në vazhdimësi.

Ç’është e vërteta, përveç asaj që u tha më sipër, në dhjetëvjetëshin e 30 të shekullit XX, Asdreni nuk ishte i kënaqur jo vetëm me zhvillimin e gjuhës, por nuk ishte i kënaqur as edhe me zhvillimin e përgjithshëm shoqëror shqiptar. Ishte koha kur bëheshin “biseda t’ashpra dhe të mfryrta” edhe rreth gjuhës letrare, kur kishin qitur krye me të madhe shumë mosmarrëshje jo të pritshme të natyrshme edhe aso divergjente rreth njësimit të gjuhës zyrtare, madje kishte edhe paqartësi lidhur me kuptimsinë rreth ndarjes së normës letrare poetike, nga ajo zyrtare administrative, por sidoqoftë në këtë kontekst edhe nismat e mbara nuk mungonin. Mirëpo pikërisht atëherë kishte shenja se përgatitej shkelja e lirisë kombëtare nga fashizmi italian e kërrcnime të tjera, pikërisht atëherë kur edhe në Kosovë zullumi nuk kishte të ndalur. Në të vërtetë kishte arritur kulmin zezona kundër shqiptarëve, ku ishte intensifikuar përshkallëzimi i shtypjes me qëllim asimilimi të pjeshëm ose për shpërngulje, gjithsesi për shkapëderdhje të plotë në Turqi ose në Shqipëri. Zullumi i tillë përshkallëzohej pa përjashtuar çfarëdo mase e dhune dhe për këtë edhe pse ishin në dijeni disa qarqe të caktuara pushtetore të qytetërimit europian nuk reagonin dhe kjo e brengoste si Gj. Fishten ashtu edhe Asdrenin. Pikërisht, në këtë kohë të gllabërimit moral e material të popullit shqiptar, poeti shkroi poezi kushtuar Kosovës, Sidoqoftë, Kambana e Krujës, simboli i qenies kombëtare shqiptare, nuk duhej mbetur "ballë unjur", pa përfillje. Andaj poeti sërish e sheh të arsyeshme që të rifreskojë kujtesën për të kaluarën e lavdishme historike që të dijnë të rinjtë tanë dhe të respektojnë virtytet pozitive të të parëve. të cilët:

Nderim sillnin nënës e babës

Për ta si bij të lindur plot kujdes

Dhe flitnin gjuhën e shkabës;

një trashëgim i mbetur për çdo bres!

Pra, sipas tij, brezi i ri nuk guxon të harrojë veçorinë më karakteristike të kombit, respektin ndaj prindërve, ndaj gjuhës dhe atdheut, ndaj kombit.  Është koha, kur populli shqiptar nuk guxonte me i harrue të parët e tij atdhetarë dhe këtë kërkesë e thekson edhe më qartë e më me forcë në vjershën Gjaku stërgjyshëve, sepse:

Për ta çdo fjalë qe një fjalë bese,

në shënjtësi zbatonin çdo zakon,

Fajtori i kapun s'kishte rrugë ndjese

Nër ta padrejtsia s'gjente fron!

Po cilët ishin ata të parë, gjigandë e titanë, poeti sjell në kujtesë:

Pellazgë, ilir e thrakas, ishin fise

Stëtgjyshësh me emër parahistorik,

Që lojtën rol të math ndër shumë vise

Me vepra mbetur plot kujtim mythik!

Andaj kërkon nga shqiptarët që janë si një komb i ndodhur rreth një vatre, mos të mbesin si me qenë të mallkuar:

të verbër nga padija dhe feja… të mos zgjasin dorën si lypës të pamend…mos të shkojnë ditët me sendërgjime, duke mashkruar veten nga ndihmat e të huajve, por të punojnë që nga gjiri I tij rritet madhërisht një brez i ri!

Edhe në vjersha të tjera patriotike nuk e përmend gjuhën, por në ato satirike po, ku diapazoni i të shprehurit lidhur me këtë çështje del shumë më i gjerë dhe me mundësi më të mëdha shprehjesore. Këtë rast dallojmë dy poezi dhe një prozë poetike ku trajtohet kjo çështje, siç janë:

- Republika shqiptare,, shkruar më 1925,

- Trashëgimi, e shkruar dhjetë vjetë më vonë, më 1935 si dhe

- Unë Flamuri po ju flas, prozë poetike si apoteozë kombëtare, shkruar më 1937, në

kujtim të 25 vjetorit të 28 Nëntorit - Ditës së flamurit.

a. Nga “Republika shqiptare”

Në poezinë Republika shqiptare poeti i sheh gjërat me sytë e realitetit relativ dhe e brengos fakti se, edhe pse, tashmë kishim shtet shqiptar (kombëtar), punët nuk po shkonin ashtu siç i pati paramenduar ai në kohën e ekzaltimeve rilindëse, romantike. Në këtë rrëfim në vargje Adreni sheh dhe prek tërë kompleksitetin e obligimeve shtetërore, pa harruar edhe bazën ekonomike, çështjen e diturive, lëmenjtë e ndryshëm të organizimit të jetës shoqërore e politike, gjithsesi pa harruar lëmin e kulturës dhe me një dozë herë-herë të lehtë ironie e here-herë me sarkazmë përkujton pikat e përdëshiruara lidhur me gjuhën, kur në të vërtetë i dukej se çalonte veprimtaria e tillë e idealizuar në stilet e ndryshme funksionale e letrare, përkujdesje kjo, të cilën tashti duhet ta kishte Republika, përkatësisht organizmat e institucionet e saj shtetërore e shoqërore:

Shkrime shtypen ditë për ditë

me një rregull mjeshtërie

Nër volume madhësije

Janë hapur dituritë

Dhe çdo degë letërsije!

Dhe vazhdon:

Shqipja shkruhet e kulluar

me një formë krejt letrare!

Nër fletore sheh zyrtare

Më një rythm të stërholluar

Qysh flet Zana Shqypetare...

Dhe në vazhdim pothuajse poeti do t’ua kujtojë me gishtin dëftues ironikisht pushtetmbajtësve dhe kreatorëve të politikës shtetërore si dhe institucioneve përkatëse që veç tjerash, çfarë veprimesh duhen ndërmarrë për t’i kryer detyrimet e ngarkuara nga pozita që bartnin. Nuk është çështja vetëm të shpallej republika, por përparimi kultural e arsimor të masave duhej bërë me plan, në mënyrë të organizuar, duke aluduar për një shtet të përparuar të shqiptarëve, siç e patën ëndërruar rilindësit si Samiu, Konica e ndonjë tjetër qysh herët. Tashti Asdreni si një shkollar bashkëkohës ato kërkesa ia kujton, pra, shtetit të ri:

Në çdo fshat Biblioteka,

Në qytet Akademira

Dhe me mijëra bukurira,

Mendja jonë që s'e prekka:

Që na duken si çudira!

Për këto g jëra mbase as që  fliste apo i imagjinonte kush në shoqërinë e atëhershme nga kompetentët e qeverisë, të cilët, fundi i fundit, as që kishin kushte për masivim aq të madh të kulturës, por sipas Asdrenit edhe ato kushte që i kishin nuk i shfrytëzonin sa e si duhet, madje as mësimin e gjuhës, andaj Asdreni përfundon satirën kështu:

U tund deti, briti toka:

Shqipëria Republikë!

Punë e bukur, thom pa frikë,

Veç zyrtarët që nga koka

S'dinë shqip as gramatikë!

A meritonin zyrtarët e atëhershëm dhe këta të sotmit një etiketim të tillë, apo jo, le të vlerësohet.

b. Nga “Trashëgimi”

Në vitet '30 edhe më parë, tashmë kur partikularizimi arriti kulmin në shumë sfera të jetës, madje edhe lidhur me gjuhën letrare. Asdreni e sheh qartë prapavinë politike, andaj në poezinë Trashëgimi trajton disa çështje kyçe edhe lidhur me qeverisje dhe mbarëvajtjen ekonomike e kulturore, por edhe gjuhësore. Atë e shqetëson realiteti i hidhur kur sipas tij "kalorës të Cervantes mbajnë kapistallë, e të hurit dhe të litarit të jenë prijës - në ballë të kombit"?! Kështu Asdreni e shihte gjendjen, duke menduar se një ndër pasojat e së keqes që e kishte katandisur vendin ishte në radhë të parë qeverisja jo e denjë dhe se në aparatin e shtetit kombëtar ishin infiltruar ata që, sipas tij, nuk meritonin. Ja si i portreton Asdreni ata që kishin për detyrë dhe kompetencë të merreshin me përparimin e kulturës shqiptare, por:

Me fjalë i sheh se merren, me gjepura pa kripë

Me frymën mendjësije në lak për ta shtytur,

Biseda pakuptime, të thëna sa për cipë;

Themeli i kalbur fare, mendim krejt i mbytur.

Shpesh ironia e Asdrenit kalon në goditje të rëndë:

Nj'aty ku letërsia është gjellë që s'ka shije

Edhe arti fjal'e thatë q'aspak s'i dihet fara,

Ar derdhet pa mëshirë për sende kotësije,

Kur libra s'ke për shkolla, një çap të bësh përpara.

Në këtë kohë kur kujdesi ndaj gjuhës dhe pastërtisë së gjuhës mungonte dhe kur barbarizmat kishin vërshuar e depërtuar pa kriter me të madhe, ashtu si edhe shprehjet e huaja në jetën e përditshme të shtetit shqiptar, Asdreni do të reagojë:

Prej gjuhës sonë t'aftë me tinguj harmonije

Që shkruhej më një kohë që s'ish zyrtare

Me fraza të kthjellta, me fjalë që kish hije,

Sot zyrat po na ngjeshin me lëng pa shije fare.

Kështu Asdreni fshikulloi veç stilit poetik edhe gjuhën e administrates, e cila duhej  kristalizuar në bazë të shprehjeve shqipe e jo të bëhen kopjime ose kalkëzime të vrazhda nga gjuhët e huaja. Autori mendonte se sa i përket çështjes së gjuhës në krahasim me punën e rilindësve u bë kthim prapa, sepse:

Prej nusës bukur nisur si vajzë trupkërthinjtë

të sotmit na stolisin një plakë me shallvare;

në shkollat ner katundet tek faqas lozin minjtë,

Plevica kemi ndrequr në vend të ngrehim alltare.

Edhe rolin e arsimtarëve e prek me të drejtë poeti:

Mësonjës t'arsimit me shpirt të ndryshme - e gjyqe

Që vet fund s'i japin një gjuhë lakrash çorbë

me ndërlikime fjalësh a'u bëhet mentë qyqe.

Mos presin zell mësimi nga çunat korbë.

Është e vërtetë se mësues e profesorë deri vonë përdornin secili drejtshkrimin e vet, ose nuk e zotëronin fare atë, andaj, kuptohet sa vështirë ishte edhe për nxënësit e dashamirët e shkrimit shqip. Mjerisht një dukuri e tillë sidomos te ne mund të vërehet edhe sot.

Sido që të jetë, duke i trajtuar problemet e gjuhës e të arsimit Asdreni nxjerr konkluzionin se në radhë të parë duhet kushtuar kujdes mësimit të gjuhës amtare, madje që në shkollat e para e në vijimsi. Asdreni cek edhe një fakt tjetër me shumë rëndësi dhe aktual edhe për ne sot, kur përmend nevojën e perfeksionimit të kuadrove duke i dërguar për studime e specializime në botën e jashtme, por sipastij, duhet përzgjedhur në radhë të parë ata candidate që më parë të kenë zotëruar mirë gjuhën mësimore shqipe:

Të rinj përjashta çohen, po rrallë e me zelltari

Nër shkolla dijenaltë, për t'aftë dijetarë.

Por shqipen kur s'e dijnë se ç'duhet pikësepari

Kot shteti derdh të hollat, kot farë hedhet nd'arë.

Edhe sot kemi raste që shumë specializantë tanë më mire po e njohin gjuhën përkatëse të huaj se gjuhën vet, që fundi i fundit e kanë detyrim ta mbëltojnë dijen që e sjellin në këtë gjuhë (shqipe) jo në gjuhën e huaj.

Së këtejmi, edhe roli i shtypit që i përket zhvillimit e aplikimit të gjuhës është pa dyshim tejet i madh, Asdreni lidhur me këtë vëren:

Hith sytë mbi botimet e javës e të ditës

Në dhjetë fjalë shkruar nuk di gjen dy shqipe,

Kalorës të pendës si t'aftë kryengritës

Me shkelm i biejn mëmës, o flakin nëpër çipe.

Krijuesit e rinj posa dilnin në skenë nxitonin të përvetësonin fjalë e shprehje mode nga gjuhët e huaja dhe kjo e shqetëson poetin, i cili reagon:

Një kohë do t'arrijmë, që tash afroj po thuaj,

Mos njohim çfarë gjuhe del frymës sonë gjallë,

Se trupi n'është i yni, po shpirti krejt i huaj

Mos qahemi se s'kemi të shquar papagallë!

Andaj edhe shprehja edhe përmbajtja duhet të jenë të frymës shqiptare e jo siç bënin ata  politikanë, intelektualë naivë e poetë papagallë që imitonin formën e formalizimet me përmbajtje të dyshumta të letërsive të huaja, duke përbuzur traditën e vet dhe mbaheshin mendjemëdhenj, duke u shtirë si shkollarë të zot(!):

Më hundën gjith përpjetë dhe ndjenjat të përqarta

Me mburrje mendjelarti dhe sjellje "urt e butë",

Si pemët e paarrijta në tul e lëng të tharta,

Nj'ashtu siç ç'e duam vetë q'i “dashka mushka drutë”.

Pra, ashtu si u dashka interesi personal a i kastës sunduese e jo interesi i shqiptarisë, i kulturës së përgjithshme të saj.

Asdreni prek edhe një çështje tjetër serioze, shqiptarët duhet të kenë kujdes se çka po krijojnë, ngase bota e qendrave të kulturuara i vlerëson vetëm në saje të krijimeve të niveluara në çdo fushë të jetës e të dijes, sepse:

Të huaj vënë vesh ku shohin çka pjellë mendja

Ç'del trurit e shëndoshtë, n'ësht ajk apo shëllirë,

Për ndryshe s'të përfillin sido q'e prurtë gjendja

Kur ke mungesë dije, kur s'ke gjuhë të dlirë.

Dhe kështu Asdreni me vargje edhe krijon, tërheq vërejtje e kritikon, mësimon edhe këshillon, duke drejtuar gishtin në plagët dhe të metat shoqërore e qeveritare të kohës me qëllim të përmirësimit të punës në të mire të zhvillimit të përgjithshëm kulturor e gjuhësor të shqiptarëve. Më një fjalë ai nuk ishte i kënaqur me zhvillimin e përgjithshëm të shoqërisë shqiptare, madje dhe sa i përket krijimtarisë artistike në ato faza. Me fjalët e tilla, siç u tha, kishte për synim të tregonte rrugën e mundshme që do t’i shpinte shqiptarët drejt përparimit drejt botës së civilizuar europiane e botërore. Në të vërtetë, shqetësimi i Asdrenit ishte brengë intelektuale për mbarë popullin shqiptar në atë kohë, madje mund të themi se të njëjtat plagë shoqërore, po ky popull, në një fare dore, është duke i përjetuar edhe aktualisht, apo jo?!

c. Nga “Unë Flamuri po ju flas”

Asdreni, duke parë se ndjenja patriotike te rinia shqiptare si frymëzim nuk ishte e gjallë si përpara, e sheh të arsyeshme që në 25 Vjetorin e Shpalljes së Pavarësisë, pra Ditën e Flamurit t'u drejtohej shqiptarëve po në emër e me gojën vetë FLAMURIT shqiptar, dhe këtë e bën në artikullin “Unë flamuri po ju flas”, që ka elemente të një proze poetike:

Aty në Vlorë, u gëzova bashkë me ju, qava bashkë me ju me lot ngazëllimi, lojta valle me ju, valle shqiptare të vërteta, një popull i tërë më priti me brohoritje kur më pa …më njohu dhe bota e lire se unë jam Mrojtësi dhe Shpëtimtari i juaj i të gjithëve.

dhe

...Me syrin depërtonjës jam i zoti të hyj në zemrën tuaj, me ndjenjat e juaja që janë akoma të mpijta... se dhe pas 25 vjet nuk dijnë mirë se kush jam unë Flamuri juaj!... edhe nxënësit e shkollave fort të pakët janë ata që më dijnë dhe se duhet të më nderojnë... duhet të jenë të bindur edhe të më bëjnë nder si njëj shenjë e kombit që jam!... Por kanë të drejtë se nuk më dijnë, nuk më japin rëndësinë e duhur, se as s'ka kush t'ua shpjegojë me mënyrë dhembshurije kombëtare…

Sipas poetit shqiptari vetëm për flamurin kuq e zi mund të flijohet dhe assesi nën hijen a autoritetin e ndonjë flamuri tjetër. Sido që jetë, kjo është, në të vërtetë, ankesë e përkujtesë dhe njëherit mësim e akuzë me vend që bën Asdreni kundër ideve antikombëtare ose ekstrauniversale që ishin infiltruar edhe në shkollat e atëhershme, përkatësisht tek disa të rij, sidomos nga propagandat e huaja, fashiste, nacionalshoveniste, fanatikofetare fundamementale, komuniste e ekstremizma të tjerë antikombëtarë, që mjerisht elemente të tilla shfaqen jo pak edhe në kohën tonë.

Sipëfundim

Asdreni nuk pushoi së shkruari në asnjë moment dhe përherë në shkrimet e veta pati për qëllim të kontribuonte për të mirën e kauzës kombëtare shqiptare. Shkroi ashtu si i ndjente ngjarjet politike të kohës. Më 1944 u shpreh edhe kundër luftës pa kuptim, ngase nga lufta vëllavrasëse që "me gjak u mbyt Mësimi dhe Arti" , mirëpo shpëton nga inferioriteti a zhgënjimi, kur sheh se mbi gërmadhat e së vjetrës po lind një botë e re, andaj, më 1945 përshëndet fitoren e Çlirimit me vjershën DIELL'I RI:

Sot u liruan fytit kaq shtrënguar

Dhe në të shohin jetë pa vrer...

Asdreni edhe pse nuk ishte i pranishëm në ngjarjet në Shqipëri, ai do të përshëndesë larine ose paqen pas L2B-së me gjuhën e tij të ëmbël:

Këngë gazi, derdhje vallesh

Sot ushtojnë malet tona,

Brtime zemre - a shprehje mallesh

Po kumbojnë plot jehona.

Asdreni pra veç tjerash edhe pse nuk qe një punëtor gjuhësor, linguist me profesion ai kishte mjaft njohuri të gjera të përgjithshme e të veçanta edhe nga kjo fushë. Madje kishte një sens për gjuhën, ligjërimet e stilet e saj dhe me anë të vargjeve të tij e të shkrimeve të tjera kontribuoi për përparimin e gjuhës shqipe.Vargjet e tij edhe pse paraqiten me një drejtshkrim jouniform, pasqyrë e kohës, mbeten përherë të freskëta për lexuesit verior e jugor, ngase shquhen për nga përmbajtja e stili poetik dhe sidomos për spektrin e frymëzimeve, fushë kjo, cila sipas prof. R. Qosjes “është jashtëzakonisht i gjerë dhe në këtë pikëpamje gjer më sot asnjë poet shqiptar nuk i është afruar”. (Vepr. e cit. f. 26.)

III. DISA NGA VEÇORITË DREJTSHKRIMORE, FONETIKE E

GRAMATIKORE NË VEPRAT E ASDRENIT

Përkundër dëshirës e përpjekjeve për një gjuhë të normuar e të unifikuar rilindësit tanë, por edhe pasuesit e tyre, edhe pse idejisht ishin të orientuar mire e mbarë, jo vetëm për shkak të ndarjen ndërdialektore nga realiteti i trashëguar i shqipes, por edhe për shkak të rrethanave të pavolitshme politike e shoqërore, sigurisht edhe për mungesë të shkollës e të administratës shqipe etj., nuk mundën me arritë qëllimin që synonin – gjuhën e përbashkët letrare kombëtare shqipe. Kuptohet, edhe Asdreni, trashëgoi një ortografi të tillë, të themi, të çrregullt të një gjuhe të palëruar në përgjithësi dhe të asaj letrare në veçanti, andaj ai në vazhdimësi shqetësohej për gjendjen e pavolitshme të gjuhës së shkruar shqipe, të cilës i mungonte gjithçak zyrtare, jo vetëm alfabeti i njësuar, e si rrjedhojë i mungonte jo vetëm drejshtrimi unik, por edhe eptimi i konsoliduar etj. megjithatë, kjo nuk do të thotë se ata, rilindësit dhe pasuesit e tyre, para Asdrenit e gjatë kohës së tij, nuk mund të komunikonin inteletualisht, madje edhe të krijonin vepra të suksesshme në gjuhën shqipe, duke respektuar normën e shqipes globale si dhe normën e situatës.

Së këtejmi, për të pasur një pasqyrë më të qartë të ortografisë, përkatësisht të gjuhës së Asdrenit hetuam disa nga veçoritë më karakteristike drejtshkrimore, fonetike e gramatikore nga veprat e tij në mënyrë që në këtë kontekst të nxjerrim konkluzionin real sa ishte kontributi i Asdrenit si veprim spontan e sa si nismë e vetëdijshme lidhur me kristalizimin ndërkohë të formave ortografike dhe kështu të njihet sadopak përpjekja e tij lidhur me këto shtigje mjaft të vështira, kur nuk kishte udhëzues apo doracakë së paku orientues institucional për ortografinë shqipe.

Këtu, në këtë punim veçoritë drejtshkrimore, inkunsekuencat ose luhatjet përkatëse drejtshkrimore i kemi shënuar sipas konsultimit që u bëmë fillimisht katër veprave të Asdrenit të botuara nën përkujdesjen e prof. RexhepQosjes, duke bërë krahasim me ortografinë e sotme kryesisht, por pa harruar edhe normën praktike të ish-shqipes letrare mbi bazë të gegnishtes, që ishte në fuqi kur u shkruan ato vepra, por me që ai version më doli dore (djegja e ekzemplarëve me ca shënime gjatë Luftës së UÇK-së), konsultuam po ato vepra në versionin e botuar nën përkujdesjen e prof. Koço Bihikut, por pa hyrë në verifikimin e të gjitha të dhënave.

Sidoqoftë, është e vërtetë se shqipja në bazë të trashëgimisë dokumentuese kishte një normë globale me strukture të intentifikuar qartë, por mjaft heterogjene shqiptimisht e si rrjedhojë edhe drejtshkrimisht të trashëguar me të folme të pastudiuara në dy koinetë e njohura: gegnisht e toskërisht. Ndërkohë, si shqipe letrare me synim të përbashktës vetëm sa ishte piketuar sipas parimit gjeografik,orientuar drejt të folmes së Shqipërisë së Mesme, zonë kjo që simbolizohej me qytetin e Elbasanit që ndodhej “në kërthizë të Shqipërisë”, që kishte edhe njëfarë tradite shkrimore në shqipe, por si nëndialekt nuk ishte i pajisur sa duhet me shtyllat e domosdoshme të asnjërës koine që të mund ta përfaqësonte bile njërën koine si duhet. Atëbotë traditë më të dalluar shkrimore kishte zona jugore e këtij qyteti, por që kalonte në koinenë e toskërishtes nga njëra anë dhe nga ana tjetër kishte traditë edhe shkodranishtja që i takonte koinesë së gegnishtes, por fizikisht ishte nëndialekt anësor ndaj Elbasanit, ngase kishin në mes të folmet e Matit e të Lumës që sipas ligjërimit popullor kishte paksa ndryshime edhe pse jo aq të mëdha edhe në artikullim dhe nuk kishin aq traditë shkrimore Megjithatë, meqë Elbasani me Shkumbinin ndërlidhnin këto dy dielekte sipas gjuhësisë gjeografike pragmatikisht e logjikisht kësaj të folmeje i takoi ose iu ngarkua roli i ndërmjetësit për harmonizimin e të dy koineve për formimin e një gjuhe letrare të përbashkët shqipe që ishin: gegnishtja shkodrane dhe toskërishteja verilindore (Korçë-Permet-Berat) me të cilën Elbasani ishte më në afërsi fizike se me Shkodrën. Është interesant se Asdreni, si me thënë, ndër të parët e përqafoi simbolikisht idenë që si qendër orientuese drejt letrarishtes së shqipes të përbashkët të jetë elbasanishtja, e cila mund të përforcohej me vlerat e dy koineve. Kur themi elbasanshtja, kuptohet, pra, gjuha e Shqipërisë së Mesme. Si vërtetim të atij piketimi dëshmojnë vargjet e shënuara në ballinën e veprës së tij të parë:

S’ ka punë m’e shejnjtnumun

për atdhen’ kur lufton,

Si dhe për t’lulëzumun

gjuhën që kuvendon

ku mbizotërojnë trajtat e elbasanishtes së atëhershme shejtnumun, lulëzumun etj. Këtë fakt e ricekëm, sepse siç dihet elbasanishtja për këtë funksion ndërmjetësues ishte përmendur më përpara, por si propozim  sizyrtar klubi kishte dalë në prag të Kongresit të Manastirit (1908), 4 vjet pas botimit të veprës së parë të Adrenit Rreze Djelli dhe pothuaj u zyrtarizua një vit më vonë në Kongresin e Elbasanit 1909, por gjithashtu ishte ripropozuar dhe njëherazi vendosur dhe pajisur me disa rregulla jo aq të plota por shumë të vlera në Komisinë Letrare të Shkodrës 1917, dhe si e tillë u përkrah institucionalisht në Kongresin e Lushnjës 1920, u fuqizua me vendim të Qeverisë shqiptare 1923 dhe ky vendim si rekomandim zyrtar vazhdoi të ishte në fuqi deri në vitin 1945-48 e nën hije ligjërisht edhe disa vite më vonë. Te ne faktikisht deri në Konsultën e Prishtinës (1968). Mirëpo duhet thënë e vërteta se në atë periudhë, kur shkroi Asdreni, kjo gjuhë letrare nuk ishte e pajisur si duhet plotësisht me asnjërin nga bazat themelore serioze që duhet të kishte një gjuhë standarde, siç janë: drejtshkrimi me ilustrim shembujsh si shtojcë, gramatika normative dhe fjalori përkatës normativ, duke përthithur të gjitha vlerat që ka gjuha globale, edhe pse nuk duhet mohuar përpjekjet e suksesshme në drejtim të konsolidimit të gjuhës administrative dhe në atë periudhë.

Këtu e lyp vendi të njihemi edhe me dy fakte:

Së pari, të njihemi me veprimin e Asdrenit lidhur me normën letrare mbi bazë të gegërishtes, ngase ai ishte i ndikuar, dhe i ballafaquar me një fakt të tillë, së paku pas 1917-shit. Sa për ilustrim po e cek se ai fillimisht te poezia Pamje, shkruar rreth vitit 1922 e kishte shënuar në dy versione togfjalëshin: tosk. q’e dhimpte koka, geg. q’i dhimte koka, dhe siç konstatohet nga autogrami, vetë autori e ka redaktuar me laps foljen, sipas rekomandimit të Komisisë, kështu që version i fundit del në përputhje me nomën e kësaj Komisie, por edhe me normën e sotme: Që i dhimbte koka, pra shënohet togu mb për arsye morfologjike, siç rekomandohej në doracakët e drejtshkrimit institucional KLSH. (Shih PM f. 322).

Së dyti, të njihemi me mendimin e Adrenit të shprehur në një intervistë të vitit 1938 (sipas XH. Lloshit), ku Asdreni qenka shprehur kështu:

 Aq sa na lejonte nevoja jonë dhe mjetet e gjuhës së papunuar, ahere na hapëm një rrugë jo vetëm të shtruar e të zbukuruar mire, si e don rregulli dhe rryma e sotshme.

Edhe nga kjo kuptohet se Asdreni ahere me vetëdije, aq sa ka qenë e mundur, ka kontribuar në hapje rruge drejt një gjuhe të përbashkme

Sidoqë të ketë qenë, kontributi i Asdrenit në këtë kontekst si pararendës, qoftë edhe si piketim orientues i një rruge të mbarë është për t’u vlerësuar, ngase ai që në fillim paraqitet me përzijim (sajesë e tij) që nënkupton gjuhë të përzier me trajta e fjalë ndërdialektore toske e gege. Megjithatë ne duke u mbështetur në gjendjen e atëhershme të asaj norme dhe normës së sotme do të përpiqemi të vëmë në pah në kapituj të veçantë çështjen e atij përzijim të gjuhës së Asdrenit, por tash do të vëzhgojmë:

së pari, disa veçori fonetike dhe

së dyti, disa veçori morfologjike që hetuam në gjuhën e veprave të tij, të cilat nuk mund të vlerësohen si rregulla mbizotëruese, ngase përcillen me shumë luhatje.

 (I). RRETH DISA VEÇORIVE FONETIKE

A) ALTERNIMI I ZANOREVE

Alternimi i vokaleve si në disa të folme të gjuhës popullore, vihet re edhe në gjuhën e Asdrenit. Sidoqoftë, këtu mbetet të konstatohet alternimi i tillë në veprat e Asdrenit, dukuri kjo që si e tillë ishte e pranishme edhe në gjuhën e ashtuquajtur letrare shqipe të pakonsoliduar të asaj periudhe. Po fillojmë me paraqitjen e disa rasteve nga alternimi i zanoreve sipas veprave të konsultuara:

Sqarim.- Në vijim veprat janë shënuar me inicialet, si vijon: Rreze dielli – RD, Ëndrra e lotë –

ËL, Psalme murgu – PM dhe Kambana e Krujës – KK dhe në disa raste pranë shembujve që kryesisht janë vjelë nga veprat e botuara më 1971 është shënuar edhe numri i faqeve

a) A-ja

-Në një numër fjalësh, përdorimi i A-së së patheksuar ka luhatjenë drejtshkrim. Edhe pse s’kemi të bëjmë me hundorëzim, në disa raste ka pësuar reduktim në cilësi dhe është kthyer në Ë. P.sh.

RD: Lavdin 106, lavdërim 142 ndaj: lëvdoj 192, 237, 239 etj. Dhe në veprat tjera del herë më A e herë me Ë, si p.sh: ËL lëvdatë 41, 126, 590, lavd 181, lavdimn' 22, 16, 35; PM lëvdatë 49, 71, lavd 21, hymn lavdije 31, KK lavdërime 27, levdata 9, lavd 9 lëvdata 119, lëvdarak 134, si dhe folje lëvdojnë 119. Edhe në gjuhën letrare të sotme lejohen të dy trajtat lëvdoj edhe lavdëroj.

-Kemi disa raste kur Ë-ja përdoret në vend të A-së: kësolle RD 144, 145 (e që në rastet tjera del

me a), dëllëndyshe 168, pëllas 190 e pellas, peshkëtar për peshkatar, përdoret 4 herë në në vjershën po me këtë titull (208). Edhe në ËL kemi redhe 87 e 147 në vend të fjalës radhë, po ashtu edhe zëmbaku 156 dhe zambaku 159 që haset po në këtë vepër.

-Po përmendim edhe trajtën dialektore kur në vend se të përdoret A-ja përdoret E-ja:

RD ardhi 91, 91, 129 etj. për erdhi, siç është kodifikuar në letrarishten e sotme.

-Kemi nja dy raste ku për hir të rimës është sakrifikuar A-ja, në këto fjalë paroksitone:

PM s'pat ardhur/s'pat erdhur / për t'u derdhur 43; i mverdhur/t'i erdhur 101. Ndeshim vetëm një rast, (alternimi a/i) te fjala kafshitë për kafshatë.

-Ndodh edhe e kundërta kur A-ja përdoret për E-në:

PM atrit 46 për etrit, pastaj: shangullor (për shungulluar), gjarpërinj /gjerpërij e gjërpërinj etj.

b) I-ja

- Në veprën e tij të parë RD kemi shkrimin e I-së për J-në:,P.sh.:

Viosë 88, lulia (lulja)116, 111, kio 99, viollca 157, riethë 177 pastaj miekra, rieth, miaft, qyqia, vojtie, laithitë, rriedhni, nënqeshie, - por ka raste kur J përdoret në vend të i-s; si djelli, mjelli ose ku j-ja nuk shënohet fare, si: u kriua, hia, që në veprat e tjera trajtat dalin si në normën e sotme, por megjithatë, në PM ndeshëm viollcë (780) dhe palloit në vend pallojit, ndërsa në KK zjente, ciapi, ziarr në vend ziente, cjapi, zjarr.

- Edhe i-ja ngadonjëherë ndodh të reduktohet në Ë, si :

shëkoj, qëroj, arqëruar etj., por që në veprën e tretë PM del edhe si i p.sh. shikoj 138 e shiqoj (geg.), pastaj diftoj që në veprat tjera del më Ë si dëftesë, shëkoj etj. Ndeshim edhe palatalizmin e Ë-së në I: dishprim (RD 139, 146), por e ndeshim edhe dëshpërim 218, xhixhillon dhe te ËL xixillon (xixëllon) 40, pastaj te PM qindresë 36. Që nga vepra e dytë, ËL, ndeshim trajtën sicili 88, PM 126, sicilit (KK) 63, 126.

- Edhe pse kemi të bëjmë me rimim bie në sy një krahinarizëm i vrazhdë

kur vetori ti shkruhet TY, d.m.th. shkruhet Y për I: P.sh. RD 205 te ty, ËL te ty 22 dhe PM tek ty 148. Ky korçarizëm përdoret edhe nga Th. Mitko .

Shënim.- Fjalët ndërkombëtare me origjinë greke përgjithësisht Asdreni i shënon me y e jo me

i: Rythmi 111, mystik 16, mythik 16, Nymfë 16, symbol e ndonjë tjetër.

c) U-ja

- Lidhur me U-në që ka prirje të reduktohet në Ë në disa të folme, konstatojmë se kjo dukuri reflektohet kështu edhe në veprën e Asdrenit, megjithëse është mjaft e qëndrueshme te fjalët, si:

luftoj, luftim etj., mirepo ka raste me alternim si te fjalët: shëmbëll e tingëll, por edhe: tingull, tingllit, tinglloj edhe tingullor.

- Tek Asdreni ndeshim asimilimin në distancë, si:

murmuris, mumuris, fluturisht, mirëpo te RD kemi lumtësi del trajtë mbizotëruese ndaj lumëri etj.

-Ndeshim raste kur U-ja përdoret në vend të Ë-së apo të zanores së eliduar, si:

RD: djelmuri, lavduron dhe te PM djelmuria. Është i njohur palatalizmi i U-së në Y, për shkak të tingujve palatalë. ky fenomen del në nja dy fjalë (korçarizma) që tingëllon në mënyrë jo të zakonshme për gjuhën e sotme letrare: flytyr-a dhe gjyrmë-a P.sh. RD flytyruar 23, 163, 191, si folje pastaj si emër: flytyrat 102, 168 dhe flytyrëza /bukuroshe/219. Por tek ËL del edhe fluturo, ashtu si edhe te PM fluturat 9, por ende tek EL mbetet trajta gjyrma 43, 141, 48, 89, 172, pastaj edhe folja gjyrmojnë 66, 67, mirëpo ndeshim edhe gjurmë po në këtë vepër. Edhe te PM kemi të dy trajtat: gjyrmë 33, 81, 83 dhe gjyrmon 82, por edhe gjurma 133, 29, si dhe flytyrova 73. Te KK vlen të konstatohet se ka raste që dalin si në normën e sotme.

-Po konstatojmë se si emri ashtu edhe mbiemri participor:

i dëftuar (i dëftueshëm) shkruhet me YE: RD i padëftyer 157, i dëftyer EL 45, PM i padëftyer 110, PM, për të dëftyer 99. Hasim raste kur U-ja ka kaluar në O: p.sh. vollkan 104, 166, por që te PM del vullkan 26, 181; ruzollim 135, 136 dhe te KK rruzollim po edhe rruzullim 83, ashtu siç është në normën e sotme. Këtu mbizotëron fjalë-rrënja rruzë-a. Norma e sotme: rruazë, por rruzullim.

- Pos shembujve të pikës së mëparshme ndeshim raste kur O-ja reduktohet në U

në këto dy fjalë ndërkombëtare: ËL methudhë (për metodë) dhe avuketër (për avokatë) KK 53.

Edhe te Hilë Mosi ndeshëm rrozullim 22 (III).

ç) E-ja

E--ja e reduktuar në shqiptim që pothuajse nuk dallohet nga Ë-ja paraqet problem drejtshkrimor edhe në ortografinë e Asdrenit. Mund të thuhet se në pozicion para bashkëtingëlloreve hundore E-ja ruhet në të shkruar, si:

vend, zemër, ergjent, kuvent, ment, kend etj., por nuk mungojnë rastet madje në të gjitha veprat vëhet Ë-ja në vend të E-së, mirëpo rastet me E vende-vende mbizotërojnë.

- Fjala argjend përdoret nga Asdreni në të gjitha veprat me E në ballë të fjalës ergjend,

por vetëm në KK del si në normën e sotme: t'argjendta 16, 117.

- Ndeshim raste kur E-ja përdoret në vend të Ë-së si p.sh.

KK ligjerata 37, dhe në disa shëmbuj të tjerë, ku ndoshta do të ketë ndikuar drejtshkrimi i Komisisë Letrare të Shkodrës5), e cila toleronte një shkrim të tillë, ose nuk ishte i qortueshëm zëvendësimi i këtyre shkronjave në gjuhën e shkrimit.

- Edhe disa raste të tjera, te RD: dekes, qendron, ne për në;

ËL: reza, fare, çdefrenj, rembe, me për më; PM: agjeron, sheron, se për së, te për të, të pelcase, lozesh, pastaj nje, KK: kashte, thellim, rrugen, shkelqen, permente etj.

Shënim: Siç dihet Asdreni respekton rregullën e propozuar prej tij se të gjitha A-të hundore

të gegnishtes në toskërishte do të shënohen me Ë- të theksuar (me theksin hundor), por me që theksi hundor paraqitet me vështirë teknike në të shënuar, madje në normën e sotme asnjë theks nuk shënohet fare, atëherë rastet e tilla në ri/botime janë korrigjuar sipas rregullit në Ë të theksuar, kuptohet pa shënim theksi, por mund të ketë mbetur edhe ndonjë trajtë me -E. (Shih edhe te PM f. 340 (II)

d) Zanorja Ë

-Zanorja –Ë si tingull i reduktuar e që edhe në toskërishte filloi të mos shqiptohet në disa raste në dy shekujt e fundit nuk shënohet në shumë pozicione edhe nga Asdreni. Megjithatë, këtu po cekim, pa koment, vetën dy ekstremet:

e para, shënohet në fjalët që ishte veçori e ortografisë së vjetër, por vetëm në disa raste të vetmuara: p.sh. RD m'bukurë 205, të ftohëtë 89, të ngrohëtë 134 dhe krahunë 89 (por krahun 204), pastaj për rimim: ç'thonë/zakonë 91. Ndërkaq të vihet re se që në veprën tjetër heq dorë nga një ortografi e tillë dhe kjo vërtetohet edhe në artikullin Vërejtje mbi –Ë, botuar më 1930;

e dyta,  si ekstremi tjetër konstatohet fakti sikur kjo zanore nuk e shënohet fare, edhe pse në normën e sotme kërkohet, si: lirin/trimërin, të msoni etj. PM qytetrim etj. Një ortografi e tillë me luhatje e ndeshim edhe te Hilë Mosi, Risto Siliqi e të tjerë, sidomos në shkrimet e gegëve, madje edhe në ortografitë e Prishtinës.

Po e përmendim edhe ratsin ËL qërtime (për qortime).

Siç mund të shihet nga shëmbujt e mësipërm lëshimet drejtshkrimore a luhajtjet nuk janë aq me peshë, sot për sot, kur të merrret për bazë tërësia e shkrimit të Asdrenit, andaj tiparet themelore të drejtshkrimit të tij prireshin drejt drejtshkrimit që u normëzua më vonë, në gjuhën e sotme letrare shqipe.

B. DYZANORET

Diftongjet që në të folme të gjuhës shqipe paraqesin variacione të ndryshme në veprën e Asdrenit dalin të plota me ndonjë ndryshim. Së këtejmi, lidhur me këtë arritëm në këto konstatime:

a)  Dyzanorshi IE (*Ij /*Ej)

Ky dyzanoresh shënohet dyformësh IE dhe JE: P.sh. djelli, qjelli si dhe qielli, dielli, rieth etj., mirëpo mbizotëron trajta JE në veprat e para.

b) Dyzanorshi gegë UE/U, tosk UA (*On)

Dyzanorëshi UE, nga Asdreni, në vjershat e shkruara gegërisht, herë shkruhet i plotë UE e herë U, ndërsa dyzanorëshi UA shkruhet rregullisht, madje ka prirje që dyzanorshi i fjalës përkatëse më ue (gegnisht) ose ua (toskërisht) të kalojë në O, si të foljet ashtu edhe tek emrat foljorë, P.sh.RD; lonin vojtje ËL 67, 68, vojtur/rrojtur 84, rrojtur/shojtur, shkrojtur 31, PM të thosh 21, gjojtur 28, lot, los/farros.

c) Dyzanorshi YE (*Yn / *E-n) që në të folme shqipe reflektohet here i plotë here i reduktuar, qoftë në Y ose –E, ashtu del edhe në shkrimet e Asdrenit. Krahaso emrin krye /krej edhe folja *krej kreni që Asdreni e përdor mjaft dendur. Së këtejmi, folja krej kren presim ta trajtojnë specialistët, megjithatë, mendoj se kjo trajtë ka mbështetje të folja kryej (me krye), përkatësisht emri krye, Krahaso edhe foljen me krenue, emrat: krenar-i, krenari-a, krentë (e fiseve) etj.

ç) Fenomeni i shndërrimit të E-së së diftogut në -Ë-së ndodh kur pranë zanores së gjatë I, U, Y, të diftongut: në vend të dyzanoreshit të plotë përkatës IE, UE. YE shënohet IË, UË, YË, si në poezi edhe në prozë, si:

RD qetësië/bukurië 173; ËL hyjnyëshme 53, të shkëlqyëshme 42, asht dërguë 53, KK bukuriës 95, pastaj liriës etj. Një ortografi e tillë ndeshet edhe te Hilë Mosi, A.Xhuvani e të tjerë.

C. KËMBIME KONSONANTESH

Këtu do të përmendim vetëm disa këmbime konsonantesh që bien në sy më tepër në veprën e Asdrenit, por që nuk janë, në të vërtetë, vetëm veçori të drejshkrimit të tijose të koghës së tij.

1. C/S ,C/X,C/Ç

-Në disa fjalë kemi fenomenin e përdorimit të C-së për S:

RD amëlcue, cmironte 192, kurcyer 192, 204 dhe te ËL cmirë 93, ckuqi 74, 103, PM cmirit 73. Në KK, nuk kemi vërejtur raste të tilla.

-Pastaj këmbimin e C-së me X:

te RD kapërxen 234, 225, KK kapëxente 90 II dhe të C-së me Ç (norma S): te ËL çmirit 145, 173.

2. G/K, G/GJ

- G-ja e fillimit që në disa të folme korçare shurdhohet në K, është prezente dhe në veprën e Asdrenit, si:

RD kuxojnë 238, ËL kuximtare 117, PM kuxim 35, 107, dhe KK 11, 17, 55, trunk,

- G-ja kalon në GJ te fjala gisht p.sh. RD gjisht 214 dhe ËL 120, por këto raste mbeten të vetmuara.

- Po përmendim shfaqjen kur K-ja kalon në korresponduesen e zëshme G (lidhur me pikën 2.) si:

te fjala flakë-a: ËL: flagë 63, 100, 119, por e ndeshim edhe flakë 79, pastaj fjala hargu 120. Te PM dalin të dy trajtat me K dhe me G, shumësi hargje edhe te KK: lagë, hargu.

Një fenomen të tillë e hasim edhe te Noli e të tjerë.

3. H/zero

H-ja që në mjaft të folme të toskërishtes ose në të folmet e disa qyteteve të Jugut, madje edhe të Veriut, nuk dëgjohet, sidomos në pozicione intervokalike dhe fundore, kështuz po kjo nuk del e qëndrueshme as në shkrimet e Asdrenit.

Në të vërtetë, tek Asdreni janë prezente dy deri katër ekstreme, si:

e para, H-ja është eliduar, si: RD mfshenin,, ngrove; PM argje 19, Istorinë, ËL 71, thyet/kryet PM 35;

e dyta, H-ja shtohet në disa raste kur norma nuk e pranon, si: RD: qeh 153, reht 159, rehtë 179, EL: ta harrijë 137, rehtë pastaj harrushe 183, 83, KK: hoborit 9, 102, shtrihtur 125, PM 19, por edhe rastet e lejueshme hyll, Hyjëlindëse 30, hyjësije 15 ose shënohet për hir të rimës, si ËL ‘ohin/njohin 126 dhe KK 168;

e treta, përmendim rastet kur nuk elidohet edhe pse e kërkon rima, gjë që na jep për të konstatuar se Asdreni vetë nuk e ndjente qartë këtë tingull në shqiptim, sepse siç shohin nga shembujt rima do të pëlqente edhe më mirë pa shënimin (shqiptimin!) e këtij tingulli, si:

RD: 112, , e ndjen/ e nxehn 206, 208, ngrohn/kërkon 222, ngrehu/Atdheu 109, vërtetë/nxehtë etj. Tek EL: mprehtë/e qetë 33, përpjetë/ rehtë 65, tha/krah 77, s'njeh/atje 93, msheh/s'ke/re 97, ne/ngreh 128, rrufe/sheh 133,etj. PM: fre/njeh, re/mpreh 11, ritur/shtrihtur 19, je/njeh 51, shëro/njoh 81, ngrohn/drejton 138, krah/tra 151, mprehta/jeta 160 etj.

Ky fenomen është prezent edhe në KK edhe pse rastet janë më të rralla: të mprehtë/jetë 31, ndritur/shtrihtur, por edhe ç'ka/gjah , t'shoh/shiko le/sheh 222,152 etj.

4. LL/L

Edhe te Asdreni si në disa të folme, LL-ja shqiptohet L dhe anasjelltas, ky fenomen është i pranishëm edhe në veprën e Asdrenit, si:

- te disa fjalë, emra e terme të huaj:

Pllaton, Helladhë etj, pastaj, mellakonllie, mellodi, fillozofi, stallaktite,

dukuri që shkon prej veprës në vepër;

-edhe te disa fjalë të tjera, si:

ËL flluska 146, PM dipllomati, kapellës, 32, llahuta 60 si dhe rasti i foljes dal: RD dualltë 141, Ël dolli 162, 173 dhe PM fillozofër, parllament, dolli 125, 141; etj.

- po përmendim ndonjë shembull, kur në vend të LL-së shënohet L:

RD, engjel, EL: shembël, vulkani, PM ishul 34.

Një dukuri të tillë e ndeshim edhe te Çajupi, sidomos.

5. RR/R

Përgjithësisht te toskërishtja e qyteteve karakterizohet prirja që tingullin RR të shqipton R. Dhe një dukuri të tillë e ndeshim edhe në veprën e Asdrenit, mirëpo kemi raste të kundërta kur përdoret jashtë normës RR-ja, si b.f. burrimi. Shembuj të tillë luhatjesh ndeshim:

Së pari, në veprën e tij të parë RD rastet: reze, zjari, ndë zjart, pastaj: të rojë, erësirë, erësi, rembat, thëret, marësira, nuk ri, rebtësi etj, gjë që përsëritet edhe në veprën tjetër ËL mirëpo këtu kemi raste luhatjeje, r/rr, për të njëjtën fjalë p.sh. erësirë 49, 45, 58, 68 edhe errësirë 122 dhe ndë errësi 56, zjarr, reze e rreze, rotull e rrotull, mirëpo del e përdorur drejt te disa fjalë, si: tmerr, ferr, çjerr, tjerr etj. Edhe në PM këmi përdorimin e R-së për RR, si rethuar 97, rezonte, reshqitnin 133, arijnë, rafsh, ndërsa në fjalë të tjera e përdor RR-në, si.: rrushkat 17, ëndërronj etj. Ndërkaq në veprën KK shihet njëfarë stabilizimi që priret kah norma e sotme, si p.sh. rreze 7, n'errësirë 7, të errët 22, rrezike 17, rrjedhjes 18, urrejtje 22, të merrtë 31, shkatrrimtare 84 etj.

Së dyti, ndeshim raste, kur përdoret shumësi me një sinkopë, r+r –RR, si p.sh.: ËL rruferra 166, RD gjërra 190, ËL 35, PM zërrash 122, zërrat 144, Ël barra (barëra).-171; Pastaj nga prapavënia si përreth (për rreth) 85 etj.

Së treti, kemi raste kur shënohet RR-ja në vend të R-së, dukuri kjo që është e pranishme edhe te Naimi, Noli etj.: ËL: arrij, arrinj 188 (për ari-u/arij/të), mburronjë dhe te PM; burrimi 113, KK: gyrrin, t'u thurrim, 11, vrrul 11, bora s'rreshte, terror, rra në dorë 22, rra të flerë 125, qeverritje 59, vërrur, vërrejtje etj.

6. S/Z/X

Fjalët që në gjuhën e sotme letrare shënohen me korresponduesen e zëshme Z, në veprën e Asdrenit del me S, si:

RD: lëvis 10, lëvisni 10, por lëvizin 179, me gast'e tu 105, shpesët 180;EL: njerës 172, sbardhëllon 87; PM: shpesë 182, leviste 102, sgjohet 129 PM marrësi (116 II),, mirëpo del edhe me shkronjën Z, si: lozin 129. Kjo dukuri e përdorimit të S–së është e pranishme në veprën e fundit KK: risbukurimi 112, sgërbonjë 113, sborth 19, smadhoje 20, 65, dhe fjalët Asije 106, museum, por muzera 53.

Në vend të tingullit Z,  në veprën Asdreni ndodh me dalë X, në ndonjë rast, si:

RD xvar 88. Po kjo X ndodh të përdoret në vend të C-së te shembulli kapërxen RD; KK kucofshi për guxofshi, pastaj XH për X xhixhillon për xixllon.

Dukuri të tilla më tepër ndeshim në veprën e tij të parë RD.

7. SH/S/ZH

Në vend të S-së në disa fjalë Asdreni shënon Sh-në si:

ËL shtatoj 74, PM shprovojë, shtatujë 25, madje shkëterrë, RD 178 (por edhe skëterrë 49, tek ËL skëterra, PM sketërë 61), EL Fatosh 37, 162 (dhe te PM fatosat 13).

Ka raste ndërkëmbimi edhe sh/zh si:

PM shduket 182 (II), u shduk 10 (II). Pastaj folja shprovoj që tash në normë është sprovoj, ashtu edhe emri fatosh e fatos.

Fatos edhe fatosh dalin edhe te H.Mosi e Risto Siliqi.

8. Ç/SH

-Alternim i Sh-së në Ç, dukuri kjo jo vetëm në prapashtesa është prezent edhe në veprën e Asdrenit, si:

RD të çkëlqyera 5, çquan 35, EL puço, çpuar 162, çkëputet 162, çkoqnë 182, çporrni 28, 28, çkëlqime etj., mirëpo në këtë vepër ndeshim edhe trajta me SH, si në normën e sotme: shkëlqim 95, 159, 160, i shkëlqyer 74, 160, pastaj si folje shkëlqejnë 117 dhe kjo fjalë vazhdon me SH-në nistore dhe te PM: shkëlqen 15 dhe shkelqim 71. Megjithatë edhe te PM dalin fjalët me Ç nistore, si : çkulim, çpallim (por edhe shpall 155), pastaj çqep 94, çkëputa 139, 138 etj.

-Mund të përmendim fjalët neologjizma:

e shgjeshur, shndërryer, çrudhoset si dhe drejtshkrimin e fjalës shfaq, e cila te RD del tfaq 211 (sikurse te Naimi e Fishta), por në veprën ËL del me Ç: çfaqet 79, 149 dhe te PM çfaqet 15, por edhe tfaqet 77, 129.

Shënim.- Asdreni lidhur me këtë nuk ka kriter të qartë, prandaj shkëmben tingujt Ç/SH/ZH

kjo shihet dhe nga këta shëmbuj: ËL çdukesha 118, PM shdukej 79, shduken 152 152, e shdukur 110, shdukesh 131. Dhe te KK çrudhoset 88, por shpërridhet 19, u shduk 58, shduket 68, 113, shdukur 34, shdukje 83, por dhe zhdukur 115. 

9.  TH/F/T:

KK throne 193, për fron a frone, në të njëjtën vepër: 7, 21, KK bibliothekë 102 II.

10.      B/P:

Këtu e kemi fjalën jo për ndërkëmbimin e furndores së fjalës përkatëse, por për shpërndërrimin e tyre brenda fjalës përkatëse, si:

PM: dhemp, dhempshuruar, mprojë, pshtillet, mpronjëtor, pastaj shbërthente. KK balaço (palaço).

Ndeshim edhe raste të tjera të veçuara kur një shkronjë konsonante a vokale që në veprën e Asdrenit shënohet ndryshe nga norma e sotme, por ne po mjaftohemi me shembujt që sollëm më sipër.

 Ç. GRUPET KONSONANTIKE DHE SHURDHIMI

I BASHKËTINGËLLOREVE TË ZËSHME

1. Veçori e përgjithshme

Dihet se dialekti i jugut karakterizohet me shurdhimin e konsonanteve të zëshme në pozicion fundor. Ky fenomen është i përhapur pjesërisht (në raste) edhe në ndonjë të folme të veriut. Kjo dukuri vërehet edhe te vepra e K.Kristoforidhi, e Sami e Naim Frashërit e të tjerë dhe po këtë rrugë të shurdhimit e ndjek në drejtshkrimin e tij edhe Asdreni, madje këtë e bën edhe në shkrimet gegërisht. Mirëpo, në veprat e fundit, aty-këtu ndeshim raste të mosshurdhimit të këtyre bashkëtingëlloreve. Sidoqoftë, këtë dukuri të shurdhimit po e ilustrojmë me ndonjë shembull, si:

RD: mblith, breth, mbleth etj.; ËL i math, vent/tent, funt/katunt, njerës, shkëmp, vith etj.; PM përmbleth, djek, munt etj.; KK: mentsh, sbarth etj.

Megjithatë edhe raste të veçanta të mosshurdhimit vërehen që në veprën e parë, si:

RD: qind 87, por mbetet rast i vetmuar dhe pastaj mosshurdhimi paraqitet te PM: vend/kuvend 38, mund 55 e pafundme 89, fund/kurrkund 89, gjësend 114, send 114, 180, 185, gazmend 150, dhe tënd/sënd 139. Madje në veprën KK kemi një raport në të mirë të dukurisë së mosshurdhimit, si: ndez 18, rrebta 21, kënd 21, vend 23, 115, 82, vend/kuvend 25, gjësende 35, fund 126, 129, asgjëkund 129, pafund/gjëkund 24, ergjend etj.

2. Asimilimi dhe reflektimi i grupeve konsonantike

Siç e pamë në ndonjë shembull më sipër ndeshim raste të shurdhimit të shkronjës së dytë të grupit konsonantik, mirëpo ne më poshtë me sqarime, për ilustrim po shënojmë edhe ndonjë shembull,

1) Alternimet historike si palatalizmi etj. nuk u trajtuan.

2) Grupi SHT që në stilin e bisedimit te disa të folme toske kalon në SH, reflektohet dhe te Asdreni: RD tashi (tashti) 209, 139, 193 dhe tek ËL tashi.

3) Grupi TSH që në stilin bisedor shkrihet në Ç e që disa kalime tashmë janë pranuar dhe në gjuhë e normuar te Asdreni është i pranishëm:

RD vjetësh (vjeç) 22, por ndenjçi 126, pastaj te ËL mos patëshin (paçim) 172, PM rënç 69, KK mijvjetshare 5, 18, vjetësh 111, 112, 113, por të veçëm 36.

4) Po përmendim kalimthi edhe fjalën shbërthen 89, ku në vend të SHP është shënuar grupi konsonantik SHB.

5) Grupi ND, MB asimilohet por jo në të gjitha rastet. Po shënoj vetëm disa shëmbuj të asimilimit:

RD: nonjë 207 (për ndonjë), ËL nër (ndër), 124, 101, 160 PM: mi (mbi), 34, 34, 64, 112 nër (ndër) 37, 144 dhe te KK mi (mbi) 115, 117, 119.

6) Grupi NT që në gjuhën gjuhën e bisedimit asimilohet në të zëshmen ND reflektohet edhe në veprën e Asdrenit, p.sh.:

PM mendarë, fandastike 141 150 dhe diamande 141 e që të dy fjalët e para përsëriten edhe te KK: mendarë 21 dhe fandastike 26.

(II). RRETH DISA VEÇORIVE MORFOLOGJIKE

Pasqyrë edhe më e qartë e ortografisë së Asdrenit (ose të kohës së tij) fitohet kur merren në vështrim edhe disa nga veçoritë morfologjike që i hetuam në veprën e tij dhe po i paraqitim më poshtë.

Në të vërtetë, në këtë nënkapitull janë trajtuar vetëm disa çështje të drejtshkrimit e të përdorimit të trajtave të disa fjalëve të sistemit eptimor (emra a folje kryesisht) që janë më karakteristike për gjuhën e Asdrenit.

1) EMRI

1. Gjinia

Në veprat e Asdrenit ndeshim luhatje në të tri gjinitë e emrit

a) Gjinia asnjanëse

Dihet se kategoria e gjinisë asnjanëse të emrit joparanyjëzor në gjuhën e sotme shqipe thuhet se ka karakter mbeturinor të theksuar. Emrat asnjanës të paparanyjëzuar, të cilët ende janë ruajtur edhe sot, në disa vise më shunë e në disa më pak në të dyja koinetë, në kohën e Asdrenit mbase ndiheshin më shumë se sot, andaj në veprën e tij na dalin të tillët që tregojnë lëndë si leshtë, rushtë, ballë etj,, por ndonjëri prej tyre në veprën e Asdrenit, del në gjininë femërore që është veçori e të folmes së Korçës. Dihet se emrat e kësaj gjinie në gjuhën e sotme letrare më së shumti kanë kaluar në gjininë mashkullore.

b) Gjinia mashkullore

Gjithashtu te KK ndeshim ballët 10 (por ballit 17).

Edhe te Hilë Mosi e të tjerë ndeshim raste të tilla.

c) Gjinia femërore

Ashtu e kemi edhe në veprën e Asdrenit, po siç thamë e ndeshim në disa raste si në të folmen e Korçës. P.sh. RD  dylla, uja 159, ujën 241, por te ËL kemi uji 114. Po aty ndeshim dylla si dhe RD djellë 133, 151, ËL djellë 27, 73, PM 155, KK 87, por shikuar në tërësi mbizotëron trajta dielli, përkatësisht djelli në gjininë mashkullore. Kjo vlen edhe për fjalën qielli (qjelli), por e kemi një rast në gjininë femërore te RD qiella 146: EL lajmë leshkat !!155, lajmes (PM) 131, atdheja 164, 19, edhe te KK 11

Luhatje apo mospërputhje me normën e sotme hetohen edhe në disa fjalë tjera sa i përket gjinisë gramatikore.

2. Shumësi dhe shquarsia e emrave

Dihet se luhatjet në drejtshkrimin e shumësit të emrave janë shkak i shumëllojshmërisë së mjeteve për shumësim si dhe për shkak të mungesës së një kufiri të qartë midis temave, shkaktuar edhe nga ndërveprimi i dialekteve në procesin e kristalizimit të gjuhës letrare. Kjo është arsyeja që krahas normës zotëruese janë paraqitur edhe raste dubletash edhe në veprën e Asdrenit.

Në të vërtetë, këtu po i shënojmë vetëm disa shëmbuj me ortografi problemore, duke u ndalur në tri mbaresat më kryesore të shumësit të emrave të dy gjinive.

a)  Shumësi me mbaresën –A

1) Gjinia mashkullore: RD:  shata,tempulla, luana 88, por tek ËL del luanë, djema, por që tek ËL kemi djemtë 32, PM djem si dhe te KK.. Po te KK del uja 159 (për ujra); tek ËL: shumësi bën pyllat 53 dhe pyllet 110, shekullat 55, ndërkaq te KK del shekuj 19 etj.; te KK, kapsollat, rrashtat,qenat 47, ndërsa tek ËL ishte qentë,  bulevarda 55, pensiona 54,

2) Gjinia femërore:  RD, plagat, rrugat, gjëllat, valat, sqepat, pushkat 88 dhe te ËL 51, por më nuk del në këtë trajtë. Ndeshim një rast emrin shata 91 dhe asnjëherë tjetër, pastaj shpesat 133 (por edhe shpesët si dhe te EL 177, rugat e rrugat 177 dhe tek ËL djersat, shkallat, 27, PM dirsa t41, djersa-t 84, gjurmat 71, shekullat, leshkat 155. bjeshkat 19, 145: valat, botat,, kokallat, dallgat, stinat, buzat 82,. KK: bjeshkat, jargat, palat, dallgat, valat, stinat, robat 24, skelat 56, zyrat 53. ministrijat 54.

b) Shumësi me mbaresën -E

Me këtë mbaresë dalin këta emra në shumës që nuk perkojnë me normën e sotme letrare:

1) Gjinia mashkullore: RD lotet si dhe në veprat tjera: EL 47, 106, 149, PM 7, 54, 59, 112, flamuret 127, EL 71, 55, PM 161. ËL qarket, vjetet dhe te PM vjetsh 7, kandile 23, 110, 119, shqëlme 51, riete 121, shpirtet 27, 93, pastaj floke (të bardha) 82, he(j)te, PM qarke, djepet 47, kandile 35, 46, 133, 135 dhe te KK gardhet, pyllet.

2) Gjinia femërore: netet 36 PM nete 42, 50, PM: vëthe 24.

Këtu mund të jetë përvjedhur ndonjë trajtë e rasës vendore.

c) Shumësi me mbaresën -Ë

1) Gjinia mashkullore: RD bilbilët (tek ËL bilbilat 93), tronafilët, korbët (edhe tek ËL 77) mikrobët

2) Gjinia femërore: majët, por maja-t edhe majet (edhe te PM majët) pastaj kurorët, shpellët dhe në PM në arët për edhe në arat, si në normën e sotme.

Shënim: Në bazë të një hulumtimi që kemi bërë shumësi i emrave me këto tri mbaresa të thjeshta mund të thjeshtohet, duke u mbështetur edhe në prirjen si më poshtë që spontanisht del edhe te shembujt e Asdrenit, kështu:

1.   Shumësi i emrave mashkullorë që tregojnë frymorë me marrë nyjë-mbaresën Ë, si p.sh. si luanët edhe bilbilët, korbët, mikrobët;

2.   Shumësi i emrave mashkullorë e femërorë që tregojnë gjë-sende konkrete me marrë nyjë-mbaresën –A, si p.sh. gjinia mashkullore: bulevardat, djepat, trëndafilat, kandilat, kapsollat, ligjat, sqepat, theatrat,  etj, madje edhe ata të gjinsë femërore: buzat, botat, djersat, shkallat, pushkat, rrobat, skelat, valat, dallgat, bjeshkat, gjurmat, plagat, rrugat, stinat,, edhe pse sipas normës së sotme mund të jenë të rekomandueshëm shumësi i tyre me mbaresën tjetër Ë ose E dhe

3.   Mbaresa –E të jetë e rezervuar për shumësin e të gjithë emrave femërore që në njesin e pashquar marrin fundoren –E si dhe për emrat mashkullore që tregojnë nocione abstrakte ose në raste edhe emërvende, si: mendime, bulevarde, hotele etj.

Gjithsesi normëvënësit e sotëm duhet të kenë parasysh prirjen e tillë e cila paraqitet mjaft transparente si zgjidhje e mundshme dhe gjithsesi më e lehtë për mbamendje sesa zgjidhjet e rekomanduara në shqipen e sotme letrare.

ç) Shumësi më -O

Në veprat e tij të fundit për të parën herë del shumësi me -O si p.sh. theatro 55, verando 56. që për mendimin tone më mire është që shumësin ta bëjjnë me njërën nga mbaresat e thjeshta të shqipes sipas nënfushës semantike që mbulojnë. teatra, veranda

d) Shumësi me -ËR

Në grup emrash kryesisht frymorë që në të folmen e Korçës bëjnë shumësin me -ËR e që në gjuhën e sotme letrare kanë hyrë me ngarkesë stilistike a figurative, trajta që i ndeshim të përdorura edhe nga Asdreni, si:

ujqër, ujqer 41 (ËL), të zotrit, robër, grekrit, gjyshrit, atërve etj., si dhe ashketër, shenjtër, deshër, kryezotër, fillozofër etj., që për mendimin tone lypset rishikuar.

dh) Shumësi me –RA

Edhe tipi i emrave të gjinisë femërore që e bëjnë shumësin me mbaresën -RA e përdoren rëndom me një ngarkesë stilistike , por edhe me ngarkesë neutrale ndeshet në gjuhën e Asdrenit, si:

RD: bimrat 102, punra 177, punëra 179, 175, 194, 195. EL: rufera 164, PM majrave 126, stolira 161, 67, kohërat 83, 11, çudira 45. KK: akademira, bukurira, frymra, fletra, sostira etj.

Kështu e bëjnë shumësinë edhe disa emra asnjanës që tregojnë lloje të një lënde e që tash në gjuhën e sotme letrare dalin më fort gjininë mashkullore si: ujrat, fshatrat, drithrat si dhe fjala detrat. Po përmendim edhe fjalën të qarët EL etj., ku kjo formë e asnjanësit shndërrohet në kuptimin e shfaqjes konkrete të veprimit. Edhe kjo formë shumësi lypset rishikuar.

e) Shumësi me mbaresën -NJ

Lidhur me këtë mbetet për të konstatuar se drejtshkrimi i Asdrenit përkon me rregullat e gjuhës së sotme letrare, d.m.th. emrat që mbarojnë me një zanore të theksuar në njëjës, në shumës marrin mbaresën -NJ. Mirëpo janë nja dy raste që nuk përkojnë me normën: Tek ËL është një rast arrij (për arinj), dhe te PM Perëndinjtë 18 (që duhet perënditë). Edhe kjo mënyrë e shumësit ka mundësi thjeshtëzimi, duke marrë mbaresë zero ose vetëm mbaresën –J.

3. KONSTATIME LIDHUR ME RASAT

Këtu kemi përfshirë vetëm disa shembuj nga teksti i veprave të Asdrenit që nuk përkojnë me normën e sotme dhe që tani konsiderohen si shëmbuj të vetmuar, edhe pse ndonjëri mund të ketë përhapje relative edhe aktualisht.

a) Emërorja

- Shkrimi i J-së ndërzanore te format e emrave me –I të theksuar si bagëtija, ministrija, bukurija, mendesija- norma e sotme nuk e qas.

-Ndeshim nja tri raste, kur në emërore marrin një E të theksuar në trajtën e shquar:

P.sh.: RD: dallëndysheja 168, manushaqeja 219 dhe tek ËL lulekuqeja që në normën e sotme kjo E fundore me rastin e shquarsisë elidohet: dallëndyshe dallëndyshja e kështu me radhë. Raste të tilla ndeshim edhe te Naimi e autorë të tjerë jugorë.

- Po ashtu (si te Naimi) është një rast kur emri i gjinisë mashkullore qiri-u, merr mbaresë-shtesën -RI për anologji si te fjala (emri) mulli-ri. P.sh. PM qirir-i 173, ËL 445 (sipas autogramit nga Vepra, Tr. 1976).

Edhe në artikull kushtuar Naimit Asdreni shkruan: "u tret si qiriri" KK 19, që do të thotë se këtë emër e përdor në këtë trajtë nën ndikimin e shkrimit të Naimit. Me këtë cilësi e ndeshim edhe te Lasgushi, e sidomos te Enver Gjergjeku.

b) Gjinorja

Gjinorja e shqipes karakterizohet me nyjën e përparme, mirëpo kjo nyjë në veprën e Asdrenit nuk është e qëndrueshme gjithmonë. Ndeshim jo pak raste të tilla në të gjitha veprat e tij,që ne në kllapa po e shënojmë nyjën që mungom, si:

RD: Krijetarit (të) gjithësisë 134, Ti je engëll (i) jetës sime 213. ËL: Magji e prallës (së) patreguar 141.  PM: Për trollin (e) shenjt ku kemi le 13, I çdo dëshirës (së) gjallë 19, prej gazit (të) madh që ndjeva paduruar 16, Shpres i japin (të) zezës rrojtje 113 etj., KK: Faqet (e) verdha.faqet (e) bardha 91, Për t’i treguar botës pushtetin (e) plot’ qi e kanë 63, Ndjej qysh rryma (e) gjakut prëndverak 133.

-Mund të përmendim një këmbim të gjinores me rrjedhoren a anasjelltas, ku mund të shihet qartë se në atë fjali, respektivisht para emrit mund të vëhet nyja apo parafjala gjegjëse e rrjedhores, p.sh.:

PM: Qytet kujtimesh (të) shekujve të shkuar 25; KK: Druesh doresh mizorije etj.

Shihet gjithashtu edhe një prirje që mos të shënohet nyja e thjeshtë para nyjës përcaktuese numërore apo si pjesëzës prkatëse: P.sh.

PM: Sa kini përkujdesjet e një kreshniku 8, Mos mbetet gjurmës këmbës njëj barbari 13, Kujtimet të tmertë njëj qyqare 53.  KK: Shtet në det me vrushkuj (të) njëj vullkani 19, Ay që zë vendin njëj shenjtorit 28, këtu po kalben eshtrat e njëj tradhëtorit 28, Sheh jeta si mvaret në majet njëj shpate 30, Të shëmben themelet njëj bote së zezë 117 etj.

-Nga shembujt e mëparshëm dhe të tjerë mund të vërejmë se nyja e prapme apo mbaresa rasore ndikon që të mos përsëritet nyja rasore si p.sh.

PM: këmbës (së) njëj barbarit 13, dëshirës (së) gjallë 19, mallit (të) tij 41. Zbrita pa lavdi prej fronit (të) naltë tim 62... KK: Të drodha para syvet mij 139 dhe Se syvet mij ti… 169 etj.

c) Kallëzorja

-Asdreni përdor trajtën e kallëzores së shquar njëjës të gjinisë mashkullore sipas tipit të vjetër duke i ngjitur temës mbarësën -N(Ë). P.sh.:

RD: atdhenë 88, 89, 142 etj.; ËL 22, 26, 45 etj. Skëndërbenë RD 92, 96, madje plaknë 193, ushëtimn' 108; përëndimn' 108. ËL: mbretn' 20, shpëtimnë tuaj 129, lavdimn' 15, gjakn' 50, edhe te KK: me gjakn' e saj 11., PM: zen' (për zërin), pastaj Egjyptiën, Arabien, Libien 55...

- Mirëpo krahas këtyre trajtave kemi edhe trajtat si në drejtshkrimin e sotëm, madje kjo dukuri ndeshet në të gjitha veprat, si p.sh.:

pallën RD 91, kordhën 91, Ël armikun/gjakun 55, me flamurin 49, qëllimin 21, afshin,varrin .

-Po përmendim edhe trajtën e pashquar të këtyre emrave në rasën kallëzore, përkatësisht të emërores së pashquar, pra të tipit përkatës, si vijon:

ËL: ndë zemrë 31, veprë 63 (por edhe vepër 68); PM: Letrë 23, motrë 45, zemrë 59, 60, 67, veprë 87, veglë 174;  KK: veprë 8, 47, lodrë 30, 57, vatrë 46, 60, letrë(sije) 53 etj.

Një drejtshkrim të tillë e lejonte Komisia Letrare e Shkodrës, Ndërkaq në veprën e Asdrenit mbizotëron trajta si në drejtshkrimin e sotëm.

ç) Rasa vendore

Në të folmen e toskërishtes veriore, që është edhe veçorfi e gjuhës së Asdrenit, është prezente trajta e rasës vendore, të cilën Shaban Demiraj8) e quan kallëzore të shquar, e cila paraprihet gjithmonë me parafjalët: në (ndë), më (mbë), mbi, përmbi, me  - por si rasë nuk është pranuar në gjuhën e sotme letrare, sepse kuptimi i saj fare lehtë shprehet me anën e kallëzores me parafjalë ose me anë të rrjedhores pa parafjalë.

Parafjala  e tillë në variantet përkatëse është përdorur mjaft dendur nga Asdreni në të gjitha veprat, si:

RD: ndë dhet 218, ndë majët 166, ndë dasmët, ndë qëliet 166 ndë zjarrt, ndë vart 175; RD mi (mbi) dhet 159; ËL: mi bart, mbi dhet 128 mi dhet 62, përmi qivurt 91; PM: zemërt 31, në vesht 48, në hapësit, në luftët, në magjet, në ballët 50, në magjet 177; KK: në gjit, në dhet, në vatret 32.në luftët; më ballët 10 etj.

Formantet e kësaj rase ndeshen të përdorura dendur në veprat e shkruara para kohës së Asdrenit, mirëpo norma e tashme nuk e lejon, ngase konstatohet se edhe në të folme është kufizuar.

d) Rrjedhorja pa parafjalë

Asdreni Ka një parapëlqim të tepruar për rrjedhoren pa parafjalë, thotë prof. E Lafe dhe vërtet kjo është një, veçori e sintaksës së tij, madje më sa pamë intensiteti i përdorimit të kësaj trajte vjen duke u shtuar prej vepre në vepër. Kështu, ndërsa në veprën e parë kemi hetuar një rast, në veprën e dytë nja 5 raste, në të tretën PM 30 dhe në të fundit KK mbi 30 raste. Një shtim i tillë duket edhe më i madh, kur marrim për bazë numrin e rreshtave prej veprës në vepër. Lidhur me këtë duke pasur për bazë gjendjen e gjuhës së sotme, po japim për ilustrim disa shembujt, ku mungesa e parafjalës PREJ shihet qartë:

dorës sime shkruar, zjarrit tretej ndenjur shtratit; Shkoj dimri kohra gjumit zgjohen 99, Gjith avull dheut ngrihet, hapet 107. PM: ...dorës sime shkruar 7, Ju rojta si dhe vehten çdo rreziku 8, Ju na largoni çdo mjerim 19, Mi bar mëndafshit jemi shtruar 19, Dorës zotit e gatuar 34, Të dytën gojës kurr s'e largojnë 117, U tundnë britjesh lartësitë qiellore 161 etj.

Ja një strofë nga KK:

Si zë trumbetet rradhësh ushtetore.

Që tundet ajri zërit shangullor,

Si fantazma hijesh tinëzore

Na shkundnin trupin gjumit qetësor.(14)

Ja edhe disa shëmbuj të tjerë:

Më s'ngopet syri pamjesh dëfrimtare 23, dëshirash lakmimtare 64, plagash plumbi 64, druesh dore mizore (prej dorës) 96 etj.

Lidhur me këtë prirje prof. Shaban Demiraj konstaton me të drejtë se ndërtimi i tillë i sintagmave mbetet arkaik dhe se plotësit ndjafoljorë në rrjedhoren e pashquar në shqipen e sotme letrare domosdo duhet të marrin parafjalën përkatëse PREJ.

- Në përgjithësi mund të konstatohet se poeti duke u vënë theksin fjalëve kryesore, fjalët ndihmëse, pjesëzat, parafjalët, nyjet i kursen në të shkruar.

- Asdreni nuk e përdor parafjalën sinonimike të rasës emërore NGA, e cila në kohën tonë u bë mbizotëruese, duke e marrë mbi vete funksionin që kishte rrjedhorja me parafjalën PREJ, në shumë raste.

Sidoqoftë, vërejtja është me vend se Asdreni e përdor me tepri rrjedhoren pa parafjalë dhe kjo mbetet veçori e stilit të tij.

Siç dëshmohet në folklorin tone edhe shkrimtarët e vjetër gegë e përdornin mjaft shpesh rrjedhoren pa parafjalë.

(2) FOLJA

1. Aoristi

Lidhur me kategorinë e foljes janë marrë në shqyrtim vetëm disa çështje problemore të aoristit. Siç është cekur më përpara në përdorimin e të kryerës së thjeshtë Asdreni ka luhatje në këto raporte:

a) E përdor zakonisht trajtën e vjetër: të fundores së shumësit: –ËM/MË –NË/ËN shkelmë /shkelëm, mbajtnë / mbajën shkelnjë shkelën etj.

b) Ashtu si në të folmen ed Korçës e përdor aoristin në dy forma: kuptova dhe kuptoja, ndërkaq në veten e tretë njëjës del tri formash: (ai) kuptojti, kuptovi dhe ai kuptoj,që në letrarishten e sotme del: kuptoi.

Me sa u tha për pikëm b) po japin për ilusrtrim disa shembujt:

E para, Asdreni duke ndjekur ortografinë e Naimit e të Samiut dhe të të tjerëve, veten e tretë njëjës të aoristit e shënon me –J, si: RD: flytyroj (ai) 93, shpëtoj 126, dërgoj 99 etj.; ËL: e këndoj (ai) 41, shkoj (dimri) 88 etj., te PM: s'u pushoj 11, i dërmoj (ai) 100 etj.; KK: pikoj 14, filloj (t'i zbardhë) 7 etj.

E dyta, ndjek rrugën analogjike si në veten e parë e të dytë dhe në veten e tretë përdor -V-në antihiazituese, e cila mbetet si trajtë dialektore. Kështu te foljet e tipit shkova/shkove shkoi ose shëmbëlleva shëmbëlleve shëmbelleu në veten e tretë shënon fundoren –vi,për të dyja rastet, si: PM: shëmbëllevi/thevi 102, e ndjevi 126, dhe te KK shtrivi 20, shkovi 60 dhe shkavi 125.

E treta, Asdreni në nja dy raste në vend të -H- e përdor përdor V-në, si: msheva dhe e ngrova, që i përdoret kështu edhe nga Çajupi.

E katërta, po përmendim gjithashtu edhe dukurinë se Asdreni në disa raste e përdor aoristin sigmatik: u lashë, u ndashë, u vrashë (për u vrava) dhe u zushë (për u zura) etj.

E pesta, po cekim edhe rastet u shojta (për u shova) e njofta ose e njojta (për e njoha), shembuj këta që si duket janë shfrytëzuar për rimim.

E gjashta, vetat e shumësit të aoristit pasiv që në normën dalin me mbresat vetore të tri vetat e shumësit në shumës dalin me -ËM, -ËT, përkatësisht-ËN, tek Asdreni dalin në formën arkaike me –më, –në fundore, si: RD: e gjetnë 238, ËL: e ropnë, e prishnë 13, e thëthinjë (v.II.sh.) e njojtnë, ju ndothnë 50 derthmë etj.; përdoret edhe në veprën PM, si: e shpallnë 17, mbetnë 17 etj., edhe te KK: përballnë 46, u përleshnë 75, u shkelnë 75.

Ndërkaq në veprën e fundit dalin edhe trajtat si në normën e sotme, si: u përballën 14, mbetëm 14. Kështu edhe në këtë pikë hetojmë prirje pozitive në ortografinë e Asdrenit, i cli përqafon trajtën e cila do të bëhet mbizotëruese, madje edhe do të kodifikohet në kohën tonë.

2. Foljet me – NJ/-J fundore

Konstatojmë se ka luhatje në përdorimin e bashkëtingëllores nj/j, por mbizotërojnë trajtat e formuara me -NJ. Ja disa shembuj:

1) E tashmja e dëftores:

RD: luanj, ngjyronj, rronj, rrethonj, dëftenj etj

ËL: përshkonj, pushtonj, çdëfrenj,

PM: ënërronj, vështronj

KK: besonj, shtrëngonj etj.

2) E pakryera e dëftores:

RD: lulzonje, lartsonja, mposhtonja, shkelnja, ndjenja, ngjtnja, shëtitnja, mfshehnja, bënja

ËL: shihnja, mirrnja, fluturonja, ngjeronja, mejtonja,vëshronja, rronja

PM: besonja, rronja, vështronja,

KK: shtrythnja, këndoja, qëndroja, fluturonja etj.

3) Lidhorja

RD:  të luftonja, të ndritnjë, të rronj, të kuptonj, të dërgonj, të kujtonj, të punonjë, të mbulonjë, të lëvdonjë, të qanjë, të vështronjë, të shkretonjë, të rronjë

ËL:të shuanj, të adhuronj, të rronj

PM: të adhuronj, të rronj,

KK: të shkonj, të shikonj etj.

Me sa pamë në RD, ka më shumë raste përdorimi të trajtave të pakryeres se në 3 veprat e tjera.

3. Folje me I ose o të theksuar, përforcuar me J

Te format e së pakryerës së zgjedhimit vokalik me i ose edhe o të theksuar (ndikimi i F. Konicës) Asdreni shton një j përforcuese, si

i bijin, dij, doj dojin RD: s’guxojin, ËL: ndrijnë, harrijnë, s’ lij të shpijen,PM: vejin e vijnin, lëvrijin, prisjin, bijin,  prijin,  shkojin, vij, të rrejin të ndrijën, shtijzë KK: flij, shkrijtët, ushtijnë, ndrijnë, shtijzë

4. Format pësore vetvetore të vetës së dytë shumës i formon me mbaresën I, si: mundohi, ngrihi, tundi, (norma e sotme: mundohuni, ngrihuni, tunduni).

5. Forma e pashtjelluar mohore nga Asdreni e ndërtohet me dy fjalëza mohuese: pa mos, si: pa mos dashur, pa mos shkelur. (Edhe te P. Begdanit hasim një dukuri të tillë.)

Ç’është e vërteta, Asdreni ka edhe një formë tjetër mohore në formë lidhore: pa të shohë gjë, pa të njohë veten, pa të mos u vijë ku të doni. (Prof. E.Lafe, mendon se një dukuri e tillë mund të jetë refleks nën ndikimin e rumanishtes.)

6.  Forma e urdhërores (veta II) , tek Asdreni e ndeshim duke e vendosur një -E pas mbaresës, si: bënie, mbushnie, shtinie etj. - në vend –JE: merrnije, rrëmbejeni etj.

Përmbyllje

Nga veçoritë fonetike dhe morfologjike që u shtruan në këtë kapitull si dhe nga vështrimi i tërësishëm i sistemit drejtshkrimor, shikur nga aspekti diakronik mund të nxjerrim si përfundim se luhatjet në drejtshkrimin e Asdrenit nuk janë lëshime të rënda dhe se ato janë në të vërtetë, pasqyrë e gjendjes jo të rregullt të drejtshkrimit që mbretëronte në ato periudha të gjëllimit të shkrimit shqip në të dyja koinetë: gegërisht e toskërisht.

Me paraqitjen më të shkruarët të trajtave të ndryshme drejtshkrimore, qofshin ato edhe raste të vetmuara mund të nxjerrim edhe një dozë fakti pozitiv, se duke pasur dorë të lirë në përdorimin e dy apo të tri trajtave të një fjale ai jep mundësinë që të hetohen të gjitha trajtat dhe kështu të bashkëjetojnë ato për koncepte të ndryshme sinonimike ose të zgjidhet trajta më e përshtatshme edhe ajo të përgjithësohet. dhe pikërisht një qëndrim i tillë ka bërë që ai të thyejë kriterin dialektor dhe në disa pika iu afrua prirjes drejt formave që u përligjësuan më vonë në gjuhën e sotme letrare.

Gjuha e Asdrenit që nga fillimi, d.m.th. që nga paraqitja e tij e parë si gjuhë shkrimi tërheq vëmendjen e lexuesve, sepse ajo njëherazi edhe ushtroi ndikim edhe gjatë fazave të zhvilimit të shkrimit shqip . Gjuha e Asdrenit shënoi rritje që vetëkuptohet, si në prag të Pavarësisë, ashtu edhe sidomos gjatë Periudhës së Pavarësisë, por që vazhdoi edhe në Periudhën e pas L2B. Së paku ajo pati ndikim edhe në mënyrë emotive, kuptohet, jo vetëm me himnin e me poezi të tjera antologjike patriotike, por edhe ato që u kompozuan si këngë dashurie e sociale.

Ç'është e vërteta, edhe pse shikuar nga aspekti i sotëm i zhvillimit a evoluimit të gjuhës, gjuha e Asdrenit paraqitet pak a shumë me trajta të papranueshme momentalisht, ajo megjithatë nuk është e pakuptueshme dhe me vlerën e saj ideo-artistike që ka vazhdon e do të vazhdojë të ketë ndikim edhe sa i përket përmirësimit e perfeksionimit të gjuhës letrare kombëtare. Kontributi i Asdrenit me idetë e tij lidhur me drejtshkrimin e saj në këtë drejtim, edhe pse nuk dallohet aq, ajo kurrsesi s'mund të mohohet.

Asdreni kishte koncept të qartë rreth dallimit të gjuhës së folur ligjërimore dhe të lirisë së vjershërimit në njërën anë dhe në anën tjetër ndaj gjuhës letrare zyrtare.

IV. PËRZIJIMI TOSKËRISHT/GEGNISHT – VEÇORI

E GJUHËS SË ASDRENIT

Konstatim paraprak

Pothuajse në gjuhën e të gjithë shkrimtarët toskë ndeshim fjalë e trajta ndërdialektore, ndërkaq sa i përket çështjes së përdorimit të gegizmave, Asdreni, edhe pse nuk është një ndër të parët, është një ndër më të dalluarit. Ç'është e vërteta, ky ka vazhduar punën e rilindësve toskë, para, gjatë dhe pas brezit të tij. Edhe ky si të tjerët eci drejt motos së ashtuquajtur gjuhë letrare e përzier (Sami Frashëri) ose gjuha e përbashkme e përzijet (Faik Konica), por e veçanta qëndron se ky vetë për këtë nocion e sajoi termin perzijim ose shprehjen: shqipe e njëjshme me perzijim d.m.th. gjuhë e përbashkët letrare ndërdialektore (gege-toske/ toske-gege). Siç dihet, edhe më herët, që në shkrimet e Naum Veçilharxhit, përkatësisht që nga Kanonizma e Shoqërisë së Stambollit, në shkrimet e Naimit, J. Vretos, Çajupit, F. Konicës, M. Gramenos si dhe të ndonjë tjetri edhe pse ishin toskë të lindur ndeshim gegizma të përdorur me vetëdije dhe në anën tjetër ndeshim toskizma në shkrimet e bashkëkohësve të Asdrenit, Luigj Gurakuqit, Filip Shirokës dhe të tjerëve, edhe pse këta i takonin arealit gegë. Gjithsesi shembuj edhe më transparent, pa hyrë në hollësi të tjera ndeshim te K. Kristoforidhi, i cili b.f. te tregimi Gjahu i malësorëve, version gegnisht, Prishtinë 1968, përdori trajtat: atie, tyj, erthtë, sbarth, bek, mbëlithni, plump (por edhe plumb), ndërsa te versioni toskërisht: gjyshat, djelli, tashi, beg, kanë ardhë etj.

Fundja, një fenomen të tillë e ndihmon edhe vetë fakti se këto dy areale i takonin të njëjtës gurrë: shqipes nanë (dëshmuar nga vetë sistemi, me strukturat përkatëse), fakt ky i padiskutueshëm, sepse më shumë elemente bazë i kishin, siç i kanë edhe sot, të përbashkëta, ndaj atyre ndarëse, dhe këto ndarëset kishin mundësi të zbuteshin ose të bashkëjetonin në konkurrencë lojale, duke respektuar diversitetet e natyrshme të trashëguara që mund të ketë çdo gjuhë, por mbi të gjitha te krjuesit tanë ishte koncepti i vetëdijësimit të formëzimit të kombit shqiptar mbi bazë të shqipes globale, gjithnjë me synim: për përbashkimin e elementeve të saj si një mjet që në vetvete paraqiste armën shpirtërore kryesore për çlirim dhe për mëvetësi të Shqipërisë. Në të vërtetë, shikuar historikisht, gegë e toskë, kanë pasur lidhje të përbashkëta organike të shumëllojshme jetike etnike-psikologjike, gjeografike e historike edhe më përpara, madje ideja për bashkimin e popullit arbror ndër shqipfolësit me elemente vetëdijësimi shtetësie ka ekzistuar edhe para Rilindjes sonë kombëtare. Pa mëdyshje edhe para vetë shtetit të parë të Arbnit (shek. XII-XIII), kur në të vërtetë gjatë këtij formacioni u sforcua ai gjallim, pa përmendur Ilirinë, sepse faktet tregojnë se ekzistenca e popullit dhe origjina e shqipes ishte shumë më e hershme në këto troje, madje që nga parahistoria ose gjithsesi në ashtuquajturën periudhë parashtetërore kombëtare, kur jo vetëm vazhdohej të flitej shqip, por kishte sadokudo edhe norma të definuara në marrëdhënie organizuese, si të themi pushtetore, ndërfamiljare, pastaj raporte ndërfisnore (etnose) e ndërkrahinore dhe në vazhdimësi, kuptohet edhe mes principatash, sanxhaqesh etj., gjë që dëshmohet edhe me elemente të trashëguara, siç është vetë gjuha shqipe që nuk diskutohet nga kjo pikëpamje, por janë edhe fakte të tjera të gjalla të pranishme, ngase sipas ligjeve të shqipes globale, shpjegohen jo vetëm emërtime vendesh, mitesh e profesionesh, por edhe disa koncepte nga gjuha juridike e pleqnive, të ndarjes së të drejtës sipas Kanunit të të Urtëve, terminologji kjo, si: besë, besëpaqe, pleqni, plak, stërplak, be e besim, betim, Zot e përzot, Hyll e Hyji, Perëndi, Zotynë etj., që ka arritur deri në ditët e sotme. Madje vende-vende kjo dukuri e ndarjes, në emën të së drejtës së tillë, në realitetin tone gjuhësor, pra, me institucionin e Pleqnisë ka arritur deri në ditët e sotme, jo vetëm si koncept, por edhe si dukuri reale aktive bashkë me fjalë-termat përkatës funksionalë.

Sidoqoftë, këtë trashëgimi atëbotë e shfrytëzuan mençurisht rilindësit tanë dhe e bënë bazë themelore të Platformës të tyre, gjithsesi duke i dhënë vlerë me cilësi të lartë, ashtu siç e impononte koha, për përlindjen e etnisë dhe të kombit shqiptar me një koncept të ri. Pra, pikërisht duke sforcuar jo fenë që ndante po gjuhën shqipe që afronte e bashkonte, e cila, veç tjerash, tashti shërbente, si arma më e fortë e zgjimit dhe e formëzimit kombëtar pa dallim feje, krahine e ideje, ngase vetëm në këtë mënyrë arrihej shpëtimi i shqiptarëve nga asimilimi dhe kthjellimi nga obskurantizmi i mëtejshëm i përhapur nga klerikët e kishave dhe të xhamive të huaja. Njëherazi krejt kjo ndërlidhej me kërkesë-idealin si koncept e si trasim rruge për përkufizimin dhe mëkëmbjen e shtetit të natyrshëm shqiptar brenda kufijve gjeografikë gjuhësorë, deri atje: ku i thonë: bukës bukë dhe ujit ujë. Andaj edhe në kohën e Asdrenit respektoheshin dialektet kryesore gegë e toskë, edhe pse të folmet ishin jo të njohura sa duhet, ngase ishin të pastudiuara, qofte në rrafshin sinkronik, ashtu edhe në atë diakronik. Por ekzistonte e vërteta se respektohej toskërishtja nga gegët dhe po ashtu respektohej gegnishtja nga toskët. Koine këto që kishin shtrirje mjaft të gjerë gjeografike, madje kishte dokumenta të shkruar në të dyja këto areale, si me thënë, nga epoka pararilindëse, siç janë shkrimtarët e vjetër gegë: GJ. Buzuku, P. Bardhi, P.Budi, P. Bogdani etj, veprat e të cilëve, sapo kishin nisur me u zbulue, ashtu respektoheshin edhe veprat e shkrimtarëve jugorë, si: V. Meksi, E. Vithkuqari, Voskopojarët etj., pa përmendur shkrimet e arbëreshëve (Itali), të cilat madje atbotë.ishin më të njohura në fushën shkencore. Kështu që të gjitha ato vepra adhuroheshin, pa marrë parasysh përmbajtjen e tyre kryesisht fetare dialektore katolike, ortodokse ose edhe muslimane (bejtexhinjtë etj.).

Mirëpo kur është fjala të baza orientuese e gjuhës së përbashkë, ç’është e vërteta, që nga rilindësit e parë, por edhe tani në kohë të Asdrenit të ri e të burrëruar, vazhduan të shtroheshin ide dhe teori me vlerë rreth kësaj çështjeje. Së pari, u imponua njëzimi i alfabetit dhe njëherazi u shtrua edhe çështja e gjuhës së përbashkët shkrimore si mbëhi. Dimë për mendimin e Naum Veçilharxhit, madje mbi punën praktike të Konstantin Kristoforidhit, Vaso Pashës, Naim e Sami Frashërit, madje mendimet e shfaqura nga veprimtarët e brezit të Asdrenit siç ishin: F.Konica, L. Gurakuqi, A. Xhuvani, A. Z. Çajupi e të tjerë, ku, si me thënë, në këtë parapërgatitje, kërkohej si zgjidhje në të shkruarit të jetë ai mesi i artë gjuhësor, duke u mbështetur, pra, në realitetin relievor të Shqipërisë.

Pra edhe Asdreni ishte përfshirë në kuadër të suazave të atyre përpjekjeve. Siç dihet, Asdreni toskërishten e kishte gjuhë të leme, dhuratë hyjnore të trashëguar, por ai futi në përdorim që në shkrimet e tij të para edhe disa trajta jo të pakta të gegnishtes që e kishte, si me thënë, gjuhë të bleme, dhuratë ditunore vëllamore, d.m.th të mësuar vullnetshëm dhe synimi i tij ishte fisnik: që t’i shkrijë vlerat e ligjërimit ekzistues me përzijim, barabarësisht. Siç shprehej ai: të dy dialektet t’i bëjë si dy faqet e një lire, që vetëm ashtu të pandame sajojnë vlerën e vërtetë ose i sheh si dy lisa rrënjëngjitur, rritur në një diell, siç do të shprehej disi kështu ai në vargje të tij. Andaj sipas tij:

Gegë burra të vërtetë,

Dhe ju toskë, burra të pavdirë,

Hidhuni bashkë si shigjetë

Dhe bënie atdheun të lirë…

Kështu i mendonte Asdreni gegë e toskë dhe gjuhën letrare të tyre ta kenë të përbashkët, gjithsesi të pandarë. Dhe ai vërtet, u përpoq me forcën e pendës e të mendjes, duke bërë përzijime fjalësh e trajta fjalësh, që këto dy dialekte të bashkëjetonin harmonishëm. Pra, ai me vetëdije futi në përdorim, edhe elemente të gegnishtes që në shkrimet e tij të para, madje dhe të të folmeve të ndryshme. Dhe si rrjedhojë në gjuhën e tij gërshetohen jo pa sukses elemente të tilla ndërdialektore në të gjitha shkrimet e tij, por gjithnjë duke e mbajtur anën e lemes, d.m.th. bazën toskërishte, pa i harruar të përbashkëtën dhe vlerat nga gegnishtja vëllameshë. Ky anim nga toskërishtja shihet fare qartë, kur të krahasohet numri i titujve, respektivisht i vargjeve (rreshtave) në raport të të dy dialekteve. Në këtë kontekst del se paraqitja në dialektin gegë është fare e vogël, mirëpo zgjon interes gjuha e tij se për të parën herë në mënyrë të vetëdishme një "tosk” shkruan vjersha, si të themi plotësisht "gegërisht", por jo në një gegërishte të "pastër" separate, por në një gegnishte me përzijim e sipër me toskizma, ngase siç i sqaron vetë Asdreni redaktorit, të cilit i dërgon për botim poezinë Nata e mrame e Skënderbegut:

Vjershë gegënisht; u përpoqa ta sjell sa më tepër t’ngjasë gegënishtes, po megjithkëto kanë shkarë edhe toskënishtes, e kjo s’prish gjë, po në qoftë munt t’i ndreqësh, në beson se i vijnë.

Pra, i janë shkarë (trajta) toskërishte brenda gegënishtes, po kjo s'prish gjë,- thotë autori. Nga kjo nënkuptohet se ai veproi kështu me vetëdije të lartë, ngase kishte pikësynim të vënët e bazës rreth formimit të gjuhës së përbashkuar shqipe me përzijim, ngase ashtu si në vjershat e shkruara gegnisht edhe në ato të shkruara toskërisht i janë shkarë trajta e fjalë gege ose anasjelltas toske dhe kjo, sipas tij, nuk prishka punë, apo jo?!

Ç’është e vërteta, kështu kuptohet krejt gjuha e Asdrenit, sepse, pothuaj, në asnjërën poezi, shqipja e tij, nuk del as thjesht toske as thjesht gege, po del një gjuhë shqipe, pra, me përzijim. U pëmend se atëherë shqipja kishte dialekte të emërtuara toskë e gegë, por nuk kishte normë të emërtuar institucionalisht as njëdialektore as ndërdialektore, sidomos kjo vlen për kohën kur u shkruan dhe u botuan dy veprat e para të tij.

Në të vërtetë, mund të thuhet se gjuha e Asdrenit është paksa e veçantë, ajo ka elemente por nuk është as si gjuha toskërishte e Kristoforidhit as si ajo e Faik Konicës, madje gegnishtja e tij nuk është si gjuha e shkodranëve as e elbasano-dibranëve edhe pse ky përdori trajta të shkodranishtes, madje edhe trajta, edhe pse të pa përpunuara të elbasanishtes, kosovarishtes në njërën anë, por jo thjesht as të toskërishtes naimjane në anën tjetër, sepse, ishte nën ndikimin e të gjitha veprave të botuara në atë periudhë. Shkurt me thënë, Asdreni ishte nën ndikimin e specifikës së normës së shqipes globale ende të pakonsoliduar normativisht dhe varësisht nga tema që trajtonte, përpiqej të përshtatte edhe mjetet gjuhësore.

Sidoqoftë, më poshtë po japim disa shembujt konkretë të përdorimit të gegizmave ose edhe të toskizmave brenda tekstit gegnisht, natyrisht, duke tërhequr vëmendjen e lexuesit në rastet e ndryshimeve kryesore dialektore, siç janë: pjesorja gege (në cilësi ose jo të paskajores), dukuria e rotacizmit ose e jorotacizmit, dyzanorshi -UE/-UA, trajtat shkrimore të fjalëve përkatëse paralele ose si idioma të veçanta, shurdhimi ose jo i konsonanteve të zëshme etj.

1. DISA NGA GEGIZMAT OSE TOSKËZMAT E PËEZIJUAR

NË VEPRAT E ASDRENIT

Më poshtë po i shënojmë (dalluar me shkronja italike) disa nga gegizmat, por edhe toskizmat, në vjershat shkruar gegnisht, ashtu, siç i ndeshim në burimet përkatëse të Asdrenit.

1) Nga Rreze dielli

Në veprën e parë të Asdrenit Rreze dielli, prej 86 titujve që ka përmbledhja, vetëm tri janë janë shkruar, si me thënë, gegnisht dhe ato janë përfshirë në ciklin "Vjersha atdhesie”, por gegizma, si të themi, të inkorporuar brenda vargjeve ndeshim pothuajse në gjitha poezitë e Asdrenit shkruar në toskërishten e tij. Pra, përveç elementeve të përbashkëta të shqipes globale gjuha e tij karakterizohet me elemente të përziera: gege /toske.

Ja disa fjalë-gegizma të shkëputura të përdorura nga vjershat shkruar kryesisht toskërisht që i ndeshëm në RD:

O lemje, ky gjumë… në vdekje i ka çu, kudo lavdim, shpresë fare nuk ki, u ngoptë me të rema, o djem, këndoni me zë të naltë, prëndverë, bujku i gazmushmë, një mbret qi me fuqin’ e tij urdhënonte, gazmend, argjent, e çkëlqyeshme, zotëni, më rreh zemra.. s’mund të më shtjerë, zbukuron/ nalton, mbeti me barrë, do të vij, bamiri etj.;

Përdor edhe pjesoren e shkurtë (gege): na ka gjet’, / ka mbet’ etj.

Më poshtë, po japim disa shembuj, ku lexuesi përveç përmbajtjes mund të vërejë lehtë përzijimin ndërdialektor:

a)   Nga Nata e mrame e Skanderbegut e shkruar gegnisht,

Shqyptarë! Or’ e funit afroi,

Diell për mua s’ka ma me shënrit’

Ndjej tash si vdekja më ka nër thoj

E s’më le ma fjalët për me i qit’

Shqypnin’ deri sot unë e kam neru,

Por sot e tutje kete barrë e kini ju!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Kokën e ul, mjekra po i zbarth,

Edhe shkoi trimi që prap’ s’ ka me arth!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Sot s’ka kush atë kordh’ m’e tunt

Sot s’ka anmiqt’ kush me i dëbue,

Oh! E shkretë ditë, pse i dhe funt

Se nata q’ ardh Shqypnin’ e ka mulue…

b) Nga vjersha Për Shqypninë shkëputëm këtë strofë:

Nana e jon’ e mjera

që në mjerim gjëmon,

Ajo na thërret për hera

t’i japim ç’i mungon…

c) Nga poezia Për atdhenë po shënojmë strofën e pare:

Atdheu prej anmiqsh ish rrethue,

Kur nana tuj përcjell’, birin e vet

E përshshëndosh gjith’ tuj bekue

Nga lufta per me u kthye me shnet;

I uron nga zemra prep(!) për me ardh’

Burrnisht me luftu, armët me i zbardh’…

Në vijim po i paraqit nga kjo vepër edhe një shembuj shtesë ku vjersha e tërë, edhe pse e shkruar gegërisht, nuk del artificiale edhe aq më tepër e pakuptueshme apo e rëndë për lexuesin, si atëherë, si sot, sepse elementet e përbashkëta të shqipes mbizotërojnë:

Prëndverë për me ardh’,

me dit të gazmu(e)me,

Fushën me na zbardh’

me lule t'beku(e)me.

Eja pra o lule,

ritesh ndë vesë,

Që nga qielli u sule

për me na pru shpresë.

2) Nga Ëndrra e lote

Në veprën Ëndrra e lotë ndeshim nja katër poezi që në tituj janë shënuar në gegnisht: Zani i lahutës, Armët e Skanderbegut, Ngjatjetimi i nxansave dhe Të tana janë gëzu, por edhe te poezitë Ballashi dhe Dimri, mbizotërojnë elemente të gegnishtes. Shembuj të shkëputur nga këta tituj do t’i japim më poshtë pasi t’i cekim disa gegizma që i ndeshim brenda vargjeve, si të thuash, shkruar toskërisht, si:

Përment papra me gojë, e shporrni, të vumë, djema/të rrema, lavdim, habim, dashamir, zjarmi i atdhesisë, thom e them, gjindja, shtyllë është dija, ka mbet’ bekim i qiellit, për dhenë sa të duash, rreziku thom, armët e Skënderbegut, i qëndrove kryes, shqyptar jemi, prej një nane jemi lerë, një të qame/ një zemër të pandame, drojë, erdhi koha, pamje e kandëshme, me këngë malli trimënore, sy të flaktë,/dritëpaktë, dheut tem/do t’ia them, mçel, jeta është veç një ushtimë/lumtësia një tingllim’, qielli i kjartë/ylli i zjarrtë, malli i em, mallin tem të shkretë, të rroj/rronj për jetë, të shoh të rremat…,shpirti i em, lemëni, kryet unjur, nepnae sot, ngjatjetim i nxanësve,  mëngjezi/mezi, shtat të naltë, sy të gjallë, … në katunt, ramjet e këmbanës, të kjartë, ylli jem, sy të zinj/ zij/vij (4 herë), më të ri/rri, tunden/krunden etj.

Siç e paracekëm, tani për secilin titull të poezive të sipërcekura po shkëpusim për ilustrim, disa vargje:

a) Nga poezia Zani i Lahutës:

Ay za q’e ban shum’ herë

Zemrën tone me lotu;

Dhe na lotet tuj i nxjerrë

Ndjemë shpirtin të lehtsu…

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Që prej Shkodre e gjer Janinë

Që prej Shkupi e Manastir,

Ku lahuta e ka kufinë

Zani i saj asht tuj na thirr’:

Nana Tuaj, nana e ngratë,

me kangë ju ka rrit’

Djem, prej jush dit’ edhe natë

Ah! Nji kang po asht tuj prit’!

b) Poezia Armët e Skanderbegut vetëm titullin e ka gegnisht, por jo tërësisht tekstin. Ja, vargjet e fundit:

O pallë edhe ti helme(të) e Skënderbeut

Prej qindra vjetsh që mbani zi paprerë,

Arth dita, Shqipërisë edhe një here

Me fame t’i shkëlqeni përsëri.

c) Edhe te poezia Ngjatjetimi i nxansavet vetëm titulli del gegnisht, ndërsa teksti pasqyron shprehje të përbashkëta. Ja një strofë për ilustrim:

Mësonjesve të ndershme

Urojmë ngjatjetime

Me gjithë zemër sot

Për punët aq të vlefshme

Këshilla dhe mësime

nuk’ harrohen dot

ç) Në poezinë Të tana janë gëzu… mbizotërojnë gegizmat. Ja dy strofa sa për ilustrim:

Qiellit hanëza baloshe

Qindroi vendit kur të pa

E prej cmirit si vogloshe

Ajo zuri e me qa.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Po kur bashk’ na jena hasun

Me mallim tuj u qafu,

Dhe me buzt’ tuj u përqasun

At’her’: T’tana jan’ gëzu.

d) Në vijim po japim për ilustrim strofën e 6-të e poezisë "BALLASHIT, për të parë se si janë inkorporuar natyrshëm paskajoret gege brenda tekstit toskërisht:

"Sepse armikun ka me hi

Atje lule ka me mbi,

Trëndafili ka me u çel’;

Kurr bari s'ka m'u mverth’.

dh) Në vjershën Dimri, titulli del toskërisht ndërkaq mbizotërojnë fjalët e trajtat gege:

Hëna nuk shëndrit

Se ret’ e kanë’ mbulu,

Veç ngaherë rrezet i qit

Porsi vash’ e turpnu.

e)  Për hir të përmbajtjes po i shtojmë edhe këto vargje nga KANGA E BASHKIMIT(83)

Gegë e Toskë vllazën jemi

Te dy bashkë një nënë e kemi

Dhe një fat në këtë botë

Shqyptar’ jemi, fjala thotë

Prej një nëne jemi lerë

Muslimanë e të krishterë

Me një diell jemi rritur

Si dy lisa pranë ngjitur

 

Te dy kemi një dëshirë

Se një sisë kemi pirë,

Një të qeshur, një të qame

E një zemër të pandame ...

ose:

Tërë bota ka me ditur

Se na s'jena për t'shitur. (84)

dhe:

Të gjithë kena m'u përpjekun;

Për Shqipninë sot me vdekun! (84)

ë) Edhe nga vjersha Cilët jemi theksojmë variantin:

Me emrin Geg e Tosk ç’kuptojmë,

Sa here njëri tjetrin e kujtojmë:

Një fis dëften se jemi, një farë

Një shpirt si dy vëllezër të pa ndarë

Sepse një mëm’ e madhe na ka pjellë

Porsi dy lisa rritur në një diellë.(87)

Në shembujt e mësipërm dallojmë këto pjesore (ose paskajore) gege:

turpnue, mbulue, me bë (me ba /bë/rë), çelë, përçasë, qafue, hasë, gëzue, qa, pritë, rritë, thirrë, lehtsue, lotue

Shënim.- Siç dihet, deri në fillim të viteve ’20 nuk kishte shqipe letrare të përcaktuar as mbi

bazë gegnishte as mbi bazë toskërishte, andaj jo të gjitha gegizmat e Asdrenit u pranuan si gjuhë letrare mbi bazë të gegërishtes, të emnuar ashtu pas vendimeve të Komisisë Letrare të Shkodrëas 1917, ashtu si nuk u inkorporuan edhe disa toskizma në letrarishten e sotme (pas vitit 1972).

3) Nga Psalme murgu

Në veprën PM, botuar 13 vjet pas Komisisë Letrare të Shkodrës, asnjë vjershë tërësisht (më vete) nuk del në gegërisht por edhe në këtë vepër ndeshim jo pak trajta e fjalë gege, si:

drras’, prej katundit tem, siç tek na(2), vajza shtatkrenare, mendarë, shoqi-shokun, njashtu, kam trokit’/ kam fut’, jam gdhi/ kanë vra, kam la, nj’ashtu, simbas, syri i em, vështrimi i em, njëri-tjatrin rren papra, jam ul’, e thom, s’ia kam heq, grushtit tem, fuqisë seme, me pandehme, të rit’ e mia, të qofsha fal’, pa pra, rreh, dashtnorë, shpirti i em, thundrës seme, thom, q’aty, syt’ i rrejin pa dobi, me mall dashtnori, shoqi-shokun, e qenura ! malli i em, them, dashnorëve, i shkundnë, nj’ashtu, grihemi (na grinte), për punë feje, re të tmerrta, por na sot, për na që rodhi, atdheja, ka le/për atdhe, kish mbet’ veç shpresa, lypset, jam gdhi, kam la, kam fut’, kam fal’ s’jam tut’, dashtnor’ e vjeshëtarë, le t’i laj (nj), kombit tem, nër hovet plot burrnie si një dëshmor/ plot burrni e drojë aspak, koha jote luleshtru(r)/sykullua(r), qielli sykullua(r), f.246, shkaba mali, papërlyme/të papërlyme, një shpirtrob/mikrob, pa pra s’t’u nda, mirëdashjen letër prej katundit tem, terror!, pamje, trandafili, ngjallja jonë, me ty gjalloj një komb,  mendje më së nalta, nalt lirin’ i kanë tjerr(ë),  krahnori i djelmurisë, prej drojës unjen manushaqet, hove burrnie, tek na me zell punojnë vajza shtatkrenare, dijes së tyre, hymn lavdije, rren/gjen, plot andje, me pandehme, ta thom, mahen shqerrat, pa pra që lëviz rrotullim, tokës arbnore, andje verore, syt’ i rren, një dashnor, ç’dreq kish, e papërlyme etj.

Në të vërtetë, siç thuhet në Shënime për poezinë Hymn kombëtar f.297-298 në autografin e lënë nga Asdreni (pika 6) gjenden 6 strofa shkruar gegnisht, përkatësisht 8 strofa me refren (pika. 8), po ashtu shkruar gegnisht (gjithsej 14 strofa apo jo?!), por që kanë mbetur pa u përfshirë në PM (1930), gjë që dëshmon se Asdreni ka vazhduar me shkrue gegnisht.

Sidoqoftë nga poezia Hymn kombëtar, e botuar në PM f. 17, ku mbizotërojnë elementet toskërishte, ne, gjithnjë me qëllim të tërheqjes së vëmendjes në për përmbajtjen dhe përzijimin, po shkëpusin strofën e fundit:

O bij, t’atdheut, o bij të Shqipërisë,

Shqiponja mali mveshur trimëri,

Si burrat e palodhur të lirisë

Nër lufta t’ashpra, luftë për liri,

Tregoni se krahnori i djelmurisë

Mburonjë qe dhe mbetet përsëri.

Madje, sipas titujve asociacionojnë në gegnishte këto poezi: Letër prej katundit tem 28, Luftari Lypës 56 dhe Andje verore 155. Po i ilustrojmë me shembuj:

a) Në poezinë Letër prej katundit tem, mbizotërojnë trajtat e përbashkëta, megjithatë në raste hasim trajta të gegnishtes, si:

N’avlëmend, punuar dit’e natë

Siç tek na me zell punojnë gratë.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Në çdo send të vete të shtëpisë

Duket dora, mjeshtri i bukurisë.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Tek ju presin – jo më pak bujare

Zonja si dhe vajza shtatkrenare!

b) Në poezinë Luftari lypës nuk kemi tekst me mbizotërim të trajtave gege, por siç do të shohim përdorimi i pjesores së shkurtër që është veçori e dialektit gegë del pashëm. Ja disa shembuj:

Armikut s’i jam tut’

Në ballë i kam dal’,

Shpesh dërmën ia kam fut’

Dhe hovin ia kam ndal’.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Të tjerë më shpirtliq

Që prap na kanë vra,

Sot bëhen miq për fiq,

Sikur më s’janë ata.

c) Nga Andje verore përzgjodhëm këta dy strofa:

Këngë e valle pa pushim

Gjith në dasmë je pa pra,

Bukuria s’ka mbarim

Pa ty bota shije s’ka.

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pyll, të lutem, kur të shkoj

Hape gjirin e më merr,

Se si foshnjë t’ëndërroj

Kur kujtimi yt më therr.

ç) Nga poezia Burri i dheut (variant) 252, për hir të përmbajtjesw, shkëputëm vargjet:

Gjuha jonë kaq e bukur

Që në krye t’ishte shkruar

Botën kishim ne (/me!) pushtuar…

Po në vend të pendës vogël

Q’ësht’ më e fortë se një shpatë

Ne përdorëm pushk’ e thikë

Pastaj mbetëm duarthatë.

Trimëritë ne që bëjtëm

Për çdo komb e për çdo farë

Gjë s’u shkrojt’ në gjuhën tonë

Andaj s’dijmë se çka ngjarë;

Se çdo burrë i math në dolli

Që kaloi mbi male e dete

I mbet emri për të huaj

Asgjësendi s’la për vete!

Në këto vargje ndeshëm këto pjesore gege: trokitë, futë, ndalë, tutë, gdhi, vra, la, heqë, falë, le, mbetë, therrë.

4) Nga Kambana e Krujës

Gjithnjë me qëllim për të vënë në pah përmbajtjen dhe gegizmat në veprës KK, këtij angazhimi, po i qasemi nga këto tri pika:

a)   Disa gegizma inkorporuar brenda poezive përkatëse me elemente mbizotëruese  toskërishte

b)   Shembuj nga disa poezi me theks përmbvajtja dhe përzijimi ndërdialektor, sa për ilustrim dhe

c)   Rreth dy poezive kushtuar Kosovës.

1.Disa nga gegizmat

Në kuadër të KK-së, ndër të tjera ndeshim edhe këta gegizma:

ka fik’, dashamiri, mendje më së naltë, hyjnor, kemi le/të mprojmë flamur e atdhe,  flamur nalt’, pa pra, krahnor i djelmurisë, pshtjell sot kryet, kombit tem/ plot burrnie, krahnorin, kambana, bëmat, të ardhme ka, ka pas qenë, një pamje sysh, si ngjalë, thom, doktoresha /hyllesha!/, godina të nalta, shkaba dykrenore, thom pa frikë, vogloma mjerimin, duk’ na shqy, me frymën kryenaltë, e kotme, çka don vetë, të stërpiku, shigjeta majëramta/të famta, më të largme, trashëgimi 56, së përditme, një të pritme, shkolla dijenaltë, mëngjezi, mendjen teme, trini vëllaznore, tynzotit, dera arbnore, kryezoti, hirin tënd hyjnor, ushtarët mbetshin! pa bari (122) rrethanë, stërgjyshët, nderim mëmës e babës, feja/preja, të pamend/të pa vend, pamje katundare, gojëdhana, ia shtrëgote!137, me një vashë/ u nis prralla, them e thashë, nderë dhe lavdime /shkabës trime, zëhyjnor, bekim hyjnor, qenin tem, shkaba dykrenore, arratinë teme, mundi i em, truesëll, papra un’ e kam ndje këtë dëshirë, vendlermi 263, papra shëndris, krenj! dhurata, qesim /shprenim (h)/ tines ligjërime, 271, bukurisë e pavdekshme (e amëshuarshme) (272), trualli /trolli i tyre (279) krahnorin vutë, ndë gjit tem326, fshani i zemrës, kryet ku pshtet…etj.

2. Shembuj nga disa poezi me theks përmbajtja

dhe përzijimi ndërdialektor

Veç vjershës me titull Shokëve të dashtun, djemve të Shqypnisë shkruar gegnisht (në vitet e para të krijimtarisë së tij), me elemente gege ndeshim edhe disa tituj, si: Vojsava, Dora d’Istria, Trashëgimi, Gjaku i stërgjyshëve, Trazime shpirtërore, Lulja ngjushëllimi. Ja  shembuj nga titujt e sapocekur

a) Vjershën Shokëve të dashtun, djemve të Shqypnisë pasi është e shkurtër dhe e vetmja e shkruar gegnisht po e shënojmë të tërën:

Shokëve të dashtun, djemve të Shqypnisë

Që prej s’ lergu s’pushoni gjith’ me na çu

T’fala prej zembresë, të fala të dashtnisë

Vllaznin’ q’na bashkon tuj diftu…

Dhe na s’këtejmi kët për me provu

Se ma mir’ si shqyptart e kan’ zakonë,

S’mundim, pra, gja tjetër m’u dërgu

Përveçse  at’ që kemi: - zemrën tone!

b) Nga poezia Vojsava – besa shqiptare shkëputëm dy strofat e fundit:

Me vrullin e vrapit shqiponje gjahtare,

Me kordhë nër sulme dërmonjëse rrëfeje,

Bir, vepra pa vdekje nër shekuj prej teje

Për nderin e lavdin e tokës amtare.

Jo kurrë mik bese me farat barbare!

Ti ruaj zakonet dhe fenë prindore,

Se lavd e kurorë dafinash verore:

Stolia më e bukur ësht’ Besa Shqiptare!

c) Nga Dora d’Istria, shkëputa:

S’ la vend e qytet më të shënuar,

Pa mos ia njohur çdo që kish në art;

Zakone e gjuhë dij me t’ia përshkruar;

Në syt’ e botës, gjë që e ngriti lart.

ç) Nga poezia Trashëgimi prej mbi 200 vargjesh shkëputëm këta rreshta:

Fytyra prej shqiptari, por zemra krejt e huaj

          E trupin e tyre faqas, kur shpirti u breth përjashta

Të dijsh se ç’kanë brenda lëkurën pak ua kruaj

Shenjtor’ s’ ke me i gjetun, po djaj me mish e rrashta…

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Të rinj përjashta çohen – po rrall’ e më zelltari

Nër shkolla dijenaltë, për t’aftë dijetarë,

Por shqipen ku s’i dijnë si ç’duhet piksëpari,

Kot shteti derth të hollat, kot fara hidhet nd’arë.

d) Nga Gjaku i stërgjyshëve shkëputëm, si vijon:

Për ta çdo fjalë qe një fjalë bese,

Me shenjtëri zbatonin çdo zakon;

Fajtori i kapur s’kish rrugë ndjese;

Ndër ta, padrejtësia s’gjente fron!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

U vramë për të tjerë kot së koti,

Treguam trimëria pa dobi,

Për vete s’na pikoi askurrë loti:

Sa mbetëm veç një dorë për habi!

Të verbër nga padija dhe feja

Dëshirë kemi sendesh të pavend;

S’mendojmë se prap ne do të jemi preja,

Kujt zgjatim dorën, lypës të pamend!

Pyes vetveten, a kemi koka të tilla ndër krenët (prijësit) tanë që edhe  shtrijnë dorën si lypës të pamend, apo jo?!

 

dh) Për relaksim shpirti, për fund, po I sjell këta dy strofa nga poezia Lulja ngushëllimi::

Lule e badhë, lule e kuqe,

Mos vono, të qofsha falë,

Çfaqi plot ato bubuqe

Dufi i zemrës të më dalë!

dhe:

Lule fushe lule zalli

Çeli gjinjet ngjyra-ngjyra

Të më ndizet rishtas malli

Të më qeshet prap’ fytyra! 

3.Dy poezi kushtuar Kosovës së robëruar

Asdreni robërimin e Kosovës ashtu si Gj. Fishta e të tjerë, duke e fajësuar edhe  qytetërimin europian (!), e ndjeu shumë rëndë dhe këtë dhimbje e shpreh shumë fuqishën në dy poezi të angazhuara: Lote robërie dhe Kosovës.

Sqarim .- Para se t’u qasemi më në hollësi dhe të themi dy fjalë për këto dy poezi, bëjmë me

dije lexues i nderuar se me konceptin Kosovë, atëherë, mbuloheshin pothuajse të gjitha viset shqiptare që ranë në sundimin e egër serb pas Luftës I Botërore, duke përfshirë tërë Maqedonia Perëndimore, Kosovën, pastaj Plavë e Guci e vise të tjera.

a)  Poezia Lote robërie  (alias Lote kosovare)

Që poezia Lote robërie, botuar në KK (f. 29), i është kushtuar Kosovës së robëruar nuk mësojmë vetëm nga përmbajtja, por edhe nga komentimi e sqarimet lidhur me këtë, bërë.

Së pari, në f.. 265, ku edhe pse pa kontekst shkrimor, në fund të autografit janë shënuar këto dy vargje (mbase përfundimi) të papërfshira në tekstin itegral:

O burrani, ju djem ju trima kosovarë,

Përpara, pra, ju burra djem të mbarë!

me të cilët kuptohet se kjo poezi ka të bëjë me Kosovën, por janë hequr këto vargje ndoshta për ndonjë arsye politike, apo jo?!

Së dyti, faqe 295 sipas autografit lidhur me këtë bëhet me dije se kjo poezi e botuar me titullin Lote robërie, fillimisht e paska pasur titullin Lote kosovare. Pra, përkushtimi i tillë, lexues i nderuar, nëse për dike ndoshta jo, por sigurisht për opinionin e gjerë kjo e vërtetë bëhet me dije ose qartësohet për të parën here këtu.

Sidoqoftë, tashti e kemi më lehtë ta kuptojmë se përmbajtja ka të bëjë me vuajtjet në robëri të kosovarëve atëbotë. Dhe këtë rrëfim, poeti e vë pikërisht në gojën e të vuajturve (kosovarit), I cili duke treguar për historinë e vet tregon hjekitë kalvare që ishin duke përjetuar nga sundimi tejet i egër, barbar serbojugosllav, regjim ky që dhunën, gënjeshtrën, dinakrinë e kishte masë legjitimr (legale) për çrrënjosjen e çdo gjëje shqiptare nga këto treva, duke mohuar deri edhe të vërtetën e autoktonisë, e cila, sipas gojës së fakteve, me vargjet që ia jep Asdreni gojës së kosovarit, nuk mund të mohohej dot, sepse:

Kudo që mbin një lule, shelg a bar,

Atje mund të ndodh nj’eshtrë apo një varr!

Aty ku trollit brazda çel parmenda

Kokallat tona gjërë janë mbjellë

Pa pra të rrahura në shi dhe djellë

Me lot e gjak përzjerë tokës brenda!...

Ndërsa,siç shprehet po kosovari me gojën e pendës së Asdrenit:

Sot dorë e huaj thonjtë na i ka futur

As gjuhën s’mund ta flasim ne të mjerët

As kënga më s’gjëmon te bjeshk’ e mblerët

As për të qarë, as për të lutur…

Sepse

Pa nder, si kafsha marrë nëpër këmbë

Nën thundër zotërsh pa një pik’ndërgjegje

Kurrkujt ata pa i dhën’ asnjë përgjegje

Na thithin gjakun duk’ na shqy me dhëmbë.

Dhe në ato raste kur Europa nuk reagonte dhe as që kërkonte përgjegjësi ndaj masave të tilla çfarosëse, sepse ajo vetë e kishte bekuar Serbinë për asi farë qytetërimi(!) ndaj popullit tone(!), apo jo?! - poeti u lëshon mallkim:

Mallkuar qoftë ky qytetërimi

Mallkuar qofshin sa që ka në krye

Q’ u bënë shkaktarë e njëj krimi

Ky kombi i ynë copra sot q’u thye.

Dhe së fundi poeti (kosovari) klith e gëlthet:

Oh, lernani të rrojmë o shpirtmizorë

Këtu të vdesim lernani të qetë,

Ku shekujsh pamë drit’e jetë

Ku lote kanë derdhur aq dëshmorë…

Gjithsesi nxjerr fjalët e fundit:

Vargojsh lëshonani të marrim frymë

Mjaft ujqër, buka jonë vrer e hidhur

Për Zotin, mjaft me gojë e duar lidhur.

Se s’dihet në s’ju pret dhe ju kjo rrymë!…

Kërkoj ndesë, lexues i nderuar, pse nuk po mund ta mbyll gojën pa treguar se Asdreni në vend të vargut:

Vargojsh lëshonani të marrim frymë!

Paraprakisht vë në alternative këto tri variante:

Lejonani dhe ne të marrim frymë!

Lëshonani dhe ne të marrim frymë!

Çlironani dhe ne të marrë frymë!

dhe në fund parapëlqen:

Vargojsh lëshonani të marrim frymë!

Dhe kështu rrëfimi i tij duket se mbyllet pa rrugëdalje me mallkim e klithje viktime, por jo, si me thenë, ai mbyll rrëfimin me parandjenjën se edhe ujqit - bishat e tilla mund t’i presë si bumerang po kjo rrymë! Së këtejmi, siç u tha, teksti i poezisë që në vepër duket se mbyllet pa zgjidhje me klithje e fjalë mallkimi, në të vërtet, nuk është ashtu, sepse ai me parandjenjën e bumerangut dhe me dy vargjet e papërfshira në[ tekstin integral paska pasë kërkuar, nga burrat, trimat kosovarë dhe djemtë e tyre të mbarë mos me ndejë duarkryq, por të kërkojnë zgjidhje me Parpara!, pra me kushtrim, kërkesë kjo që do ta shprehet edhe më haptas dhe më me përcaktim strategjik në poezinë Kosovës.

b) Poezia “Kosovës”

Poezia Kosovës, nuk ishte përfshirë në asnjerin nga dy kompletet që i patëm në dorë, por atë kemi pasur rast ta lexonim si fletë volante në ilegalitet. Ajo tashmë, gjendet e botuar në feqe interneti. Poezia përbehet prej 12 strofash, 11 gjashtërreshtash, ndërkaq vetëm strofa e katërt ka katër rreshta, pra gjithsej poezia ka 7O rreshta. Edhe kjo si Vaje robërie ose Vaje Kosove ka për motiv Kosovën e robëruar. Nuk dime kur është shkruar më herët ose më von apo kur u shkrua ose u përpunua poezia Vaje kosovare në fillimvitet e 30-ta të shekullit të kaluar, kur Kosova përjetonte vërtet zezonë kalvari.

Sidoqoftë, ndërsa në Vaje kosovare (vaje robërie) poeti pasi nuk’mund të gjendte zgjidhje tjetër përfundonte me klithje viktime para gojës së ujqërve, por edhe me mallkim ndaj barbarit dhe atyre që ia besuan Serbisë këtë fare qytetërimi!,  të gjithëve ua kujton edhe bumerangun e mundshëm, ndërkaq në poezinë Kosovës është shumë më i hapur dhe nuk kllith e mallkon, por kërkon zgjidhje me sakrifica, me kushtrim, jo vetëm nga burra, trima kosovarë, por nga mbarë populli shqiptar. Në të vërtetë, para se ta japë kushtrimin fillimisht Kosovën e hymnizon në dy rreshtat e parë të strofës së parë:

Kosovë, o vend i famshëm i trimnis,

Kosovë, o lule e bukur e Shqipnis...

Apostrofim ky që përsëritet paksa më ndryshe në dy rreshtat e parë të strofës së dytë:

Kosovë, o atdhe i lavduem i trimnis,

Ti ke pas kjenë mbretnesha e Rumelis

Si dhe në strufën e pestë:

Kosovë, o trimneshë lule e rrallë

Detyrën tin’ e ke me dale sot në ballë!

Po si të dale në ballë, autori sqaron:

Ti të çohesh përsëri

N’luftë të mbarë për liri!...

Sepse në këtë kushtrim nuk do të jetë e vetme, ngase të gjithë shqiptarët, pa kujtue  (dallue) besë e fe, por vetëm nanën i ka le do të rrokin “hut’ e shpatë” për ta shpëtuar “prej zis’ Kosovën e ngratë” dhe e përfundon kushtrimin kështu:

Shqiptarë, çoni-u, vllazën ora mbrrini,

Si Geg’ e Tosk nalt Flamurin ngrini!

Një Manastir, Shkup, Shkodër e Janinë

Një trup bani an’emb’anë Shqypninë

Siç trimit mirë i prek:

Me nder n’luftë me dek’!...

Mund të konstatojmë se përmbajtja e tërë poezisë Kosovës pa hyrë në aspektin politik, sipas të drejtës universale të popujve sovranë, kombëtarisht qëndronte e mbështetur, kur është fjala te lufta e drejtë për çlirim e përbashkim. Ashtu edhe u veprua, shikuar nga një aspekt, pikërisht në Luftën e fundit, për një gjysmë Kosove, apo jo?!

Por, sidoqoftë, lexuesi i nderuar mund të ketë vërejtur se gjuhësisht te Vaje robërie mbizotëron toskërishtja, ndërsa te poezia Kosovës, mbizotëron gegnishtja. Edhe kjo e ka simbolikën e vet.

Nga sa më lartë, mund të nxjerrim si përmbyllje se edhe në KK Asdreni përdor përzijime, ai jo vetëm nuk i korrigjoi gegizmat nga disa krjime të mëhershme të cilat panë dritën e botimit vetëm në veprën e fundit që i mbeti dërëshkrim, por ai i shumoi gegizmat edhe me shembuj të rinj. Kështu nga të gjithë shembujt e mësipërm të vjelë nga KK ndeshim edhe këto pjesore (pa ose si paskajore me me) gege: fikë, pshtetë, ndje, prekë, dekë, gjetë, shqye, mbushë, përtri, pa përnendur trajtat: Shqyptarë, nanë, trimneshë etj.

Sipërfundim

Për sa u analizua më sipër mund të përfundojmë se edhe pse numri i gegizmave në veprat e tij është edhe më i madh, ne po mjaftohemi me shembujt e mësipërm si dhe me përzgjedhjen e disa nga vargjet poetike të tij, ngase besojmë se çdo lexues, tashmë e ka të qartë nocionin e sajesës së Asdrenit përzijimi i gjuhës së njëjshme shqipe, d.m.th. me të cilën mbulohen koncepte me përzierje trajtash e fjalësh ndërdialektore toske/gege ose gege/toske, varësisht nga tema që trajtohej.

Ndërkaq para se të kalojmë në trajtimin e paskajoren gege (me + pjesore) në veprat e Asdrenit, po risjellim në kujtesë të vërtetën se Asdreni, nuk ishte i vetmuar në këtë punë përzierjeje, ngase ç’është vërteta, gegizma, siç e kemi cekur edhe më përpara ndeshim, me dhjeta jo veç në Kanonizmën e Shoqërisë së Shkronjave Shqip të Stambollit, por edhe tek J. Vreto: pamësit, të këputunë, madje te shkrimet e këtij të fundit kemi vërejtur afro 10 raste të përdorimit të paskajores me +pjesore. Gjithashtu gegizma ndeshim edhe te autorë të tjerë, si: Naum Veçilharxhi: dashun, pa dije, i vet; Sami Frashëri: emën, i krishtenë, anemic etj., Naimi: meni, zotnisë etj.;Th. Mitko: tue puthun, ja dhashtë, anëmiqët etj.

2. NUMRI DHE TRAJTËSHKRIMI I PASKAJORES ME+PJESORE

SIPAS VEPRAVE TË ASDRENIT

Sqarim paraprak

Infinitivi ose paskajorja në gjuhët e pajisura me këtë formë qëndron si fjalëformë përfaqësuese e sistemit foljor, e cila shërben për të emërtuar një veprim si proces, pa iu referuar një vete të caktuar. Siç dihet, në kohën e Asdrenit paskajorja e tipit me punue, ishte trajtë normëzuese, ndërsa në shqipen e sotme letrare ajo si veçori (gjoja vetëm) e gegërishtes mbeti jashtë normëzimit, pasi letrarishtja e sotme u mbështetka vetëm mbi bazë të sistemit foljor të toskërishtes(!), e cila mundka me funksionue pa të dhe se njëjësi i vetes së parë të dëftores mundka ta përfaqësojë tërë sistemin foljor të gjuhës shqipe pa tëdhe pa sistemin foljor të gegnishtes(!), ndërsa njëjësi i vetës së dytë të lidhores mundka ta zëvendësojë kuptimisht, në të gjitha rastet paskajoren, apo jo?! Në të vërtetë, letrarishtja e sotme njeh si paskajore trajtën e tipit për të punuar (për + asnjanës) si paskajore të dytë ,jo atë të mirëfilltën me punue, e cila funksionalisht e mbulon vërtet, apo jo, vetëm një pjesë të një nocion të tillë, të paskajores me+pjesore, e cila edhe quhet: paskajore e mirëfilltë ose paskajore e pavarur e gjuhës shqipe. Së këtejmi, jo pak gjuhëtarë e i9ntelektgualë mendojnë se integrimi i kësaj paskajoreje mbetet çështje e hapur e shqipes standarde.

Kur është fjala te gjuha e Asdrenit konstatohet se ai përdori të dy tipat e paskajores, ashtu siç i ka gjuha globale shqipe, por më tepër e futi në përdorim paskajoren e mirëfilltë me +pjesore për arsye të forta, jo vetëm pse ashtu e kërkonte kuptimi a të shprehurët brenda kontekstit, por edhe për arsye fisnike, thjesht patriotike, me qëllim të bashkimit ose të barazpeshës së dy kryedialekteve të shqipes. Dhe kjo është e kuptueshme, kur dihet se Asdreni ... "duke punuar me dashuri të veçantë dhe këmbëngulëse arriti të përsosë gjuhën e vet dhe të çlirojë atë nga të gjitha pengesat, që ia kufizonin forcën shprehëse të saj". U përmend më sipër se Asdreni shfrytëzonte fjalë e forma fjalësh të të folmeve të dy dialekteve, andaj kuptohet se ai po ashtu e përdori edhe paskajoren e mirëfilltë me + pjesore (gege) në disa trajta, madje edhe me pjesore të toskëzuar, sepse ashtu ndeshej atëherë, siç, në të vërtetë, ndeshet edhe sot, në realitetin tonë gjuhësor. Pikërisht rreth kësaj teme, d.m.th. rreth llojllojshmërisë së trajtave të pjesores së paskajores së mirëfilltë të pëdorur nga Asdreni do të bëjmë fjalë në vijim,.

Në të vërtetë, për të qenë më të qartë dhe më në nivel shkencor këtë tdukuri e kemi trajtuar në tri pika:

së pari, do të paraqitim shembujt me paskajore me + pjesore sipas titujve të poezive që i ndeshim në veprat e caktuara,

së dyti, japim pasqyrën e plotë të trajtëformave të tipit të pjesoreve të paskajores dhe

së treti, disa vënerime ose sqarime lidhur me pasqyrën rreth trajtëformave përkatëse.

a.Titujt e poezive sipas veprave dhe shembujt

me paskajore (me+pjesore)

1) RD

Në veprën e parë RD paskajorja gege në gjuhën e Asdrenit ka shtrirje përdorimi mjaft të gjerë. Kështu sipas titujve të poezive ndeshim këto raste:

a) Për Shqypninë, shkruar gegnisht. ndeshim:

për me i dhan’ dituni, sa me munt, nga terri për me qitun, nga gjumi për m’e shkunt; Shqypnin’ me neru, duhet me çporr’, as me hy me të… – 7 raste.

b) Nata e mrame e Skandebegut ndeshim këto paskajore:

për me ardhë pran’/ me ia nigju zan’, s’e linte me u shue/ pa iu këshillue; mos m’e len’ me ngordhë/ mos m’e coptu; për me mujt’ m’u fol’110, për me iu dhan’, jetën me ma shkurtu, fjalët për me i qit’, për me i dhanë atdheut lirin’, në lufta kini me vajt’, për me kqyrë, prap s’ka me arth!, për me pa mretin, ka me ra n’zi /ka me qa krahun e tij 111, kush me i dëbue/ me zhdrivillue/atdheun m’e lirue!, ka me metë e vorfnumun 250 – gjithsej 22 raste.

c) Për atdhenë, ndeshim:

për me u kthye me shnet/ prep me ardh’/ burrnisht me luftu, armët me i zbardh’; anmikun m’e prit’/kryet m’i qit’, s’ka’ m’u pamun/damun,  për me shpëtumun/tuj luftumun, , kishin luftue për me i njekun/, me i numurue,/për me çporr’! për m’e përqafue/pleqninë për me ia amëlcue/ me e shtrëngue edhe nji here; punën (me ) ia dëftye/me i than’ n’ven t’luftës kish met’ /për me shkue n’qetësi/ ke me hjekun/ me ranun, ma mir’asht me rrnue - gjithsej 20 raste.

ç) Dimri: nëpër lule me qëndru/ka pushtu, për me kërku ushqim 159, për me na pru

shpresë 160. 3 raste.

d) Një ëndërr: s’ ke me pa 163 -1 rast.

dh) Shqypnija: ka (me) me t’ vorfnumun.250, me ia amblcue - 2 raste.

Githsej në RD si raste ndeshim 55 paskajore me + pjesore (7+22+20+3+1+2).

2) ËL

Në këtë vepër paskajore gege ndeshen në këta tituj të poezive:

a) Balashi:, për me shkel’, ka me mbi, ka m’u çel’, s’ka m’ e mverth – gjithsej 4 raste.

b) Zani i lahutës:  me kang’ ven’ me punu , 1 rast.

c) Kënga e bashkimit: kena m’u përpjekun/ sot me vdekun, 2 raste.

ç) Të tana janë gëzu: zuri me qa/kur të pa,  1 rast.

d) Për gjah: me ha’(!) dhe me pi (!). për me shkel’, tërë bota ka me ditur//s’jemi (jena) për t’u shitur 252, për me shtypun, 5 raste.

dh) Dëshmorëve të kombit: me shkëlqyer dielli, 1 rast.

e) Lutje zanës: me luftuar , me i rrëmbyer , bota ka me ditur,  Tërë bota ka me ditun 212 , 4 raste.

ë) Dimri:  lule me qëndru, me kërku ushqim, për me ardh’, me na zbardh’, me na pru shpresë,

5 raste.

f) Nga letra:  për me u shtypun f. 211 – 1 rast

Gjithsej në ËL, ndeshim: 24 paskajore me +pjesore (4+1+2+1+5 +1+4+5+1).

3) PM

Asdreni infinitivin gegë e ka përdorur në ndonjë rast edhe në veprën PM. Atë e ndeshim te këta tituj:

a) Dëshira pagane, vuan me pa birin tend  - 1 rast,

b) Luftari lypës: fati i em m’u pa, 57, - 1 rast,

c) Burri i dheut: syt’ e zemrës me t’i çpuar 51, - 1 rast,

ç) Sqythia …: ka me u drit’ gjer tej Tanais ... (55), 1 rast

d) Një udhëtim: mendja ime me t’kërkuar, pa pra me ta vëzhguar largimin148, me t‘u tallur ! 149, - 3 raste

dh) Mendjeshkurtët:  me t’u ndërruar!, - 1 rast.

e) Vlorës: Me pa draper…(204) – 1 rast.

ë) Pendim egoisti: doja mos me i lënë shpirt (99) – 1 rast.

Kështu në këtë vepër ndeshim gjithsej 10 paskajore me + pjesore.  (1+1+ 1+ 1+ 3+ 1+ 1+1).

Sqarim.- Edhe pse ndonjë rast mund të jetë i diskutueshëm, ngase mund të ngatërrohet me

formën e pashtjelluar të tipit: me të ardhur, me të kërkuar, me të arritur etj, forma këto që zbërthehen: që në momentin e të kërkuarit, të daljes, të arritjes etj., megjithatë ne i cilësuam si paskajore të mirëfillta ndonjë rast, ngase ashtu impononte koncepti i dalë nga konteksti, si

E para, pa dyshim te rastet si doja me mos i lënë shpirt në jetë, normalisht thuhet doja mos me i lënë shpirt në jetë, madje. integrimi i paskajores do të harmonizojë dhe rastet e ngjashme nga praktika e sotme: të mos marrë masa, praktika me paskajore mos me marrë masa, dhe së këndejmi imponon: mos të marrë masa, duke mos e darë pjesëzën të ose me nga folja.

E dyta, gjithsesi edhe te shembujjt si: ndodh me t’u ndërruar (me t’u ndërrue) here si

djaj here si shenjtër; me vra nuk po më kujtohet, me t’u kujtue ngjarja, thuaje; Nëse më bjen në dorë kam me hanger pa pjekë!Me ia kënaq shpirtin, vetëm ajo di etj. kemi të bëjmë me paskajore të mirfëfillta.

Por për këto e çështje të tjera si këto nuk është vendi për të zgjatur këtu.

4) KK

Në KK, ku u përfshi edhe peozia Kosovës autori e përdor paskajores gege në disa tituj. Për arsye qartësie poezinë Kosovës po e analzojmë si pike më vete:

a) Paskajorja në KK pa poezinë Kosovës:

a. Flamuri arbënor: ka me ndritur djelli 51, dhe për me na mbajtur peng në skllavëri 69, - 2 raste;

b. Trashëgimi (variant: shenjtor’ s’ ke me i gjetur 281. - 1 rast.

c. Shokëve të dashtun, djemve të Shqypnisë: me na çu/tuj diftu/ për me provu/m’u dërgu73 gja tjetër m’e dërgu 319, - 4 raste.

ç. Trazira shpirtërore: s’e lënë me u përtri 141, zu m’u mbush’ me re 142, - 2 raste

d. Diell i ri: për me na mbajtur peng 151, - 1 rast,

dh. Dora d‘Istria: dij me t’ia përshkruar 134, - 1 rast.

Gjithsej në këtë vepër 11 paskajore me+pjesore (2+1+4+2+1+1).

b) Paskajoret në poezinë Kosovës

Ndërkaq vetëm në poezinë Kosovës (që unë e kam shfrytzuar në fillim si fletë volante ndërsa tashti edhe nga internet, ndeshim 16 raste të përdorimit të paskajores:

për me shpëtue,  din m’ i ba, me dekun, ke me dal’, për me u mprue, me dëbue, me durue,  me t’ rrzue, për me t’ shkel’, për me t’ ba, duen me thanë, me kjenë, me iu shnderue, me shkëlzy, me rrnue, me dek’.

Gjithsej pakajore me + pjesore në këtë poezi: 16 raste.

Pra gjithsej në KK, ndajbathur edhe me rezultatin nga poezia Kosovës ndeshim 27 paskajore me +pjesore (11+16).

Ndërkaq, totali i numrit të paskajoreve me + pjesore sipas veprave të konsultuara del kështu:

RD 55, ËL 24, PM 10, KK 27 (11+16), gjithsej 116 raste.

Pra, në gjuhën e veprave të Asdrenit, në të gjitha versionet, ndeshëm 116 raste të përdorimit të paskajores me + pjesore. Por meqë forma e pjesores së paskajores së tillë ndryshonte në realitetin guhësor, ai ndryshim sadokudo reflektohej edhe në veprën e Asdrenit, prandaj në vijim do të bëjmë fjalë pikërisht për këtë dukuri.

b. Pasqyra e numrit të paskajores me + pjesore sipas tipit të pjesores

Sipas tipit të pjesoreve të paskajores së mirëfilltë të regjistruar në burimet përkatëse  shembujt i ndajmë në këto katër grupe:

1) Tipi paskajore me + pjesore e shkurtër

a) mbi temë konsonante, nëntipi: me ardhë, me dhanë: RD 22, ËL 7, PM 1, KK 6 ,gjithsej 36 raste;

b) mbi temë vokalike, nëntipi: me pa, me pru, me përtri: RD 6, ËL 5, PM 4, KK, 3, gjithsej 18 raste;

c) mbi temë diftongu, nëntipi: me luftue, me kthye: RD 12, ËL -, PM -, KK 7,  gjithsej 19 raste.

Totali mbi temë të pjesores së shkurtër: 73 (36+18+19) raste.

2) Tipi me pjesore gege mbi temë me diftong të cunguar, tipi me coptu, me shkëlzy; RD 8, ËL 3,   PM -,  KK 5, gjithsej 16 raste (8+3+5).

3) Tipi me pjesore të zgjeruar gege, tipi:

a) me -UN fundore, nëntipi: me qitun: RD 3, ËL 5, PM -, KK 1, gjithsej 9 raste;

b) me -NUN fundore, nëntipi: me ranun: RD 1, ËL- PM -, KK -, gjithsej 1 rast;

c) me -MUN fundore, nëntipi: me shpëtumun: RD 3, ËL -, PM -, KK-,  gjithsej 3 raste,  gjithsej: 13 raste (9+1+3).

4) Tipi me pjesore të toskëzuar:

a) me –UR: nëntipi: me ditur, me gjetur, me mbajtur: RD -, ËL 2, PM 1 KK 4, gjithsej 7 raste

b) me –UAR/YER, nëntipi: me shkëlqyer, me kërkuar, RD -, ËL 2, PM 4, KK 1 gjithsej 7 raste -  gjirthsej 14 raste (7+7).

Totali i numrit të përgjithshëm të paskajoreve me + pjesore në veprat e Asdrenit arrin shifrën 116 raste (73+16+13+14).

c. Vënerime rreth pasqyres së mësipërme

Nga pasqyra e mësipërme nxjerrim të dhëna me interes ditunor, qoftë për letrarishten e atëhershme, qoftë për normëzimin e sotëm, por edhe atë të ardhshëm, material ky i mirëseardhur sot për Këshillin Ndërakademik, i cili mesa dime e ka në tryezë shqyrtimin e integrimit të paskajores së mirefilltë në standardin e sotëm, apo jo?!  Unë për këtë çështje, rreth domosdosë së integrimit të tillë këtu nuk do të ngulmoj shumë, mirëpo meqë paskajorja e tillë, deshtëm s’ deshtëm me pranue, është duke u përdorur jo vetëm në gjuhën e folur, por gjithnjë e më tepër edhe në atë të shkruar, duke e pasur parasysh si vjegë edhe rezultatin nga Pasqyra e mësipërme si fakt plus, bëjmë me dije opinionin dhe anëtarët e atij Këshilli se Asdreni si toskë i lindur sipas tipave të pjesores e ka përdorur paskajoren gege si vijon:

- paskajore të mirëfillta (gege) me + pjesore e shkurtër73 raste,

- paskajore me pjesore gege të cunguar (vetëm te foljet me diftong) 16 raste dhe

- paskajore me pjesoren gege të zgjeruar (tri varianteshe) vetëm 13 raste,

atëherë e shohim të nevojshme t’ua tërheq vëmendjen lexueve të nderuar e opinionit të gjerë dhe sidomos përdoruesve të sotëm të kësaj forme si më poshtë:

E para specialistët si dhe Këshilli Ndërakademik si formë përdorimi mbi pjesoren gege si paskajore të re në standard (A. Omari), apo jo(!), duhet ta rekomandojnë si më poshtë:

Po, vetëm trajtave me pjesore të shkurtër: me mësue, me shkëlqye, me folë etj.

ndërkaq

a)   Jo, trajtave me pjesore të cuguar, si: me mësu a msu; me shkelqy, me fol etj.

b)   Jo, trajtave me pjesore të zgjeruar, si: me msuem, me msuemun, me mësuen, me mësuenen, me mësunun; me shkëlqyen, me shkëlqyemun, me shkëlqymun; me folun, me folen, me folun etj.

c)   Jo, trajtave me diftong të ndryshuar -UË ose YË, si: me mësuë, me shkëlqyë, andaj nuk rekomandohen trajtat me mësuë, me pëlqyË, që në mjaft raste mund t’i ndeshim në shkrime të kohës së Asdrenit, por edhe në ndonjë shkrim të sotëm.

ç)  Jo, trajtave si: me mësua, që në kohën tone propozohen nga ndonjë autor, mbase

me qëllim fisnik, duke menduar se kështu gjendet, gjoja ai mesi i artë pajtues

(gegnisht UE/UA/r toskërisht), sepse ashtu edhe u përdorka në ndonjë trevë të

Malësisë së Gegnisë (!).

Sqarim.- Lidhur me rastin e fundit (pika ç) mendoj se një qëllim i tillë, edhe pse mbase fisnik, sipas traditës dhe gjendjes së sotme (si bidat i ri!) nuk qëndron, andaj nuk duhet përkrahur, sepse, tash flas për të dyja rastet, ato të pikës c) dhe ç): me mësuË, me mësuA, ngase si të tilla më shumë i sjellin vështirësi e mbështjellim se lehtësim normës, kur kemi parasysh faktin sepse: edhe ish letrarishtja shqipe mbi bazë gegnishte, ashtu si kjo e sotmja mbi bazë toskërishte e njeh pjesoren e tipit të shkurtër: mësue: mësues, mësuesi, mësueshmëri, i mësuet, mësuekam, pra jo mësuA as mësuË! etj. ashtu njihej dhe njihet edhe forma: shkëlqye, shkëlqyes, i shkëlqyeshëm, i shkëlqyer, shkëlqyekam, pra jo shkëlqyË, shkelqyËs shkëlqys, shkëlqyakam etj., prandaj nuk ka kurrfarë vështirësie që paskajorja me mësue, me shkëlqye, me folë, me u bekue ose me u rikthye në trajtën e pranueshme të pjesores nga norma e sotme. Është tjetër gjë nëse kemi të bëjmë me ndonjë frazeologjizëm, idiomë ose ndonjë rast të jashtëzakonshëm.

Sidoqoftë, lexuesin ose krijuesin e pa përvojë nuk duhet ta shqetësojë aspak, madje as ta hutojë fakti kur ndonjë rast të pjesores së paskajores përkatëse e ndesh në trajta të ndryshme, si b.f. në veprat e Fishtes, Asdrenit, Poradecit, M. Krujës ose të ndonjë politikani a gazetari. poeti të ri, e ku ta dime, ngase trajtat përkatëse të fjalëve nga veprat poetike e përftimet spontane rrallë mund të shërbejnë si gjedhe drejtshkrimore për shqipen standarde.

E dyta, ndërkaq kur kemi të bëjmë me raste mbi pjesoren e normëzuar (toske) te tipi i paskajores me me (me +pjesore të toskëzuar), tipi me mësuar, me shkëlqyer, me folur, që ndeshim vetëm 14 shembujt te Asdreni, por edhe nga të tjerë ishte e lejueshme me u përdorë, po a lejohet sot ? Para se të jepet përgjigjigjja lidhur me këtë, mendoj se duhet pasur parasysh këto tri fakte:

së pari, dihet se një formë të tillë të paskajores e ndeshim të trashëguar. E ndeshim edhe në shkrimet më të hershme nga autorë toskë si: D. Rada, Th. Mitko mos me prishurë, mos me na shti fit,, me e lënë me na marrë, Loni Logori, ka me mbetur, Naim Frashëri e të tjerë, si, mos me prishurë, me ditur etj,).

së dyti, pohohet se edhe një pjesë e toskërishtfolësve e përdorin atë trajtë të paskajores, qoftë edhe në zona të ndërmjetme nën Shkumbin, e ku ta dime dhe

së treti, duke respektuar autoritetin e letrarishtes së sotme, e cila pjesoren e tillë e ka të sforcuar në sistemin foljor te kohët e përbëra, si: kam mësuar, kam shkëlqyer, kisha folur, pata folur etj. në njërën anë dhe nevojën e domosdoshme të përdorimit të paskajores që po ndjehet për ditë e më shumë në realitetin tone gjuhësor, madje e përftuar për analogji edhe te ndonjë gegërishtfolës.

Andaj duke pasur parasysh këto tri fakte, ne kemi pasë shprehur mendimin se trajta e tillë, paskajorja me pjesore të toskëzuar, nuk mund të jetë e qortueshme, në raste të veçanta, në konkurrencë të lire me trajtën e shkurtër të gegnishtes, nëse ashtu e kanë në përdorim toskët , ose ithtarët e letrarishtes së sotme(!), sepse kjo është e drejtë e toskërishtfolësve të caktuar, mirëpo. është tjetër gjë, nëse vetë ata ose studiuesit përkatës (që e mohojnë nevojën për praninë e kësaj forme në sistemin e tyre ligjërimor) për hir unifikimi pajtohen me u përdorë kryesisht vetëm paskajorja me + pjesore të shkurtër, si paaskajore të natyrshme shqipe, siç është, edhe kjo është e drejtë e tyre.

E treta, kur është fjala te foljet e tipit bëj bërë (me ba) që momentalisht paskajoren e ndeshim të përdorur edhe të Asdreni, në trajtat me bë (me bërë), me lënë, ose me ba bana/bëra (jo zakonisht: me bamë, me bamun, me banen), me lanë etj. mendoj se për normën e sotme, është më e lehtë me u pranue, siç është propozuar (B. Bokshi), siç e përdor edhe Asdreni në ndonjë rast) trajta me bë, me lënë, kur kemi parasysh zgjidhjet ekzistuese në normën e sotme: bëkam, bëmë-a, i bëshëm, bëzaj; bëzanje, bëzhigoj (M.Elezi), lënkam, lënkësh, e kështu me radhë.

Pra, sido që të jetë, po e përsërisim faktin se propozim-sugjerimi ynë mbështetur edhe nga pasqyra e mësipërme, ku mund të thuhet se edhe Asdreni faktikisht respektonte trajtën e shkurtër të pjesores së paskajores gege (73 raste) ndaj pjesores së cunguar (raporti 73 me 16) si dhe ndaj pjesores e zgjeruar (73 me 11), ndërkaq edhe pjesoren e toskëzuar të paskajores e ka futur në përdorim vetëm në 14 raste dhe kjo, duke filluar vetëm nga vepra e dytë ËL 4 raste (2+2), PM 5 raste(?) (1+4) dhe KK 5 raste (4+1). Është interesant se në poezinë Kosovës, asnjë rast nuk del as me pjesore të cunguar, as me pjesore të toskëzuar. Ndërkaq prej 16 rasteve, përjashtim nga pjesorja e shkurtër bën vetëm rasti me vdekun.

Lidhur me këtë shfrytëzojmë çastin të bëjmë me dije se në Komisinë Letrare të Shkodrës, pothuaj del e përzgjedhur trajta e shkurtër e pjesores në kuadër të paskajores së mirëfilltë. Së këndejmi, po e rikujtojmë edhe një fakt tjetër se edhe në gjuhën poetike jo vetëm në atë administrative, qëndronte i fuqizuar përdorimi i paskajores me +pjesore të shkurtër. Po sjellim vetëm një strofë nga poezia I dbuemi të A. Gj. Fishtës, i cili Bjeshkëve të Shqyptarisë u drejtohet kështu:

Oh, ju Bjeshkët e shqiptaris,

Ku ma mire ndrit dielli e hana

E ku asht logu i bujaris,

E ku rriten djem si zana:

Unë ju kurr s’kam me u harrue

Der sa t’m’ jet’ gjykue me u endë

Der sa t’muj me ligjërue

Ju gjithmonë kam me u përmendë…,

Mendojmë se duke respektuar trajtën e tillë si Fishta si Asdreni e të tjerë paraprakisht respektonin prirjen e normës së natyrshme globale të shqipes, madje këtë e bënin para se të rekomandohej kjo rregull faktikisht nga Komisia Letrare e Shkodrës (1916-1918), e cila fuqizonte, siç u tha, përdorimin e pjesores së shkurtër në normën e atëhershme të gjuhës shqipe mbi bazë të gegnishtes (jo aq të elbasanishtes për këtë pikë), standard ky që me paskajoren e mirëfilltë ka shërbyer si gjuhë zyrtare me dhjeta e dhjeta vite, sidomos te ne (deri më 1968), andaj sot e mot kërkohet që për hir të nevojës për të shpehur koncepte të veçanta dhe njëherazi të balancimit të koineve ekzistuese në normëzimin e sotëm menjëhershmërisht, pa kurrfarë zvarritjeje të integrohet paskajorja e mirëfilltë, e cila vetëm sa e sforcom standardin e sotëm, ngase paskajorja e mirëfilltë i ka fushat e veta të lira për manovrim, të cilat janë të pambuluara plotësisht me elementet e letrarishtes së sotme. Fundi i fundit, edhe Asdreni po këtë e dëshmon në poezinë Trazim shpirtëror, shkruar më 1940, prej nga shkëputëm me qëllim këta dy strofa:

Në shpirtin tem shpëthejnë papandehur

Furtuna dhe shtërngata plot furi

Si do lëkundje trupi krejt të nxehur

Ofshama që s’e lane me u përtri!

………………………………….

Dikur në palcë ndjenja drithmat gazi

Nga dejt e mi vërshonte jet’ e re

Por fati kur dhurata gjijsh m’i zbrazi

Çdo ditë e bardhë zu m’u mbushë me re…

Pra, siç po shihet Asdreni përdor natyrshëm këto dy paskajore me u përtri dhe me u mbushë, ku si duket na jep për të kuptuar se ai tashmë paskajoren e tillë, si rast të veçantë pa paradigmat përkatëse gege, e kishte futur natyrshëm në sistemin e vet ligjërimor dhe e përdor vetëm në raste të veçanta kur i nivojitej qoftë edhe si sinonim, për të përmbushur po ashtu mbëhitë e veçanta.

Sidoqoftë, edhe unë bashkohem me ata që mendojnë e veprojnë se gjithsesi është më i drejtë e më me mend integrimi i paskajores, jo në trajta të tjera, por pikërisht në trajtën e pjesores së shkurtër të tipit: me mësue, me shkëlqye, me folë, me bë, me lënë. dhe kjo zgjidhje që e propozojmë edhe ne bashkë me të tjerë i mundëson frymëmarrje të re zhvillimit të shqipes standarde mbi bazë të pasurisë dhe vlerave që ka brendapërbrenda vetëvetes. Pra, brenda truallit gjuhsor që e ka shqipja e natyrshme pa ia prishur komoditetin standardit gjuhësor të sotëm, tashmë, pothuaj, të përqafuar kombëtarisht dhe njëherazi nuk u zihet fryma diskutimeve konstruktive për përsosjen e mëtejshëm të standardit ekzistues.

Sipërfundim

Në fund të këtij kreu po ritheksojmë se siç u dëshmua në pjesën e parë të këtij kapitulli  gjuha e veprave të Asdrenit karakterizohet me përzijime trajtash e fjalësh të shqipes globale, përkatësisht të të gjitha të folmeve të të dy dialekteve. Edhe pse ai si tosk i lindur dhe i rritur pati bazë dialektin e vet, kur filloi të shkruajë në moshë 30 vjeçare përdori gjuhën me përzijim fjalësh e trajtash jo të pakta të dialektit tjetër, megjithatë gjuha e tij, duke qëndruar përgjithësisht mbi bazë të dialektit të vet nuk doli artificiale edhe aq më pak e pakuptueshme apo e rëndë, qoftë për shqipfolësit veriorë, qoftë për ata jugorë. Ai me vetëdije, përveç toskërishtes që e kishte gjuhë të leme, futi në gjuhën e tij edhe fjalë e trajta gegnishte, të cilën, si me thënë, e kishte gjuhë të bleme, në kuptim të të mësuarit. Pra, merita e Asdrenit qëndron në faktin se ai e përdori shqipen me përzijim dialektesh me synim që të arrihet në një shqipe të përbashkët dhe këtë përzijim sidomos e praktikoj në dy dhjetëvjetëshat e parë të shekullit XX, kur nuk kishte gjuhë të konsoliduar normëzuese as gegërishte as toskërishte, por e vazhdoi edhe në periudhën e Pavarësisë, kur ekzistonte si rekomandim letrarishtja mbi bazë të gegnishtes. nga e cila e përvetësoi, si të themi, kryesisht vetëm paskajoren me+pjesore të shkurtër, duke e ruajtur përgjitësisht dialektin e vet toskërisht.

Sidoqoftë, shumica e poezive të tij u shkruan në toskërisht me përzijim gegizmash, ndërsa disa, jo shumë, i shkroi në gegërisht, por edhe këto me pëzijim toskizmash dhe që të gjitha këto poezi përbajtësisht, gjuhësisht e stlistikisht, i qëndruan kohës me sukses, duke zënë vend të merituar në libra leximi për filloristë dhe në antologjitë e letërsisë shqipe.

Nga krejt kjo që u shtrua në këtë krye e sidomos në pjesën e dytë, nxjerrim si konkluzion se paskajorja me + pjesore si gegizëm i dalluar gjente përdorim të gjerë në veprën e Asdrenit, madje siç del nga analiza, kjo formë pa paradigmat e veçanta gege u bë më në fund si një fjalëformë e përvetësuar në sistemin ligjërimor të tij. Kur kemi parasysh shumësin e trajtave të pjesores së tillë (të paskajores) në gegnishte mund të thuhet se Asdreni, e përvetësoi formën më të pranueshme të thjeshtësuar: atë me paskajore të shkurtë. Kështu, edhe sot  kërkohet integrimi i paskajores me +pjesore të shkurtët në në normën e sotme, pra në trajtën përkatëse, e cila edhe është e pranishme në formën e tillë, si p.sh. mësue (me mësue), mësues mësuesi, mësuekam, shkëlqye (me shkëlqye), shkëlqyekam, shkëlqyeshhëm, folë (me folë) folje, folkam etj. Ndërkaq të gjitha trajtat e tjera të pjesores së paskajores së mirëfilltë, qoftë ato të cunguarat, si: me mësu, me shkëlqy, me fol, qoftë ato me pjesore të zgjeruara: me mësuen, me me mësuemun, me mësuenen; me shkëqyem me shkëlqyen, me shkëlqyemun, me shkëlqyenun; me folun, me folen, qoftë në ndonjë trajtë me diftong të ndryshuar si mësuË (me mësuë), mësua (me mësua), dalin të panevojshme. Në të vërtetë përdorimi i trajtave të tilla, si sot si në të ardhmen, me përjashtim të ndonjë idiome a shprehjeje lapidare, besojmë se mund të konsiderohen si mish i egër për normëzimin e shqipes standarde. Për gegërishtfolësit nuk del e natyrshme assesi as trajta e pjesores së letrarishtes së sotme, si mësuar (me mësuar), shkëlqyer (me shkëlqyer) folur (me folur), po nëse toskërsishtfolësit e ndjejnë më natyrshëm atë trajtë ose ndonjë trajtë tjetër për të shprehur nocionin e paskajores së mirëfilltë, atëherë ajo është e drejtë e tyre dhe si e tillë mund të dalë e lejueshme, por në konkurrencë lojale.

Pra, jo vetëm unë që për këtë çështje, bashkë me gjuhëtarë të tjerë kemi shprehur dhe arsyetuar mendimin mjaft gjerësisht në punime të tjera rreth dosmodosë së integrimimit të poskajores së mirëfilltë me +pjesore të shkurtë në shqipen standarde, por ashtu patën menduar dhe qenë shprehur shumë para nesh, kur u është dhënë rasti edhe shkrimtarë e gjuhëtarë me emër. Këtu po e permend vetëm mendimin e prof. Aleksandër Xhuvanit, i cili në një bisedë intime me prof. Selman Rizën, qenka rrëfyer, se paska pasur presione nga individët për ndryshimin e bazës së standardit (nga gegnishtje në torkërishte ose nga dy variantet letrare të parapëlqehej vetëm variant i toskërishtes), të cilët i paska pasë refuzuar, por presionit plus nga “Kadiu”, ky s’ka mundur të’i rezistojë, por në mendje i paska shkuar:

Po të vihet edhe paskajorja me kohë mund të arrihet edhe në formimin e një gjuhe të përbashkët. (Shih: gazeta Shekulli,Tiranë, 22.11.2011.)

Prandaj, sot është dita që menjëhershmërisht Këshilli Ndërakademik të zbatojë legalisht dhe unanimisht dëshirë-këkesën e prof. A. Xhuvanit dhe të xhuvanëve, sheperëve, çabejve e rizëve, por edhe të kostallarëve të rinj, që pa zvarritje paskajoren me + pjesore të shkurtër ta integrojnë në standardin e shqipes së sotme për koncepte të caktuara, dhe kështu, vërtet, nuk e them vetëm unë, por edhe shumë e shumë të tjerë, normëzimi do të ketë kompetencë të plotë për me e përfaqësue si duhet strukturen foljore të shqipes, jo të një dialekti, por të gjuhës së natyrshme shqipe me të gjitha vlerat kryesore të saj që ka. Nuk është fjala për shartim e arnica, por për plotësim vakuumi, shkaktuar për mungesë koncepti, ngase kjo çështje nuk ishte studiuar në hollësi në aspektin sinkronik, siç e vërteton edhe prof. Sh. Demiraj, i cili kërkon studime më të thelluara sinkronike rreth kësaj çështjeje, madje edhe studiuesit e tjerë përdorimin e saj me vend nuk e quajnë aq të qortueshme...

V. DISA VEÇORI FJALËFORMUESE E LEKSIKORE NGA GJUHA

E VEPRËS POETIKE TË ASDRENIT

Në këtë kapitull do të përpiqemi të vëmë në spikamë fjalët që na janë dukur më karakteristike në gjuhën e Asdrenit, qoftë të përzgjedhura polisemantikisht ose të krijuara, gjithsesi të përdorura nga autori me anë të ndajshtesave fjalëformuese: parashtesave e prapashtesave dhe me anë të kompozimit, si tipe më produktive në fjalëformimin e gjuhës sonë (pa përjashtuar koinenë veriore ose jugore), por në këtë kontekst është prekur dhe ndonjë çështje lidhur përputhshmërinë ose jo me fjalëformimin ose me drejtshkrimin e përbashkët të sotëm .

A. PARASHTESIMI

Parashtesat më të përdorura nga Asdreni janë: Ç- (SH-, ZH-), M-, N-, PA-, PER-, S- (Z-, C-) dhe STËR-.

1. Parashtesa Ç- (-SH-, ZH-)

Parashtesa Ç- përdoret në shumë fjalë nga Asdreni, madje në vend të simotrave sinonimike SH- e ZH-. Një këmbim i tillë i këtyre parashtesave ka vazhduar deri në ditët tona, përkatësisht derisa kjo çështje u kodifikua në Drejtshkrimin e gjuhës shqipe (1974). Ja, disa nga fjalët që i ndeshim në veprën e Asdrenit me këtë parashtesë:

a) çnderoj, çlodh, çmend, çmallet, çmallim etj. Në KK çrudhoset 88 dhe çlironjës 28.

b) ç-ja përdoret për SH-në ballore: çfaq, (tfaqet), çfrim, çfrehet, çpërlarë, çpërblimi, çpërthehet, çkulloj, çfytyron, çprovuar etj.

c) ç-ja përdoret për ZH-në: çvendos, çvishte, çvillim, çgryer çbëjmë etj..

Shënim.- Mirëpo në veprat e fundit dalin shembuj me SH-në ballore (nistore), si shgjeshur

(zh).: shpërndaj, shquajnë, shkëmbejnë; Si krijime karakteristike a neologjizma muned të konsiderohen këto fjalë: çbëjmë, çkullojmë, çfytyron, çprovuar, çrudhoset dhe fjalët: shpërkënditej, shmbyllje – e ndonjë tjetër.

2. Parashtesa M-

Në toskërishtën lindore të anëve të Korçës, konstatojnë A. Xhuvani dhe E. Çabej: M-ja është krejt fonetike, dhe nga ky dialekt, shtojnë ata, kanë hyrë në përdorim të gjuhës shumë fjalë, si mvehtësi, pamvarësi etj. (...) Pra edhe vepra e Asdrenit është e stërmbushur me shembuj të formuar me këtë parashtesë. P.sh. mpirë, mvar, mposhtonte (mposht) mpronte, mveshur, mveshje, mfsheh, mvrejtjet, mfryhet; mvrojtur, mbirë; pastaj emri mburimi si dhe folje mburoj si dhe mburrje, mplakur, mbërthyer, mvodhi etj.

Lidhur me këtë parashtesë mund të japim këto konstatime:

-Intensiteti i përdorimit të kësaj parashtese vjen duke u zvogëluar prej veprës në vepër dhe ka raste kur nuk shënohet fare. Kështu Asdreni edhe në këtë pikë i afrohet normës së sotme, si p.sh.PM mvodhi dhe në të njëjtën faqe (104) vjedhur, pastaj emri mburimi në PM del burimi pa M-në nistore etj.

-Asdreni zakonisht në vend të grupit konsonantik MB përdor MP, si:  mpronjës ËL 125 (për mbrojtës), mprojmë, mpshtetur, mpshtjellë, mprapste (ËL 20), mprim (ËL 125) etj.

-Fjalën MBLETA që e shënon me M-në nistore ndofta e shkroi duke u bazar në MBLETËN e THIMI MITKOS apo të Dodanit. Ashtu e shënonin edhe Naimi, Çajupi e ndokush tjetër.

-Zgjon interes formimi i këtyre si: i mverdhur RD 233, ËL mprapshtë 20, ËL mbërthe (38, 78, 188, 136), ËL mçel 94, mfytyroj (ËL 148), mpronjës, mprim (ËL).

-Sa për kërshërie po përmend faktin e fjalët (emra) që fillojnë me M-në nistore sa i përket numrit në veprën RD u prijnë atyre me shkronja tjera. Kështu me M- nistore janë 50 emra, me P- 45, me V- 39, me B- 38, me SH- 35 etj.  Edhe kompozitat me M nistore, janë në numër më të madh (47) në krahasim me shkronjat e tjera nistore.

3. Parashtesa N-

Parashtesa N- nuk është produktive se M-ja. Mirëpo edhe fjalët me këtë parashtesë kanbë shtrirje të konsiderueshme: ndritin, ndritmë, ngjallnë, e ngjallme, nqasen, ngazëllim, ngjëronj, ngjasin, ndëpagesatë (ËL 175); Te PM: ngjizur dhe KK ngjizej, nguronin (141) Dhe po në këtë vepër (KK) del fjala ndreri (148), ndryshkur 29, ndëpagesatë, e cila ka nevojë të sqarohet.t

Në RD161 ndeshëm rastet: i gadaltë dhe shpërdaj, ku nuk del e shënuar shkronja n.

4. Parashtesa PA-

Kjo parashtesë, e cila u shtohet sidomos emrave abstraktë të cilësisë edhe të emrave prejfoljorë të veprimit që u jep një kuptim të kundërt, është shumë prodhimtare tek Asdreni. Numri i fjalëve me këtë parashtesë shtohet prej veprës në vepër. Pasqyra e përdorimit duket kështu:

RD: 8 raste, d.m.th. një në 458 rreshta;

ËL: 16 ''            1  ''  242;

PM 28 ''  ''         1  ''  142 '' dhe

KK 40             1    96 rreshta.

Asdreni nuk njeh sinonimet e kësaj parashtese MOS- ose JO- që në kohën tonë janë bërë mjaft prodhimtare. Sigurisht për shkak të një mospërdorimi të tillë parafjala PA- pati një përdorim gjithnjë e më të dendur. Po dallojmë disa nga shembujt më karakteristikë: të pashteruar,të pavdirë,, pafundje,pazbutur, i papëlqyer, i pangarë 26, panjoftime, të patrandur (KK 19) dhe gjithashtu KK 55 të patundur, të palëkundur.

Veçojmë krijimet: paukunguar (PM 108), ku edhe pjesëza ngjizet bashkë me parashtesën dhe fjalën kryesore, dhe fjalët panjoftime (ËL 140) dhe te KK me pametë (53).

5. Parashtesa PËR-

Parashtesa PËR-, e cila shpreh kuptim përforcues e ndonjëherë edhe krahasues ka mbetur pak prodhimtare në kohën tonë sa i përket ndërtimit të mbiemrave prejfoljorë e të tjerë, nga Asdreni përdoret mjaft dendur. Është më e përdorura në krahasim me parashtesat e tjera. Në se cilën vepër ndeshim, përafërsisht nga 40 shembuj me këtë parashtesë. Po përmend vetëm disa nga fjalët e tilla:

RD: përgëzonin, përndaj (shperndaj KK 112); ËL: përgjithërisht 7, të përbashkuar 22, përshkëlqimi 65, përlindje 42, 74, përmendore 72, përurime 128,PM: përkul, përflak, përball, përshkuar etj. si dhe përpushtohet 142, përvujtësisht 116 (dhe KK: përvujtje 30, 37); KK: përfillje 10, (përfill 67 si folje), u përleshnë 75, përminjeri 121, përgjunjur 125, përbuzje 119, përbri, përmbush, përshesh etj.

Edhe nga këta pak shembuj, mund të vërejmë krijime cilësore.

6. Parashtesa STËR-

Me parashtesën e mirëfilltë STËR- me të cilën shprehet nuancë e zmadhimit a të teprisë krijohen disa fjalë farefisnie a origjine që i gjejmë edhe te Asdreni si p.sh.: stërgjyshërit a stërgjyshët, (trollit) stërgjyshor; stërnipër. Përveç tyre në veprën e Asdrenit me këtë parashtesë ndeshim krijime me të cilat shprehet një intenzitet lashtësor kohor a përforcues të veprimit me një ngjyrim të kuptimit, pa u larguar nga strumbullari:

P.sh. stërvjetër (PM 19) si dhe te KK: stërfundje 14, stërpiku 15, stërpiqu (në prush) 120, stërmagjie 50, 116, stërhollë, stërhollësi 65 etj.

7. Parashtesa të tjera

Në dy veprat e fundit Asdreni shtiu në përdorim disa parashtesa, me origjinë parafjalore që nuk i kishte përdorur më parë, të cilat, edhe pse me shtrirje të kufizuar, gjejnë përdorim sot e kësaj dite, si

NËNË: nënëkëmbim (PM 55), nënëkëmbësi (KK 122), nënëdheshme (KK 66),

MBI: PM mishkrim dhe KK mbishkrim 44,

NDËR: ndërgjegje (KK 63 dhe 66),

RI: ringjallje (PM 37), risbukurimi (112 PM), me të cilën parashtesë emërohet një veprim që kryhet sërish;

PARA: paragjykim (46 PM), parahistorik (KK 14);

TEJ: tejpërtej (KK 121);

TËR: KK tërhiqet 114, tërhidhem 111.

Kështu në veprat e fundit kemi edhe shumësi parashtesash, të cilat bijnë në sy, si krijime mjaft cilësore.

B. PRAPASHTESIMI

Prapashtesimi është mënyra më prodhmtar i ndajshtesimit në gjuhën shqipe. Gjuha ghqipe ka tri herë më shumëprapAshtesa se parashtesat (Xhuvani – Çabej) dhe kuptimet e tyre fjalëformuese janë më të shumta e më të larmishme se kuptimet e parashtesave, prandaj edhe fjalët me prapashtesa zënë vendin kryesor në fondin e leksikut të shfrytëzuar, të krijuar ose të përdorur nga Asdreni.

Edhe në këtë nënkapitull kemi cekur vetëm disa nga krijimet që na u dukën më karakteristike Dhe këtë e bëmë me qëllim që të fitohet së paku njëfarë ideje mbi kontributin e Asdrenit në përzgjedhjen, sjelljen a krijimin e fjalëve të reja dhe të vihet re fjala gjegjëse, e cila  si pronë e leksikut ka gjetur jetë në kontekstin e ligjërimit poetik të Asdrenit..

1. Prapashtesa -AK (-ARAK)

Me këtë prapashtesë janë krijuar disa emra a mbiemra banorësh si dhe fjalë mbiemra a emra me kuptim përkatësor apo keqësues. Kështu dalin edhe tek Asdreni fjalët e formuara me këtë prapashtesë.

Kështu në veprën e parë RD kemi vetëm dy fjalë : fshatarak e fusharak. Në ËL nuk kemi asnjë rast, ndërsa te PM tri raste: varfanjak, gjysmak e vërcak. Në veprën KK kemi 12 shembuj: dredharak, varfanjak, burracak, vërcak, rencak, çpifanak?, lëvdarak, prendverak, dredhak, dinak, rosak, vjedharak.

Edhe L. Pogradeci krijoi fjalë me këtë prapashtesë: vraparake, brumake, lotak, varfanjak.

2. Prapashtesa -AR, -TAR

Me prapashtesën -AR, (-TAR) formohen kryesisht emra profesioni prej temash emërore, përkatësisht emra (prej emrash) që tregojnë njerëz të karakterizuar sipas veprimit që kryejnë.

Një prapashtesë e tillë duket shumë aktive dhe pati një përdorim gjithnjë e më të madh në veprat poetike të Asdrenit. Në veprën e parë RD janë 13 fjalë, në ËL 30, PM 38 dhe KK 69 fjalë. Po përmendim disa nga krijimet duke i tërhequr vëmendjen lexuesit në nuancimet apo efektet stilistike që jepet paksa nga vetë fjala përkatëse, forma e saj:

Në veprën RD ndeshim fjalët: atdhetar, shqiptar, kombëtar, kordhëtar, mendimtar, gënjeshtar etj. Pastaj: detëtar, peshkëtar, ushtëtar, mirëpo që në veprën ËL heq dorë nga ortografia e tillë naimjane  me -tëtar,  tash e shënon trajtën me -AR: ushtar, ndërsa detëtar e vazhdon, aty f. 23, por ndeshim edhe trajtat: detërak, kështu, si me thënë, anon drejt trajtave që sot janë më të përgjithësuara, të cilat edhe priren të nguliten në normën letrare. Asdreni e krijoi fjalën vettar për murg, por edhe vetar RD 166 për të burgosurin në qeli (birucë).Tek ËL, ndër të tjera dalluam këto krijime: qeshëtare, lirimtare, dheshkrimtare, mundëtare, mpronjëtar, nuancimi kuptimor e stilistik i shembujve të tillë duket se nuk mund të zëvendësohet me sinonimet përkatëse si p.sh. qeshëse, çliruese (liruese), gjeografike(!), mundëse (ngadhnjyese), mbrojtëse etj. Në këtë vepër kemi mbiemrin shkollar (vitin shkollar ËL 128) për vitin shkollor, siç është përvehtësuar në normën e sotme. Në veprën PM na ranë në sy krijimet rrugëtori (për kalimtarin a okupatorin), mendar(ë) (me kuptimin dijetar apo shkencëtar), pastaj besëtar (besnik), amatar (çun mamake, qaraman!), shkreptimtar. Po në këtë vepër kemi për të parën here, me sa pamë fjalën letrare 53 (gjuha letrare), si dhe fjalën milënar që te KK del mijëvjetshar (18, 50). Edhe në veprën KK ndeshim krijime të tilla, si: vegimtar(e), flijimtare, lakmimtare, dëfrimtare, shkëlqimtare, mëshirtare, vrapimtare, lodërtare etj.

Edhe këto krijime ndoshta janë aq në numër të konsiderueshëm, pasi Asdreni nuk ka krijuar fjalë me prapashtesën -(UE)S, d.m.th. nga pjesorja gege, sinonime këto që nuk mund të zëvendësojnë ngjyrimin stilistik dhe kjo mbetet veçori e stilit asdrenian. Në këtë vepër për të parën herë në poezi gjejmë fjalët e stilit libror: zyrtare, mesjetar, grunare (për hambar, drithnik) etj.

Krijime të këtij tipi ndeshim edhe në veprën e L. Poradecit: vetëtimtar, thëthimtar, si dhe te Çajupi: lodërtare, motëmoçare, e H. Mosi: dëshmimtar (për martir dëshmor).

3. Prapashtesa –I (-ë)RI (-NI), -SI

Me anë të prapashtesave -I, -(Ë)RI (-NI), edhe -(Ë)SI formohen emra abstraktë, përkatësisht me kuptim cilësie të gjinisë femërore, dhe për hir të specifiikës së krijimit të fjalëve të tipit të tillë, duke u bazuar në veprën e Asdrenit po shënojmë njëherë disa nga fjalët me prapashtesën -I edhe -(Ë)RI dhe pastaj ato me prapashtesën -(Ë)SI.

a. Prapashtesa -I (pa -RI) u bashkohet kryesisht temave të emrave e të mbiemrave për të krijuar fjalë a emërtime të njerëzve sipas veprimtarisë të tyre si dhe emërtime të degëve të ekonomisë a të profesioneve. Edhe prapashtesa -(Ë)RI u shtohet fjalëve për të formuar një numër emrash me kuptim abstrakt ose përmbledhës. Vërejmë një numër të konsiderueshëm shembujsh me këtë parapashtesë që gjenden në veprat e Asdrenit, si: RD: liri, trimëri, djelmuri, vëllazëri, dituri, dinakëri, lumtëri, vorfni, pleqni(!), etj si dhe fjalën shtyrani (fatkeqësi, dështim); ËL: lumëri (krh. lumtëri), antikëri, tregëti, djallëzi, madhëri, madhështi, filozofi etj. PM: siguri, pleqëri, mituri etj. KK: shoqëri, dhempshuri, therori, rini, shpejti (105) etj.

Me që jam në mëdyshje, kemi të bëjmë me mbaresë shquarsie,apo me prapashtesën-I, po japim nja katër rreshta nga poezia Një udhëtim:

Tej retë ylbere si kurorë mbreti

Përqark i çonin plot shkëlqimi

Kur njëra tjetrën ishin duke e ngarë

Me ngjyra shumë e plot pëlqimi!..

Fjala është si të shqiptohen fjalët shkëlqimi-a, pëqimi-a apo shkëlqim-I, pëlqimi-I. Nëse del siç ma kënda ta shqiptoj unë fundoren I si prapashtesë, ngase ashtu e dikton konteksti, atëherë del një risi që mund të cilësohet si ndihmesë fjalëformimi për këtë tip emrash prejfoljorësh,  megjithatë edhe nëse shpjegohet ndryshe, niveli i poezisë nuk bie, sepse shumëkuptimësia është veçori tekanjoze e poezisë së vërtetë.

Sidoqoftë, ja pasqyra e numrit e këtij tipi fjalëformues sipas veprave :

Tabela e numrit të shembujve me –I sipas veprave

------------------------------------------------------------------------------

Vepra        Numri             Numri          Përqindja                    Një fjalë

i fjalëve          i rreshtave                                    në rreshta

RD            25                 3631              0,68 %                   145

ËL            23                 3879               0,59 %                   164

PM            32                 3959              0.80 %                   124

KK            40                 2890               13%                      72

__________________________________________________

Siç po shihet nga tabela në veprën e fundit kemi një shtim numri, gjë që tregon prodhimtarinë e këtij tipi fjalëformues në atë fazë. Mirëpo tipi që tash është aktiv dhe produktiv kryesisht për formimin e emrave abstraktë kur temave të mbiemrave të nyjshëm me prapashtesën–SHËM u shtohet prapashtesa –(Ë)RI, tipi vazhdueshmëri, ligjshmëri. Pasi nga Asdreni nuk përdoren fare shembujt e tillë, supozojmë se krijimet me këtë prapashtesë (-shmëri), janë më të mëvonshme.

b) Prapashtesa –(ë)SI, e cila u shtohet kryesisht temave të atyre mbiemrave që mbarojnë me zanoren –Ë të patheksuar,siç janë grupet tingullore –ËR, -ËL si dhe të disa mbiemrave dhe emrave që mbarojnë me bashkëtingëllore të tjera dhe që shqiptohen në përgjithësi në rrokjen e fundit, zgjojnë kërshërinë e lexuesit, sepse paraqet një specifikë në fjalëformimin e këtij tipi të emrave në veprën e Asdrenit. Në të vërtetë, është i vetmi tip i fjalëformimit që numri i shembujve zvogëlohet në veprat vijuese në krahasim me veprën e pare RD, siç shihet në tabelën e mëposhtme.

Tabela e emrave me -SI

---------------------------------------------------------------------

Vepra          Numri          Numri            Përqindja                 Një fjalë

i fjalëve        i rreshtave                                   në __ rreshta

-----------------------------------------------------------------------

RD            28               3631               0,77%                   130

ËL            17               3879                0,46%                   228

PM            22               2890               0. 55%                  180

KK            17               2890               0,57%                   170

----------------------------------------------------------------------

Siç po shihete në veprën e dytë ËL kemi rënie sa i përket shumësisë së përdorimit të këtij tipi fjalësh, ndërsa në veprën e tretë e të katërt shihet njëfarë shumimi numrash, por aktivizimi nuk është si në veprën e parë RD. Ja disa nga fjalët e këtij tipi: RD: ndrysi, vobësi, gjaksi, tradhësi, harbutësi, vjershësi, vrapësi, unjësi, mbrësi etj. Disa prej tyre përsëriten edhe në vepra tët tjera. por shembujt: kënaqësi, atdhesi, lumtësi, nuk përsëriten në dy veprat e fundit. Po ashtu ndeshim shembujt: urtësi, ëmëlsi, fatbardhësi, mirësi, madhësi, paturpësi, kombësi (kjo vetëm në PM nuk përdoret), ligësi, qetësi etj. ËL: paqtësi, mundësi, mjekësi, fatkeqësi, malësi si dhe fjala risi (e cila del edhe te PM). Në të vërtetë në PM, për të parën here dalin këto fjalë: paudhësi, kaltërsi, butësi, zemërligësi, miqësi, kthjelltësi, pavdekësi, bashkësi, përjetësi, gjerësi, cilësi, lartësi, shenjësi si dhe hyjësi, dorëplotësi e ndonjë tjetër. Dhe të gjithë këta shembuj sot janë fjalë aktive në fondin themelor të fjalësit të gjuhës shqipe. Edhe te KK nënvizojmë këto fjalë të këtij tipi: letrësi, ndritësi, stërhollësi, vjetërsi, vështirësi, kotësi, mendësi, padrejtësi, shenjtësi, zotësi etj., që, me sa pamë, dalin në përdorim për të parën herë.

Kështu Asdreni  krijoi ose vazhdoi me shfrytëzimin e krijimeve të këtij tipi, tip ky që ishte i pranishëm edhe te shqipshkruesit para dhe gjatë kohës së tij. Në të vërtetë, atëherë u krijuan shumë fjalë të këtij tipi që disa u përfshinë e disa jo në fondin themelor të fjalorët e gjuhës sonë letrare. P.sh.: Naimi: mjerësi, Gurakuqi: 5) (vend) shkretësije, Mosi: po fjalës vjershësi që e përdor dendur, përdor edhe fjalën këngësi, pastaj flagësi etj., Siliqi: ndjekësi (kryengritja), Poradeci: pastërsi, vegëlsi, përbrendësi, erë-fshehtësi, dlirtësi si dhe ndryshmësirë etj.

4. Prapashtesa -IM

Prapashtesa -IM bashkohet me temën pjersores së shkurtër e në raste edhe me trajtën e kohës së tashme të foljeve që mbarojnë me -OJ dhe EJ (pjesërisht) dhe formon emra abstraktë që pos kuptimit të veprimit, mund ta kenë edhe kuptimin e rezultatit të veprimit.

Ky tip fjalëformimi është popullor dhe gjeti përdorim të madh në veprat e Asdrenit. Në RD janë 75, ËL 108, PM 99 dhe në KK janë 75 fjalë të këtij tipi. Ja disa nga fjalët e këtij tipi, sipas veprave:

-     RD: lirim (për çlirim), nderim, lakmim, tradhëtim, fillërim (166), qetim (për qetësim), ëmbëlsim, përfytyrim, kuxim (për guxim) etj.

-     ËL: mjaftim, robërim, habim, përshkëlqim (128), ngjatjetim (65), përurim (128), mbrim (për të arriturit) 110, mprim 126 (mbrojtje), mallim 145 (mallëngjim), derptim, premptim, shtërrim, bekim etj.

-     PM: amëshim, arësim, bërtim (112), buçim, dërmim, fullim, dorëshkrim, kobim, kremtim 11, dhe kremtërim 160, lavdërim 142 dhe lavdim 163 dhe lavd-i KK 11.15, 72, panjoftim, qytetërim, shugurim, mishkrim etj.

-     KK: botim, drithtërim, egërsim, frushkullim, frymëzim, fjalim, paragjykim, përkujtim, kërsënim, ligjërim, mohim, mbretërim, përmallim, ngashërim, ngadhënim, përparim, paçmim, shpagim, shpartallim, shërbim, veprim, vendim, vëllim, zbukurim e risbukurim etj.

Dhe nga shembujt e tillë mund të konstatojmë jo vetëm pasurimin e fjalorit shprehës të Asdrenit, por shohim sadokudo edhe pasqyrën e zhvillimit të gjuhës sonë që në ato faza, por njëherazi paraqesin interes, ku mund të vërehet cilësia e fjalëve të reja që zgjodhi ose krjoi Asdreni për veprën e vet.

Edhe H. Mosi është i stërmbushur me emra të këtij tipi: mallvajim, dëshrim (dëshirë), dashunim, trathtim, flatrim, shpresim, flladim/heshtim. Gurakuqi: dishrim, Siliqi: vegim (pamje fantastike) etj.

5. Prapashtesa -JE

Emrat prejfoljorë të veprimit me prapashtesën -JE formohen nga të gjitha pjesoret e foljeve konsonantike, po jo zakonisht nga foljet me -OJ dhe -EJ, të cilat, si u tha, marrin zakonisht prapashtesën -IM. Edhe ky tip fjalëformimi prej veprës në vepër ka ardhur duke e shtuar numrin e shembujve si dhe dendurinë e përdorimit: RD 13, ËL 35, PM 54 dhe KK 74. Pra shumësia prej veprës në vepër del e shtuar për 20 fjalë.

Në veprën RD nënvizuam fjalët: vërejtje, mirëdashje. Tek ËL: fundje, pafundje, përkujdesje (dhe te PM 8), pritmje, përlindje, nënëqeshje, symbyllje 155, etj. Te PM: msytje, lusje (=lutje) fryjtje, vdirje, mirë veshje, përqasje, buzëqeshje, mirë - ritje, zë-ringjallje etj. Te KK: përfillje, stërfundje, mirëqenie, mirënjohje, nqasje, mbledhje, përvujtje, mirëbërje, mirërrojtje, mirëpritje, kryengritje, vetëdije, ndërgjegje, mbarëvajtje, përbuzje, etj.

Edhe R.Siliqi përdor: padukje; H. Mosi: ardhje (për ardhmëri, e ardhme).

Prapashtesa -ESË

Me prapashtesën -ESË janë formuar nga tema foljesh të zgjedhimit të parë, emra sendesh e veglash në kohën tonë, por nga Asdreni nuk kemi raste të tilla të shumta, pos ndonjë shembulli, si ndërtesë, fortesë, shtresë.

Kjo prapashtesë u shtohet kryesisht temave të foljeve që mbarojnë me -OJ, sikurse mbaresa -IM dhe shumica e këtyre emrave me parashtesën -ESË shprehin rezultatin e veprimit, gjithsesi pasqyrojnë kuptime konkrete, Ndërkaq emrat paralelë të formura mbi të njëjtën temë prodhuese formuar me -IM ruajnë zakonisht kuptimin abstrakt të veprimit, si p.sh. ankim - ankesë. vonim  - vonesë etj.

Në veprën e parë RD kemi fjalët: fillesë, shtresë, ngatresë. Tek ËL: shërbesë, pagesë, krijesë, /krh. ndëpagesatë 175/. Në veprën PM: përsëritet fjala fillesë (nga RD), krijesë (si te ËL), pastaj shpërblesë (5 herë), shtresë, qindresë dhe KK qendresë, pastaj po te KK shpërblesë, krijesë, mbikrijesë, martesë, mungesë, ndërtesë.Vetëm fjala shtresë përsëritet në të katër veprat. Lazgushi: shëmbëllesë.

7. Prapashtesa -(Ë)S

Me prapashtesën -(Ë)S formohen emra njerëzish të karakterizuar sipas veprimit që kryejnë apo profesionit a punës që bëjnë. Numri i fjalëve në veprat poetike të Asdrenit me këtë prapashtesë nuk është i madh: RD 1, ËL 3, PM 9 dhe KK 17 fjalë, qofshin emra apo mbiemra. Në RD hasim fjalën: mësonjës, tek ËL mundës, gjykatës, mpronjës (mbrojtës), te PM: arritës, mirëpritës, kryengritës, jetëprusës, mundonjës, mohonjës, depërtonjës, përdhes, presë 152 (nën presë pallo). Edhe te KK: paslindës, lajmëronjës, pushtonjës, vezhgonjës, kalorës, ngadhënonjës, depërtonjës, kryengritës, lëronjës, krijonjës, mësonjës, kryeprijës, mundës, endërronjës, largtingëllonjës, Hyjlindës, mjekës 82 (që nuk është krijim për rimim).

Asdreni nuk përdori asnjë emër a mbiemër të tipit dëgjues, që prapashtesa -S t‘i jetë shtuar pjesores gege të foljeve me -UE, trajtë kjo që ka hyrë në gjuhën e sotme letrare dhe ka një traditë përdorimi të gjerë dhe në shumë raste i ka mënjanuar në gjuhën e sotme letrare trajtat paralele të tipit më -onjës që përdor Asdreni, të cilat janë krijuar nga trajta dialektore e dialektit jugor të së tashmës së foljes . Krahaso: mësues/mësonjës.

Edhe Siliqi përdor: ndjekës (për kryengritës), Noli kalorës, çlironjës, gjakpirës, Gurakuqi: presë (=pritje), H. Mosi: largtës; Lazgushi: vetëditës, therorës.

8. Prapashtesa -OR, -TOR, -SOR

Kjo prapashtesë, në shqipen e sotme letrare, është prodhimtare, sidomos në formimin e mbiemrave, por në veprën e Asdrenit del prodhimtare edhe në formim emrash banorësh. Madje kjo prapashtesë prej veprës në vepër, ka shumësi të konsiderueshme. Krahaso: RD 5, Ël 23, PM 51 dhe KK 67.

- Te RD veç shembujve: punëtor, tradhëtor e shërbëtor që kanë kuptimësi neutrale, pa ndonjë ngarkesë stilistike, kemi edhe nja dy raste (vjersha) fushore, si mbiemër dhe madhështorisht, si mbiemër i formuar me prapashtesë ndajfoljore ka kaluar në ndajfolje.

- Tek ËL fjala madhështor përdoret 4 herë, te PM 11 herë dhe te KK 12 herë, pastaj po përmendim edhe disa shembuj: gjelbërore, faltore, mpronjëtore (mbrojtës), kafshore, përmendore, këngëtare, muzikore, qiellore, engjëllore, hyjnore, dashurore, trimënore, shekullore, vjershëtor, gjator etj.

- Te PM: dykrenore (dhe dykrenare), mjeshtërore, syverore, hijësore, hyjnore, zëhyjnore etj.Kemi edhe mbiemrin edhe me nyje të përparme edhe me prapashtesën: i çmendor, që nuk është krijim për rimim, si krijim rasti që mbetet i vetmuar (ndoshta për i çmendur).

- Edhe te KK dalluam këta mbiemra, epitete të qëlluara: qumështore, shembullor, princërore, malësore, krishtërore, kujtimore, shkumbore etj.

Po përmendim edhe ndajfoljen: terthori (për terthorazi). Dhe pothuajse shumica e fjalëve të këtij tipi të përdorura nga Asdreni kanë përdorim të natyrshëm, pos disave, por që mbeten si epitete shumë të qëlluara që ia ngrejnë vlerën poetike veprës dhe vlerësohen si veçori e stilit poetik.

Ja edhe disa fjalë të këtij tipi të krijuara apo të përdorura nga shkrimtarët tjerë: H. Mosi: dashnore/fatbardhësore, vjershmiksore/përmallore; Noli: vdekurore; Gurakuqi: flatutore etj.; Lazgushi:paqtore, helmori, vajzërore, gjeratore, pikëlore, botor, vrerore, vjeshtore.

9. Prapashtesa -OSH

Prapashtesa -OSH shërben për të formuar mbiemra cilësues të drejtpërdrejtë përkatësor, Mbiemrat e drejtpërdrejtë ose kanë kuptim keqësues ose përkdhelës. Mbiemra a emra me këtë prapashtesë  në veprat e Asdrenit nuk zënë numër të madh, por zgjojnë interes ata me kuptim përkdhelës.

- Në RD: bukuroshe, (syçkat) bukuroshe, vogëlushe, bardhoshe dhe përshëndosh.

- Tek ËL: (duart) vogëloshe, (vasha) bukuroshe, O bukurosh 37 dhe fatosh (37m, 162 , t

- Te PM Fatos 13). Po përmend edhe fjalën Balash, që afrohet me krijimin popullor: balë, balosh. PM: pikaloshe, bardhoshe, lavroshe (krahëshpejtë), pastaj Bukuroshi (143) si emër i përvetshëm.

- Në KK kemi fjalët: djalosh, pastaj vogëloshe, bukuroshe, bardhëlloshe, syzioshe.

Edhe te R. Siliqi edhe H. Mosi ndeshim fjalët fatos edhe fatosh, si dy fjalë. Noli e ka trimosh , ndërs Lazgushi fatos, finosh, vogëlosh, turpëroshe, përvëloshe, zbukuroshe, fatmiroshe.

10. Prapashtesa -I/SHT, -ISHTE, -ISHTË

Me këtë prapashtesë formohen ndajfolje dhe kjo është mjaft prodhimtare dhe në veprat e Asdrenit ka gjetur përdorim. P.sh. RD: madhështorisht, burrërisht, turqisht, arabisht, greqisht; ËL: trimërisht, shqiptarisht, burrërisht, përgjithërisht (në prozë); PM: dhëndërishte, pleqërishte, dhelpërisht, përvujtësisht, djallëzisht; KK: shoqërisht, shkëlqimisht, zakonisht, trimërisht, verbërisht, fluturisht.

Lazgushi: dhemshurisht, pleqërisht, murisht, çmendurisht, stëgjyshërisht, tmerrisht e tmerrësisht, madhërisht, llaftarisht, gjeratorisht, lirisht, shakërishte, armiqërisht, blatisht, varrisht, miturisht.

Dhe te ky rast vëmë re cilësinë kuptimore të ndajfoljeve përkatëse brenda kontekstit. MIrëpo me që ra fjala lidhur me ndajfoljet po cekim kalimthi edhe disa krijime pa këtë prapashtesë që mund të zgjojnë interes, si: RD: mbrëmanet, pakëz, njërësh (për njëherit). ËL: asgjëkundi (si përemër i pakufishëm), ngaditë (për ditëpërditë); PM: sadopak, mrëmësore, ndaj natë herë; KK: papritmas, fluturimthi, dorëhaptas, mbatanë, sa më lartas, (rreze) zjarrtas etj. Parafjala pakës përsëritet edhe te PM edhe KK.

11. Prapashtesa -SHËM

Kjo prapashtesë është shumë prodhimtare, sidomos në shqipen e sotme dhe shërben për formimin e mbiemrave të nyjshëm prej temash foljore, emërore dhe ndajfoljore.Nënvizojmë disa shembuj nga veprat e Asdrenit:

ËL: të perëndishmë, e mallënyjëshme, të mallëshm, PM: e shijshme, KK: e pashme, e famëshme, i nënëdheshmë (66) etj. Ndërkaq, në veprën PM dalin krijimet pa këtë prapashtesë: në t'ardhmen, i paqm, etj. dhe te KK: e pritme, e përditme, i fundmi,

të cilat po kështu, shumica kanë gjetur përdorim në gjuhën e sotme letrare. Por sa i përket drejtshkrimit të këtij tipi me -SHËM konstatojmë se në të shumtën e rasteve Asdreni i shkruan në mënyrën arkaike me –SHMË fundore. Mirëpo, në veprat e fundit përdor trajtat me SHËM fundore. Kjo kishte të bënte me gjininë mashkullore, ndërsa mbiemrat e gjinisë femërore të këtij tipi Asdreni, i përdor ashtu siç u normëzuan në drejtshkrimin e sotëm.

12. Disa mbiemra prejfoljorë janë përdorur dendur nga Asdreni, madje mund të konstatojmë se tipi me mbaresën e pjesores së tipit -UAR (-UE) përdoret më dendur, edhe në vend të tipit me -SHEM. Kështu, Asdreni, në të vërtetë, nuk njeh nuancimin e kuptimit të këtyre mbiemrave sinonimikë. Ja disa nga shembujt:

- RD të pavdirë (= të pavdekshëm), i pajuar (= i pajisur),  i pasteruar (= I pashterrshëm dhe trajtat si: i çmenue  (= i çmendur) të vrapuara, i qetuar  (i qetësuar).

- ËL: i përbashkuar (i bashkuar, unik), i krahëshkruar = me krahë të shkruar.

- PM:  i paqm’, e pafundme (= e pafund); e pakufire (e pakufi, e pakufishme a e pakufizuar).

- KK: t’armatuer (= të armatosur), i ashpëruar (i ashpër, i ashpërsuar), të nemosur (të nemur), PM i gatuat ( = i gatshëm).

Edhe këto formime gjejnë analogji me klasat e ndryshme të fjalëformimit dhe si rrjedhojë janë të kuptueshme, mirëpo jeta e mëvonshme gjallërimin e mënyrës së tillë fjalëformimi nuk e pranoi si model të mbështetur prodhimtarisht.

Nuk i trajtuam fjalër me –IMË, por po konstatojmë, se Asdreni përdori edhe krijime të tilla.

PASQYRA E NUMRIT TË FJALËVE ME PRAPASHTESA SIPAS VEPRAVE

-------------------------------------------------------------------

Nr.   Pr a p a s h t e s a                      V e p r a             Gjithsej

rendor                              RD     ËL     PM     KK

1.       –AK(-ARAK)              8       -        3       12       23

2.       –AR (-TAR)              13       30     38       69      150

3.       –I (RI/NI)                 25       23     32       40      120

4.       –SI                        28       17     22       17       84

5.       –IM                       73      108     99       75      365

6.       –JE                        13       35     64       74      186

7.       –ESË                       3        4      5        8        20

8.       –(Ë)S                       1        3      9       16        29

9.       –OR /TOR,-SOR/           5       25     51       67      148

10.      OSH                      5         3      3        6        17

11.     –(I)SHT, ISHTË, ISHTE    4         4      5       14        27

12.     –SHËM                     7        16      7       14        28

-------------------------------------------------------------------------

Siç po shihet nga tabela, vetëm prapashtesa -SI nuk pati zhvillim progresiv. Madje, u përdor në numër 67më të vogël në veprat e botuara në Periudhën e Pavarësisë. Prapashtesa -IM, pothuajse u përdor në një numër të njëjtë fjalësh duke pasur parasysh numrin e rreshtave të secilës vepër veç e veç. Të gjitha prapashtesat e tjera, pos ndonjë rasti përjashtues, patëm shumësi përdorimi.

13. Rreth krjimit të disa foljeve me prapashtesën -O(j) e të tjera

Prapashtesa -O- pa zgjerim dhe ato, O me zgjerim, -RO, -TO, -SO, -ZO, -JO- etj., është tipi më produktiv dhe aktiv në gjuhën shqipe. Ne jemi ndalur në trajtimin e disa foljeve që janë krijuar nga Asdreni, në bazë të analogjisë dhe janë krijime të frymës popullore, por nuk kanë gjetur përdorim në atë trajtë në gjuhën tonë të shkruar. Madje, disa krijime të këtij tipi ka mundësi, veç stilit neutral, tash e në të ardhmen të aktivizohen në gjuhën poetike, si:

RD: ngjyroj (që tashti është: ngjyros), kqyroj (këqyr), fillëron, qetohem, mvrejton përzijim (përzijoj!);

ËL: borëton (tash mbetet shprehja: bie borë).

Dhe në këtë vepër del folja ngjyroj (por që është e pranuar në gjuhën e sotme letrare si dhe folja ngjyros). Përmendim foljet: duk'e mpruar/fare të dobtuar (për mbrojtur dhe dobësuar), fryjtim (fryjtoj), ndrijon, mposhtoj, gjallëson;

PM: mposhtoj, kam fajtuar, d.m.th. fajtoj që sot përdoret: fajësoj. ndritoj, vranoj, pajon, Pastaj folja namatis për: nëm, lëshoj, nëmë.

KK armatuar armatoj, vogloj, flakroj,pshtjelloj, ngjitoj ngjitim, stërpiku, kaptoj,

mësyjt,  mbështuall/mbuall kryqos,shpërdridhet,të shterojnë,

Mirëpo krijime të tilla me -O(J) e që nuk përkojnë me normën gjejmë edhe te shkrimtarët tjerë: R. Siliqi: tundoj (për tund, trondit), dhimbësoj, fatoj (uroj), kushtrimoj, çapova (bëra hapa), tokojti (toka luajti vendit) çapriti (eci), etj. Gurakuqi: zbutohet, Lazgushi: djellëson, qjellëson, botëson; H. Mosi: flladoj, lutoj (lus), shmallohem (shmallem), ndirësoj 119.

C. KOMPOZIMI

Kompozimi është mënyrë shumë frytdhënëse në fjalëformimin e gjuhës sonë. Me anë të kompozimit formohen kryesisht emra e mbiemra dhe një numër i kufizuar foljesh e ndajfoljesh që kanë në përbërjen e tyre dy a më shumë tema motivuese.

Në veprën e Asdrenit ndeshim disa lloje kompozitash dhe kjo mund të quhet si veçori e stilit poetik asdrenian. Nga numri i tërësishëm i kompozitave përcaktore e në raport nënrenditës në veprat e Asdrenit si tipe më të njohur kompozitash dallojmë:

1. Kompozita të krijuara nga pranëvënia, si: RD: gjëkafshë; ËL: dashamir; PM: ballafaqe, gjëkundi, gjësend, që dalin edhe te KK, pastaj: grek - dhija, flamur kuq - zi; ËL: jongo-bobota; PM: djelë-zogë, detimbret Adriatik, pushka-lule, lule-dashuri, lulja-mbret; KK: fytyrë-shenjtorë, Fron-Shkëlqimi e ndonjë tjetër.

2. Emra të përbërë të formuar nga dy tema emërore (emër + emër prejfoljor i vepruesit) me prapashtesën -(Ë)S: ËL: verëshitës, hyjlindës; PM: bukëprurës, jetëprues, fatrëfenjës, kryengritës, udhëheqës; KK: gjakderdhës, femohonjës, kryeprijës, hyjnor kombonjës, ligjvënës, mbretër-prijës, keqbërës etj.

3. Kompozita emër + emër prejfoljor veprimi i formuar me prapahtesën -JE apo -IM që e tregojnë veprime abstrakte:

a. Me -JE: ËL: vetëdije; PM: mirëdashje, mirërritje, mirënjohje, mirësjellje, marrëveshje, vetëvrasje;  KK: kryengritje, mirënjohje, mirërrojtje, mirëpritje, mirëbërje, mbarëvatjtje.

b. Me -IM: ËL:dheshkrim(tare), PM dorëshkrim, falenderim; KK:gjak-trazimi, lulja-ngushëllimi.

4. Kompozita në përbërje emër + emër çfarëdo: RD: atdhe (që përsëritet në të gjitha veprat), atdhesi (dhe te ËL e KK), atdhetar, atdhetari, dritë-ari, fatbardhësi (edhe te PM), kryelartësi, ËL: fatkeqësi, mendje arti, vendlermi, PM: burrë-lufte, burrëmali, burrëtrim, ballë areopagu, bujë lajmëtari, dorëplotësi, gojëtagare, frymënëmë, dhempallë, symëshqerrë, sylugate, sygjarpush, trupqen, ujë-ergjend, lundërthyeri; KK: degë-ulliri, gojëdhënë, gjeldeti, kukuvaje, kurorë-ylberor, kurorë-lavdije (qjellore), mendjedlirti, mendjelarti, symëshqerre, shpirtflori, shtatselvije, shkumb-ergjendi, shpirtmurtajë, shpirtvogëlinë, trupkërthinjtë, vajguri.

5. Mbiemra (a emra) të përbërë të formuar nga tema emërore + tema mbiemërore (ndajfolojore), si:

ËL: lulekuqeja; KK: buzëkuqura, trupmadhi; RD: ditëshkurtër, dritëpaktë, degëgjelbër, degëgjerë, zemërmirë (edhe tek ËL); ËL: fatbardhë, fuqimadh, faqezbehta, faqebardhë, fletëgjelbër, faqekuqe, fatmirë, majëmprehtë, mustaqezi, mendjelartër, menjdeshkurtër (edhe te PM), syëmbël, symadh, zemërdlirë, zemërmath. PM: buzëthartë, gushëbardhë, filedlirë, fatbardhë, fatkeqe, faqezi, krahëshpejtë, këmbëdrejtë, jetngratë (edhe te KK), fytyrëtharë, mendjelehtë (edhe te KK), mjekërmprehtë (edhe KK), ngjyrëbukur, ngjyrëverdhë (edhe KK, ngjyrëzverdhë), syshtrembër (edhe KK), sytrembur, sygjallë, zemërzi, zemërlik, kokëtrashë. KK: barkthatë, famëmadhe, faqekthjellta, flatragjerë, fatbardhë, fatlume, shkallëlartër, zemërgjerë, mes-hollë, mendjeshkretë, syziosh, zemërbardha, kokëthinjët, fytyrëthartë, faqebardhë, llërëbardhë, mustaqegjatë, majëramta, mendjeshkurtë, mendjehollë dhe zemërmadhi etj. Pastaj: RD: plotfuqishmë; PM: magjiplot (edhe te KK), hirplot, dritëplot, dorëplot, degëplot, fuqiplot (edhe te KK);KK: fatlum, dorëhaptas, shumëngjyrta.

6. Prefiksoid (përemër a numëror) + emër: ËL: vetëdijë, vetëvrasje, PM: ytbir, KK shumëherë, shpeshherë, tetëkëmbës (edhe te PM). Këtu janë përfshirë edhe kompozitat me prefiksoidin KRYE-: RD: kryelartësi, ËL: kryelartër, kryelartë, kryengritës, PM: kryemadhështor, kryenaltë (kryelartër, kryelartë), kryetatëpjetë, kryevepër, kryeverë.KK: kryezot (kryezotër), kryeprijës, kryembret, kryevend, kryelartë, kryetrim, kryengritje, kryeqytet, kryevepra,

7) Emër + pjesore. RD: buzëqeshur (që është përhapur në të gjitha veprat), krahëshkruar; ËL: vetullmvrenjtur (edhe te KK), zemërthyer, zemërdjegur, zëheshtur, zemërpikur, kryeunjur, shpirtndritun, sykulluar, synxehur; PM: dritëmveshur, dyerçelur, gojëhapur, faqeshuar, fismallkuar, fytyrëngrysur, këpucëngrysur, shpirthelmuar, shpinëthyer, faqejenjtur, luleshkruar, sytrembur, syshtrembër, sykulluar, symvrenjtur, vetullmvrenjtur, sypërgjakur, pamjeçelur;

KK: kryepshtetur, faqendritur, luleshtruar, mesprerë, majëprehur, shpesëdashur, shpirtkulluar, shpirtbekuar, mirëshkruar.

Kështu duke trajtuar kompozitat në veprën e Asdrenit mësojmë sadopak mbi llojllojshmërinë leksikore që përdor Asdreni dhe nxjerrim konkluzionin mbi modelet ekzistuese të formimit të kompozitave që njëherazi pasqyrojnë jo vetëm prirjen, por edhe pjekurinë gjuhësore të poetit në kohëhapësirën përkatëse.

Për të pasur një pasqyrë më të qartë lidhur me shtimin e kompozitave prej veprës në vepër po japim tabelën e mëposhtme:

Tabela e numrit të kompozitave sipas veprave të Asdrenit

-------------------------------------------_----------------

Vepra     Numri I            Numri         Përqindja     Një kompozitë

Kompozitave      i rreshtave                        në rreshta

----------------------------------------------------------

RD            17            3.663            0,47%            214

ËL            61            3.879            0,56%              64

PM          122            3.959            3.08 “              32

KK          130            2.890            4.49%              22

-------------------------------------------------------------

Krahas me zhvillimin sasior duhet theksuar edhe krijimet cilësore të kompozitave si epitete të qëlluara efektive.

Kompozitat janë mjaft të llojllojshme, vend të dukshëm zënë përftimet nën ndikimin e gjuhës së krijimeve popullore. P.sh. Shumica e kompozitave si temë të parë kanë fjalët nga pjesët e trupit (të fytyrës): sy___(21), zemër___(22), faqe___(13), krye___(18), buzë___(6), dorë___(8), gojë___(6), krahë___(6), pastaj ballë, bark, fytyrë, dhëmp(b), shtat, mustaqe, llërë, trup, vetull etj., si dhe kompozitat me fjalën (temën) përkatëse, si gjymtarë të pare, si shpirt__(14), fat___(10) etj.

Edhe pse nuk mund të themi se ishim shterues, nga lënda që u trajtua në këtë kapitull kemi bindjen se të fitohet përshtypja për modelet më karakteristike të fjalëformimit që i shfrytëzoi Asdreni në krijimtarinë e tij.  Pra njëherazi sadokudo mësojmë edhe për veçoritë e fjalëformimit të gjuhës sonë në ato faza të caktuara kohore që i shfrytëzoi autori, por edhe për krijimet vetjake të tij si veçori specifike autoriale e poetit.

Nga fjalëformimi vetvetiu del interesimi për lëksikun e veçoritë stilistike që po I trajtojmë në vijim.

VI. DISA NGA VEÇORITË LEKSIKORE E STILISTIKE

TË GJUHËS SË VEPRAVE TË ASDRENIT

Edhe në kapitujt e mëparshëm u njohëm deridiku me disa nga veçoritë leksikore, por edhe për ato nën hije me efekte stilistike të veprës poetike të Asdrenit dhe siç pamë pos ca lëshimeve periferike dhe krijimeve të natyrshme specifike të gjuhës së shkrimtarit, u konstatua se leksiku i Asdrenit praktikisht mund të cilësohet si fjalor themelor në kuadër të gjuhës shqipe të periudhës përkatëse kohore. Është konstatuar, pra, me të drejtë se Asdreni është vijues drejt gjuhës letrare të kodifikuar parimisht duke e shpënë më tej konvergjencën ndërdialektore, pra, duke qëndruar në toskërishten si bazë, dialekt të cilit i takonte organikisht, mirëpo ai nuk mbeti i mbyllur brenda kornizës së atij ngase ai nuk e rrudhi dorën në prurjen dhe përdorimin e fjalëve ose të trajtave të gegërishtes. Siç mësojmë nga biografia e tij Asdreni si gjuhë shkolle fillimisht pati greqishten, pastaj si gjuhë shkolle e buke pati rumanishten, ndërsa si gjuhë kulture (lingua franca) pati frëngjishten, por ai për fat të shqiptarisë si gjuhë shpirti zgjodhi dhe e ruajti ligjërimin shqip, të cilin e barti nga vendlindja, por duke e brumosur e pasuruar atë jo vetëm me fjalë, por edhe me idetë e rilindësve, të cilin do ta mësojë e perfeksionojë jo vetëm si gjuhë marrëveshjeje me bashkëkombasit në Rumani e në vendlindje, por edhe si gjuhë të lartuar me të cilën do të shkruajë vepra të pavdeshme shqiptarie. Në të vërtetë, Asdreni duke qenë, si të themi, nxënës i veprave të Naimit, ai eci në vazhdë të asaj gjuhe, por edhe ky si Naimi, bile shumë më tepër se ai, duke synuar një gjuhë shkrimi të përbashkët futi në gjuhën e tij gegizma, të cilat do t’i ketë mësuar duke konsultuar publikime të ndryshme në atë dialekt që botoheshin anembanë, në Rumani, Sofje, Egjypt etj, por aq më tepër do ta mësojë shqipen nga zëmadhja Albania e Faik Konicës, me të cilën bashkëpunoi, ashtu si edhe Gjergj Fishta, Luigj Gurakuqi, A. Xhuvani e të tjerë. Kjo çështje rreth konstatimit të veçorive të gjuhës së Asdrenit deri më sot nuk është trajtuar mjaftueshëm siç e meriton, prandaj në këtë kapitull do të përpiqemi që nga veprat e Asdrenit të hetojmë paksa si qëndronin raportet::

së pari, reth dialektores e kombëtares

së dyti, raporti i fjalëve të huaja dhe ndërkombëtarizmave,

së treti, denduria e përdorimit të disa fjalëve dhe sjellja e risimeve, qoft; edhe polisemantikisht,

së katërti, konstatime rreth prekjes së fjalëve për shkak rimimi dhe

së pesti, do të paraqesim një fjalorth me disa fjalë karakteristike me interes frymëzues që imponohen nga veprat e tij.

1. Dialektorja dhe kombëtarja në leksikun e veprave të Asdrenit

Nga analiza që bëmë në kapitullin përkatës pamë konkretisht shembujt që përkojnë e që nuk përkojnë me normën drejtshkrimore në krahasim me letrarishten e sotme, dhe kjo është krejt normale, kur dihet e vërteta se Asdreni ishte nën ndikimin e të formeve dialektore, madje edhe të atyre që atëherë ishin të papërpunuara, por ndër to pati edhe elemente koenizimi, sido mos pas Komisië Letrare të Shkodrës, ku sadokudo u vijhëzua një normë mbi bazë të gefgnishtes, andaj disa trajta e fjalë enë të pranueshme nga ajo normë, por nuk mingojnë së pranuari as në normën e mëvonshme të sotme  letrare. Sidoqoftë po përmendim më poshtë disa raste dialektizmash:

Së pari, në gjuhën e tij vërejmë, si të themi, koinenë korçare, të cilën ai e barti me vete, të cilat si korçarizma nuk ishin të qortueshme në atë kohë, ngase ato i ndeshim edhe te Naimi e të tjerë, si: arth, shkovi, lusje, rohtë, djerset, ujat, ty (për ti), e tija, luanj, ndryshonja, të tregonja, mbuallnë (mbollën) etj., por mund t'i ketë përvetësuar dëgjimisht nga kolonia ose edhe nga rrethi ku jetoi në Bukuresht e Konstancë, ku kishte të mërguar në numër të konsiderueshëm, pikërisht bashkëvendës, nga treva e Korçës. Nuk përjashtohet te ai edhe ndikimi i folklorit, të cilin ai e lexoi me andje madje edhe e studio aq mire sa që qe në gjendje të mbajë ligjëratë rreth kësaj teme.

Së dyti, përdori ose kopjoi ndonjë shkodranizëm, si Shqypni, papra (pandërpre), nanë, zotni etj., ngase konsiderohej se dialekti shkrodran ka pasur pak a shumë strkturë më të  formëzuar në histori se sa edhe elbasanishtja madje edhe se vetë toskërishtja në përgjithësi

Së treti, përdori elbasanizma, të cilat në parim edhe rekomandoheshin se gjoja janë të përbashkëta toske /gege, edhe pse koha vërtetoi se ato nuk ishin krejt ashtu siç dëshmon edhe evoluimi jo i rregullt njëtrajtësor i pjesores etj., siç ishte edhe rasti i ballinës së veprës së së tij parë të trajtave: shejtnumun lulzumun..

Sidoqoftë ne nuk do të ndalemi në përimtime të tilla, ngase nuk e shohim edhe shumë të rëndësishëm këtë fakt, sepse dihet e vërteta, se të gjithë shkrimtarët rilindës në radhë të parë reflektuan veçoritë e të folmeve të vendlindjes a të trevës prej kah rridhnin me synim, si të themi, si një grumbullimi materiali, i cili do të përpunohej ndërkohë. Kështu duke nxjerrë në shesh tërë thesarin gjuhësor të shqipes gjalluese, qoftë si fjalë, qoftë si trajta me të do të manipulohej më lehtë në gjuhën e shkrimit, andaj në këtë plan edhe puna e Asdreni nuk përjashtohet nga ky kontekst, Mirëpo, megjithatë mund të thuhet sot se Asdreni me gjuhën e tij doli pararëndës drejt gjuhës letrare të kodifikuar pas L2B, ngase ai që në ato dy periudha, duke ndenjur në bazë të dialektit toskë por me përzijime gege ndihmoi konvergjencën ndërdialektore pa nënçmuar asnjërin dialekt, parim ky që u ruajt në normën mbi bazë të gegërishtes, por edhe mbi bazë letrarishtes së sotme. Po të shikojmë mire na del e vërteta sheshazi se Asdreni që në fillim të shkrimeve të tij, nuk ishte rob i asnjërës së folme a dialekti. Prandaj, mund të thuhet se ai nuk është imitues i vërbër i asnjërit dialekti, por ishte nxënës i dinjitetshëm i veprave të rilindësve tanë, si të Naimit, të Samiut, të Faik Koncës, por edhe i gegërishtshkrueve përkatës, veprat e të cilëve pati mundësi t’i konsultonte.

E shohim të nevojshëm të përsërisim faktin se ne kemi bindjen se Asdreni leksikonet e para mbi gjuhën i mësoi dhe i servoi pikërisht në qorthullin patriotik të Bukureshtit. Ku qenë botuar veprat e bartësve të kulturës gjuhësore poetike të rilindësve tanë prijatarë, veprat e Naimit, të Samiut, të Vretos dhe shkrimet tjera, ku qarkullonin apo gjendeshin më me lehtësi publikimet e kohës se kudo gjetiu. Së këtejmi Asdreni pati fat t'i ketë dhe t'i lexojë dhe të pajiset me veshën gjuhësore e poetike të tyre dhe kështu edhe vetë të japë në këtë drejtim kontributin e tij dhe jo aq modest.

Pra sipas kushteve të tilla del se Asdreni fillimisht u pajis me elementet e dialektit jugor, respektivisht të të folmeve të Dangëllisë: Përmetit, Beratit e Korçës dhe gjithashtu thithi fjalë a shprehje nga dialekti ose të folmet gege që pati mundësi t'i mësojë parësorisht nga shkrimet e ditës, jo vetëm nga revista Albania e Faik Konicës, por edhe nga botimet e shkodranëve, elbasanasve e të tjerëve.

Si përfundim mund të thuhet se Asdreni u indikua fillimisht nga stili libror-publicistik, por edhe nga folklori i botuar në gjuhën shqipe, por shumë shprehje i përvetësoi edhe nga gjuhët e huaja, të cilat i shfrytëzoi për të përkryer profesionin e vet poetik, por edhe duke bërë përkthime e adaptime të qëlluara shumë të sukseshme, ky ndihmoi dhe gjuhën e prozodinë poetike të shqipes. Shikuar në tërësi gjuha e Asdreni del gjuhë që i takon normës globale  shqipe gjithëkombëtare e më pak asaj thjesht njëdialektore, gjithsesi gjuha nga kjo pikëpamje  (shqipes globale) del më e gjerë, më gjithpërfishëre, jo vetëm se noma mbi bazë të gegnishtes  (1917), por edhe se norma  e shqipes së sotme (1972).

2. Fjalë të huaja dhe ndërkombëtarizmat

Rilindësit bënë punë të madhe dhe të mbarë sa i përket pastrimit të gjuhës së shkruar shqipe nga barbarizmat, sidomos nga turqizmat, por edhe nga greqizmat, sidomos ato fjalë e fraza që nuk kishin zënë rrënjë në gjuhën tone dhe heqja të cilave nuk prishte kuptimin themelor të ligjërimit shqip. Shumë koncepte të fjalëve të huaja u zëvendësuan me fjalë të gurrës shqiptare, qoftë me fjalë e shprehje të veçanta vendëse, qoftë me kalkëzime, gjithnjë duke u mbështetur përgjithësisht në shtrukturën e gjuhës shqipe. Pothuajse shumica e krijimeve të tilla gjetën vend edhe fjalësin e krjuesve letrarë, madje edhe në stilin e admninistratës, kur u imponua një nevojëë tillë dhe kështu mbeten si fjalë aktive në ligjërimin shqip, duke zënë vend edhe në fjalorët normativë që u hartuan më vonë. Në këtë kontekst po përmendim faktin se Asdreni në RD për fjalën autor përdor fjalën bërësi, ndërsa në ËL auktori. Ndërkaq për ndërkombëtarizmën etimologji në RD e sajoi kompozitën antikofjalëtorie. Siç dihet përpjekje për heqjen e fjalëve të tilla të huaja vazhduan edhe më vonë, madje vazhdojnë edhe sot, por megjithatë në veprat e Asdrenit mbeten disa fjalë të huaja, si:

RD: (era e lipës 160 për blirin), (më) udob (përshtatje) 90 stërvinë (kërmë) stap (shkop) sll, ËL: bosh  (zbrazët)132, avlli (oborr22 nakar (mëni) (turk.), meprizoj (fr.) PM, porta (derë). kurmi levarash etj.

por disa nga fjalët e tilla sllave përdoreshin edhe nga N.Mjeda e të tjerë. Por më dorëlirë, si me thënë në përdorimin e sllavizmave ishte Risto Siliqi, në veprën e të cilit ndeshëm sllavizmat:  samokresë, tresje, mashtë, tugë, stërvinë, kollutë, zhallogë, llozinka, truba, sadfe!, me zhigatë, zharrishte, pollaba, me piskatë etj., andaj ato fjalë te Asdreni nuk mund të cilësohen si barbarizma me kuptim të vrazhdë të fjalës. Lidhur me këtë vlen për t'u theksuar se në fazën e dytë të krijimtarisë së tij e sidomos në veprat e tij të fundit Asdreni në vjershat e veta futi në përdorim bukur shumë fjalë e terme të stilit shkencor-kulturor, që ndonjëra pej tyre përdorej edhe në veprat e para, si:

RD: kalimera 115, aristokrat 115, maqjavelike, që të trija me ngarkesë stilistike.

ËL: auktor, Metudhë 58 (për metodë), fantoma 119 (për fantazmë-a).

PM: egoist, harmonim, gama, verbi, symboli, symfoni, magjistar, hypokrezi, myster (dëshirë) pagane, nymfë, historianë, violije, mythik, verbi fanatik, vandalë, kritikë, gramatikë etj.

KK avuketër, opera, akademira, muzera, institute, primadona, parlamenti, opozita eguverna, politikanë, ministre, diktoresha, pastaj bulevarda, theatro, nadile, evari etj.

Siç mund të vërehet, sidmos në 2 veprat e fundit janë futur në përdorim mjaft fjalë ndërkombëtare nga lëmi i kulturës. Një dukuri e tillë ishte e theksuar sidomos që në vitet e ’30-a. Në të vërtetë, fjalë të shkencës vërshuan edhe tek shkrimtarët e tjerë. Ato lindën sigurisht si nevojë që shtronte koha. Madje në këtë periudhë edhe kriteri lidhur me përdorime të tilla filloi të zbutet.

Po e përmendim edhe një veçori tjetër. Në fillet e shkrimeve të dhjetëvjetshit të parë të shekullit tonë poetët shqiptarë kishin praktikuar që të vënë moto dedikimi, madje në gjuhë të huaja para veprave apo vjershave të veta. kështu veproi edhe Asdreni. Ai në veprën e parë RD ka një moto (latinisht) mbi Skënderbeun, të cilit ia kushton tërë veprën. Në veprën e dytë ËL kemi nja katër moto e disa citate në gjuhë të huaja, pa i përkthyer në gjuhën shqipe, por të gjitha këto me ngarkesë stilistike, si p.sh. zonjën Durhan e quan "alma mater", të cilës edhe ia kushton veprën. Në veprën PM kemi një rast (moto), kurse në veprën KK asnjë citat a moto në gjuhë të huaja, mirëpo siç pamë, kemi shumë fjalë ndërkombëtare.

Pa marrë parasysh sa më sipër mund të thuhet se Asdreni u ruajt nga barbarizmat, madje në shkrimet e para edhe nga fjalët ndëkombëtare dhe kështu me të vërtetë gjuha e tij del e dlirur nga barbarizmat, por në fazën e pjekurisë intelektuale e fizike shtiu në përdorim shumë fjalë e terma kulture e shkence.

 3. Denduria e përdorimit të disa fjalëve dhe sjellja e tyre

polisematikisht bashkë me risime

Fondi themelor i fjalësit të gjuhës së Asdrenit përkon me natyrën e thurjes së temave dhe shtjellimit të ideve që trajtonte. Ai përdori fondin aktiv të gjuhës së pastër popullore dhe në fjalorin e spastruar të rilindësve, të cilët e patën harrë sadokuso gjuhën nga barbarizmat  (turke e greke) dhe e patën vënë në binarë të drejtë, të mbarë.

Fjalori i Asdrenit është i pranishëm edhe sot në të folmet e përditshme, me përjashtim të jo pak trajtave arkaike ose tejet dialektore, të cilave u ka ikur koha. Pra, shikuar në tërësi pothuajse i tërë leksiku i Asdrenit mund të përdoret edhe sot kur kemi parasysh llojet e ndryshme të stileve shprehëse funksionale në gjuhën tonë.

Siç dihet pati batica e zbatica në zhvillimin e shoqërisë shqiptare, kuptohet edhe në gjuhën e tyre, por mund të konstatohet se në përgjithësi zhvillimi i shqipes pati ecuri të mbarë pozitive, andaj edhe gjuha dhe jeta e fjalëve në veprat e Asdrenit vijimisht erdhi duke u begatuar dhe është njëfarë pasqyre simbolike e realitetit të rritës gjuhësore të shoqërisë shqiptare në ato periudha të caktuara historike.

Sa ishte entuziast në veprën e tij të parë për t'u shërbyer temave aktuale të kohës tregon kjo pasqyrë krasimtare e dendurisë së përdorimit të disa fjalëve (emrave) sipas katër veprave të tij:

Tabela

e dendurisë së përdorimit të këtyre fjalëve

Fjala                     Denduria e përdorimit sipas veprave              Gjithsej

RD         ËL         PM           KK

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Shqipëri              54          25          13           6                98 herë

Atdhe                31          17            7           6                61

Skënderbe            18          13            -           2                33

Shqiptar              18          13            2          5                 38

Mbret                15            1            1          2                19

Zjarr                 24           10           14          8                58

Zemër               30           32 (8+5)     39 (31+8) 10 (8+2)          111

Dashuri              23           4             4          3                 24

Sqarim.- Fjalët shqiptar, sidomos zemër në veprat e fundit dalin edhe si gjymtyrë përbërëse të

kompozitave.

Denduria më e pakët e përdorimit të ndonjë fjale nuk do të thotë se Asdreni nuk trajton tema të tilla, apo tash këto fjalë janë periferike, përkundrazi kjo tregon se Asdreni tash posedon një fjalor më të gjerë të leksikut dhe sa i përket kësaj mjafton të kujtojmë kapitullin përkatës lidhur me krijimin e fjalëve prej vepre në vepër se sa fjalë të reja na dalin Sidomos të kujtojmë shumësinë e kompozitave që u trajtuan më parë, por ndonjë risim do të përmendet më poshtë.

4. Konstatime rreth prekjes së fjalëve për shkak rimimi

Kritika ka konstatuar me të drejtë se shumë fjalë Asdreni i krijoi ose i ndryshoi për hir rimimi. Lidhur me rimimin mund të cekim këto tri vërejtje: cungimi i fjalëve, përdhunime, por  krijime trajtash për hir të rimës që disa prej tyre mund të cilësohen si të përligjura e disa jo.

Sidoqoftë, të shohim sipas veprave, disa shembuj cungimi, përdhunimi ose edhe përshtatje a krijimi për shkak rimimi:

1. RD

Raste cungimi, përdhunimi ose pështatje për hir rimimi kemi në veprën e tij të parë RD, si: Shkumb’/plumb 83 (për Shkumbinin), prej engjëll/shembëll (123), ku mungon mbaresa rasore, si akull/një mërakull (192).), kemi nja dy raste të cungimit: u jap këshillë/si prifti Ungjillë (32) - më e natyrshme: Ungjillin), q'i japin/t'u kllasin drap'in (60)-për draprin. Pastaj: trumpetat/pushkat të pametat (88)/; ndrit/i qit, tradhësi/(Shqipëri), tradhëtim/lirim, vullnesë/të pabesë, keqfate/(shkoj e vate), me nerue/nji i çmenue (i çmendur), fillërim/hidhërim, vjershësi / lumtësi, vrapësi /qetësi, i pavdirë/mirë

Siç shihet nga shembujt cungimi bëhet dhe fare nuk vëhet apostrofi.

Edhe te Siliqi: Shkumbi si drap)/me vrap 101 (është fjala për drapër e jo për drap, dajak.

2. ËL

Edhe te vepra e dytë ndeshim një dukuri të tillë, si: të qohin/njohin (126); me verë rush-zi/ me ha e me pi (188); udhë/metudhë (50); e mermerta/të tmerta (28); të shkreta/ të mprehta (thonj); (28) pastaj: vrapim/gjallim, habim/kerkim, (ujqër) të urëtuar/e paftuar, qeshëtare/udhëtare, fatosh/bukurosh, lirimtare/shqiptare, lirimtare/shqiptare, të pavdirur/për t'u thirrur, trimi/përshkëlqimi, lavdim/shkëlqim, pasje/rasje, të bashkuar/shpirtndrituar, fryjtim/adhurim, fillërin/ndëprin (mbrojtje), agimi/qetimi/mburimi, rini/përsëri, përurime /fitime, ngjatjetime/mësime, baloshe/vogëlushe etj.

3. PM:

Nga vepra e tretë volëm këta shembuj të kësaj natyre: zerit tem/ kur të mos jem (8) - ku kemi le / flamur e atdhe (13);pastaj: ngadhënore/përmendore, luftar/milënar, të lumit/për tej shumit, rrugtarit/shqiptarit/të parit, shkomëzore/pjellore, kombit tem/të pruri qem, kobimi/shkëlqimi, besëtar/mburtar, engjëllush/djallush, jetëprusës i njëj provoji/kroji, shkreptimtare/fare, ikonollast/ në çast, me pandehme/ jetën teme, kurmi lavarash / batën që të çash, bukëprurës / n'ujt'e gurrës, prej thellimit / cingarimit, më çik/mik, qamatar/margaritar, hyjësore/qiellore) etj.

4. KK:

Edhe në veprën e lënë në dorëshkrim ndeshim shembuj të tillë: syt' e ndritur / me të shtrihtur (125), bohem/shpirtin tem (132) mburonjë / si mpronjë (63) – mpron. Pastaj: dërgata/dhurata, shenjtore/krishtërore, levdata/nata, trimoshe/bukuroshe, pleqësishte /miqësishte, babës/shkabës, ngadhënore/tingëllore, pamje shkreptimtare/stërfundje ushtetore / tinëzore, shangullor/qetësor, kuajsh të flakruar/të pushtuar, shigjeta majeramta/emëra të famta, flijimtare/mijvjetshare, një kalor / sygazmor, madhëri/përsëri, gjëmimtare/dëfrimtare, smirtarët/të parët, shpagimin/trimin, grunare/kombëtare, metale/fëmijët e çdo lale, madhështore/lulëzore, Gjinokastra/ngastra (si Sami Frashëri. për provinca), bardhëlloshe/ bukuroshe, i ashpëruar/ për të kërkuar, sgërbonjë/shkabonjë, pranverore/dhempshurore, anije të tmerrta/mbetn të shterrta, kujtimesh/frushkullimesh, Përëndimi/risbukurimi, resë / presë etj.

Një dukuri të tillë e shfrytëzuan edhe të tjerë si b,f, H. Mosi, nga vepra e të cilit shënuam: zjarrmuer/ndërduer, mejdana/nana, bukurushë/vejushë, Shqypni/tretni,dritësue/për mue, miksore/përmallore, tingllueshme/ dëshprueshme, dashtnimin/mërgimin etj.

Dhe nga këta shembuj e tillë shihet se, pa përjashtuar ndonjë përdhunim, vende-vende bëhern zgjidhje me zhdërvjelltësi, sidomos në veprat e fundit të Asdrenit, qoftë në sjelljen e fjalëve të reja apo të ndërthyerjes së trajtave për rimim. Trajtat jo të rëndomta për sot nuk janë të parëndësishme, ngase, edhe pse krijime të imponuara me motiv rimimi, ndonjëra prej tyre mund t’i qëndrojë kritikës, fundja edhe kështu jepet kontribut në lëmin e fjalëformimit.

4. Fjalorth i disa fjalëve të karakterit frymëzim imponues

Është i drejtë konstatimi se Asdreni "nuk kursente mundin që fjalën e vet poetike ta bëjë sa më të bukur e kuptimplote" prandaj kjo vlen edhe për zgjedhjen e fjalëve, krijimin apo sjelljen e tyre në gjuhën e shkrimit. Për pasurimin e gjuhës, Asdreni krijoi edhe neologjizma edhe të tipit polisemantik, veç atyre që u përmendën kalimthi më lartë, këtu do të cekim ose ricekim disa shembuj:

së pari, janë disa raste për të cilët nuk mund të polemizohet në aspektin e gjuhës poetike të autorit, por gjithsesi vetëm në kuptimin neutral rreth shtrirjes së tyre për fusha e nënfusha të tjera semantike. Si fjalë të tilla që dallohen ose inspirojnë me karakteristikën e tyre për shtrirje në stilet përkatëse po përmendim këtu disa shembuj:

a) Me parashtesën Ç (tash SH-: çrudhoset (88), çkulloj - që e shterr për pikë, me fund; çbëjmë (180) – prishim; çfytyroj çfytyron), por edhe çprovuar - tash sprovuar etj.

b) Me parashtesën PËR: përndaj, përshëndosh, përfytyroj, përgëzoj, të përbashkuar - kjo fjalë tashmë është duke u përdorur me kuptim përforcues, siç e përdori edhe autori; pastaj: përshkëlqim, përlindje, përpushtoj, përkujdesje, përmendore, përfillje, përqasje, përshëndosh etj.

c) me parashtesn M- mfytyroj, mprim (mproj/mbroj) mbrojtje-a; mpronjës - mbrojtës; mpruar (42) - mbrojtur; i mposhtuar -i mposhtur etj.

ç) Përdorime me prapashtesa të ndryshme si: fatkeqësi, dështim, vettar  - vetmitar (në qeli); madhështorish,t lumtësi (që përdoret vetëm në dy veprat e para fryjtim - freski-a, veprimi i të fryerit të erës; fillërim (128), i vetëm, fill, robërim (28) – robëri, fatosh – fatos, lirimtare - për çlirimtare paqtësi - me nuancim kuptimor, mundës - ngadhnjyes; shkreptimtar. pamje shkreptimtare /vegimtare kaltërsi /përjetësi; bardhoshe ebardhëlloshe, hyjësore - që ka të bëjë me yje, hyjnore, risi etj.

d) Fjalë ndërtimesh të ndryshme si: mirëdashje zhdrivilloj, dërptonte – trondiste; shpërkënditoj – shpërndahej, pafundje (177) - gjen përdorim më të gjerë te PM; ndëpagesatë, dojë-a - dashje, dëshirë; besëtar - nuancim ndaj fjalës besnik; ringjallje, shpërblesë ; qindresë - qëndresë; pallë - shpatë; shprovojë - sprovojë, çik- prek lehtë, stërpiqu, stërkulluar, risbukurimi, rushkullimë, kredh, krrye,vetëdije –ndërgjegje etj.

Shembujt e sipërshënuar edhe nëse nuk janë krjime të autorit, vetvetiu prania e tyre në gjuhën e tij tregon aftësinë e poetit për përzgjedhjen, sjelljen dhe përdorimin me vend polisemantikisht të fjalëve të tilla të rralla. Me fjalë të tjera, edhwe pse Asdreni shprehej "i pakënaqur me pasurinë e fjalëve të deriatëhershme të shqipes”, ai u gjind mrekullueshëm me gjetjen e fjalëve të veçanta për të shprehur vegimet e ndjenjat që i përjetonte me të gjitha stërhollësinë e tyre.

Së dyti,  kritika letrare ka konstatuar me vend se Asdreni i solli risi letërsisë shqipe jo vetëm me vjershat patriotike, por edhe me lirikën e dashurisë, me atë të natyrës, si dhe në lëmin e poezisë medidative, madje ai vlerësohet edhe për faktin se e pasuroi letërsinë shqipe edhe me motive të letërsisë europiane e botërore, Me fjalë të tjera, duke e pasuruar thesarin vet fjalësor ai e pasuroi njëherazi dhe atë të gjuhës shqipe me xhevahire të çmueshme, me fjalë e mënyra shprehjesore të reja “delikate e stërmagjike".

Së këndejmi, pa hyrë në hollësi të tjera, siç është cekur më përpara në veprën e Asdrenit vërejmë veçori foljeformuese ose emërformuese mbi bazë prejfoljore, jo vetëm mbi foljet e tipit më –-Oj , si qetoj (qet+Oj), fulloj (full-Oj) por edhe me kuptim përshkallëzimi nga tema e njëjtë, si: përktdhel - përkëdhdheloj, këqyr – kqyroj, por edhe ato me –O të zgjeruar, siç janë shembujt: gojëzoj (gojë+ZOj), thrimoj (thri+MOj) fërmoj (fër+MOj), fillëroj (fill+ëROj), dëmnon (dëm+NOn), çkombësoj (ç+komb+ëSOj), fryjtoj (fryj+TOj), kremtoj – kremtëroj (kremtë+ROj), drithëroj e drithtëroj (dridhë+ROj), pësenjëzoj (përsenjë+ZOj), frushkulloj (frushk+ uLLOj) etj Dhe së këtejmi analog sikurse flijoj (fli+JOj, magjijoj (magji+JOj) u përftua edhe përzijoj (përzi+JOj), përkatësisht prejfoljori përzijim, që mund të arsyetohet përveç analogjikisht edhe mbi temë prodhuese, qoftë nga pjesorja  (me) përzi, qoftë nga prejfoljori pandajshtesor përzijë-a, sikurse dojë-a etj.

Një prirje e tillë foljeformimi, ashtu si edhe përftimi i disa kompozitave, edhe nëse dikuj i duken jo aq të pranueshme, shikuar nga struktura fjalëformuese e shqipes së sotme, krijimet e tilla asesesi nuk mund të jenë të qortueshme në gjuhën poetike. Andaj përpjekja e tillë e Asdrenit duhet vlerësuar drejt. Kjo duhet konstatuar si një veçori e gjuhës poetike të autorit. Sidoqoftë, vetë përpjekja ose metoda e punës së Asdrenit në këtë drejtim ka rëndësinë jo të vogël që ndikoi jo vetëm për periudhën kur veproi, por hap rrugë edhe për kohën tonë e të ardhmen e gjuhës shqipe në përgjithësi dhe të asaj poetike në veçanti.

Po e përmbyll këtë paraqitje me përsëritje të dy strofave të poetit shkëputur nga poezia me titull Trazira shpirtërore, shkruar më 1940, ku shihet gjuha e përkryer me përzijim e poetit që duket si me na lënë amanet paskajoren me + pjesore të shkurtër me këta dy shembuj: me u përtri  dhe me u mbushë, duke na cytur që kjo çështje të studiohet dhe të zgjidhet, madje bashkë me ndonjë çështje tjetër gjatë rishikimit të rregullave të shqipes së sotme letrare kombëtare:

Në shpirtin tem shpërthejnë papandehur

Furtuna dhe shtërngata plot furi,

Si do lëkundje trupi krejt të nxehur

Ofshama që s’e lanë me u përtri.

Dikur në palcë ndjeja drithmat gazi

Nga dejt e mi vërshonte jetë e re

Por fati kur dhuratat gjijsh m’i zbrazi

Çdo ditë e bardhë zu m’u mbushë me re!

Siç po shihet në këta dy strofa (nga katër rreshta) janë shkrirë mrekullisht ndjesitë me përmbajtjen me përbashkim elementesh të gjuhës së zemrës e të mendjes me vlera gjuhësore të shqipes globale (toskërishte e gegnishte).

VII. GJUHA ME PËRZIJIM E ASDRENIT – KONTRIBUT DREJT

STANDARDIZIMIT TË GJUHËS SHQIPE

( PËRFUNDIMET)

Kur m’u ofrua tema: “Kontributi i Asdrenit në formimin e gjuhës letrare kombëtare shqipe” nga prof. Androkli Kostallari, si punim magjistrature, e pranova me kënaqësi, pa menduar shumë për ndërlikueshmërinë që do të më sillte trajtimi i një teme të tillë, sidomos për një fillestar që për të parën herë ballafaqohej me një punë të tillë serioze shkencore. Megjithatë, meqë ambicia dhe vullneti dhe koha nuk më mungonin veprat e Asdrenit i rilexova më me përkushtim se më parë dhe mbi bazë të skicës ideore të paradhënë (nga prof. Kostallari), duke ditur se Asdreni veproi në dy periudha të historisë sonë kombëtare, në etapë të Rilindjes shqiptare (1900-1912 dhe në atë të Pavarësisië (1912-1945) e zëvendësova skicën ideore me projektin e punës që duhej realizuar:

Së pari, duhej shndritur cilat ishin tiparet që i mori, i përvetësoi dhe i mishëroi Asdreni nga Platforma e Rilindjes sonë Kombëtare në fushën e gjuhës.

Së dyti, si e kupton Asdreni si patriot e si poet konceptin e gjuhës dhe si e shpreh atë në këto dy periudha.

Së treti, cilat janë veçoritë drejtshkrimore fonetike e morfologjike të gjuhës së Adrenit  në ato dy etapa.

Së katërti, si qëndron gjuha e Adrenit në ballafaqim me dy koinetë ekzistuese gege e toske, sidomos me gegizmat e në mënyrë të veçantë, duke pasur parasysh paskajoren, para dhe pas Komisisë Letrare të Shkodrës (1917), kur ende nuk kishte gjuhë të konsoliduar e të njësishme letrare.

Së pesti, çfarë niveli zë gjuha e Asdrenit në ato faza në raport me zhvillimin leksikor dhe fjalëformimin e shqipes dhe

Së gjashti, cilat janë veçoritë leksiko-stilistike të gjuhës së Asdrenit dhe në veçanti të asaj poetike.

Sidoqoftë, në këtë kapitull përmbyllës do të përpiqemi të sjellim konkluzionet e përgjithshme dhe ato të veçanta që mund të veçohen nga analiza e kësaj teme sipas gjashtë kapitujve përkatës që këtu ato rezultate po i përmbledhim në pika të shkurta.

1.Rreth formimit intelektual, patriotik e gjuhësor të Asdrenit

në frymën e Rilindjes Kombëtare

Asdreni provoi të shkruante, përkatësisht të botojë vjersha e artikuj jo që nga mosha e re,   por aty nga vitet e 30-a të jetës, pasi të jetë pajisur me njohuri intelektuale, patriotike e gjuhësore. Meqë etma jonë ka të bëjë me gjuhën konstatojmë se Asdreni fillimisht gjuhën shqipe e nga stili bisedor i vendlindjes e pastaj më fort nga ai i klubeve patriotike ku bënte pjesë edhe ai, por aq më tepër u formëzua gjuhësisht nga gjuha librore e publicistëve dhe e poetëve tanë veteranë rilindës toskë e Naimit e Samiut, e Vretos dhe e të tjerëve, veprat e të cilëve qenë botuar në Bukuresht, por ai e mësoi shqipen edhe nga gjuha dydialektore e Konstatintin Kristofridhit dhe nga revista Albania e Faik Konicës që i praktikonte dy koinetë, pa ndërhyrje në gjuhën autoriale të bashkëpuntorëve gegë, por Asdreni e mësoi gjuhën edhe drejtpëdrejt nga gjuha e shkrimtarëve dhe e publicëstëve të vjetëre bashkëkohës gegë (shkodranë), prandaj që në fillim poeti paraqitet si njohës solid i dy dialekteve. Ky, pothuajse edhe filloi së shkruari me përzijim fjalësh e trajtash ndërdialktore, sidomos gege në vjershat toskërisht, por kur provoi të shkruante jo aq pa sukses vjersha në gegnishte, bëri përzijim me fjalë e trajta toskërisht. Në të vërtetë, Asdreni nga 8 (tetë) pikat e Platformës gjuhësore të Rilindjes sonë Kombëtare të cekura prej nesh, mund të themi se i përqafoi të gjitha, por më kuptimplote ose më gjithpëfshirëse na duket, pika e parë: gjuha shqipe si armë për zgjimin dhe qenien shqiptare dhe kjo vëretohet nga një lutje që i drejtohet Zotit, prej nga shkëputëm këtë strofë:

Ashtu, ju, o Zot, gjuhën tone

Ta bëni sot të përparonjë,

Se veç me atë përgjithmonë

Shqipëria mundet që të ronjë! (RD f. 95)

Kështu edhe Asdreni si ilumistët tanë patriotë rilindës përpjekjen për ngjalljen, përlindjen  dhe pasurimin e gjuhës e ndjente si luftë për të ndihmuar, edukuar e çliruar atdheun e tij të robëruar dhe këtë ide poeti e kishte të pranishme deri në frymën e fundit të krijimtarisë së tij. Mirëpo ai, në të vërtetë, vazhdimisht do të mësojë e perfeksionojë gjuhën, qoftë nga shkrimtarët bashkëkohës, siç u cek, qoftë nën ndikimin e poezisë popullore shqiptare, që kishte mundësi të shfrytëzonte, qoftë edhe nën ndikimin e poezive të gjuhëve të huaja frënge e rumune, por asnjë herë pa iu larguar parimisht natyrës së gurrës shqiptare. Bashkëpunoi, pra me revistën Albania dhe të tjera, simpatizoi dhe qe anëtar i shoqërisë Bashkimi të Shkodrës, me alfabetin e së cilës botoi veprën e parë të tij, pastaj bashkëpunoi edhe me shoqërinë e Manastirit, e përqafoi alfabetin e ri të atij Kongresi, dhe e kritikoi faktin pse u lejua edhe alfabeti binjak, të cilin e sulmoi pa mëshirë dhe kështu dha kontributin e tij në drejtim të kosolidimit jo vetëm të alfabetit, por edhe të gjuhës së shkrimit në atë periudhë, kur s’kishte gjuhë të unifikuar letrare (standard). Atbotë, lufta për gjuhën identifikohej si lufta për çlirim e edukim kombëtar. Asdreni nuk ngel në një konstatim aq të përgjithësuar, madje që nga fillimi, dallon gjuhën e folur nga gjuha e shkrimit si dhe nga gjuha poetike. Mirëpo ai nuk ngel në një vend, ngase shkon gjithnjë e më tepër duke e thelluar duke e zgjeruar konceptin mbi gjuhën: rolin politik e shoqërore të saj, por edhe gjuhën si art. Pra, ai me shqipen jo vetëm nuk joshi zemrat shqiptare, por njëherazi edhe kritikoi veset shoqërore e sidomos në etapën fundit,nuk u kënaq me tërheqje vërejtjesh, por edhe i sulmoi me fjalë të rënda edhe organizmat shtetërorë, lidhur me mbarëvajtjen e gjuhës dhe të kultures shqiptare në përgjithësi.

2. Koncepti i Asdrenit për gjuhës, rolin dhe dallimet

funksionale të saj

Sipas analizës së këtij kapitulli merita e Adrenit qëndron në këto katër fakte:

së pari mësimi i gjuhës jonjëdialektore e shqipes,

së dyti, zgjedhja e alfabetit thjesht latin,

së treti, diferencimi i stileve gjuhësore,

së katërti, koncepti i tij shprehur me vargje për gjuhën në funksion praktik të saj në dy

periudha ajo e rilindjes sonë kombëtare dhe periudha e Pavarësisë së shtetit

shqiptar,

andaj edhe këtu do të përmendim ndonjërën nga konkluzionet që u arritën si rezultat i trajtimit të veprës së Asdrenit sipas këtyre dy periudhave(Rilindjes e Pavarësisë).

Së pari, veçoritë e trajtuara në punim të veprimtarisë së Asdrenit në periudhës së Rilindjes sonë lidhur me gjuhën po i rikujtojmë në këto katër pika:

a) Edhe pse respekton të folmen e vendlindjes Korçës, d.m.th. ka për bazë dialektin toskë, ai që në shkrimet e para bën përzijime me të folmet gege, kjo edhe është veçoria m; dalluese e gjuhës së tij në këtë periudhë, sidomos ky përzijim më tepër shihet në në veprën e tij ti parë Reze djelli, por që do ta vazhdojë edhe në veprën e dytë Ëndra e Lote.

b) Asdreni ka meritë se si me thënë pati pararashikim të drejtë edhe në zgjedhjen e zgjidhjen e alfabetit. Ky hoqi dorë nga alfabeti i Nikolla Naços, (ndikim i rumanishtes), hoqi dorë edhe nga alfabeti i Stambollit, të cilin e çmonte lart, por, siç thotë ai, ky alfabet tekniksisht kishte vështirësi përhapjeje, ngase nuk kishte mbështje të plotë në shkronjat latine, siç i kishte alfabeti i Bashkimit (të Shkodrës), të cilin e përzgjodhi, për botimin e veprës së tij të parë RD. Më vonë e përqafoi me kënaqësi alfabetin thjesht latin të Kongresit të Manastirit. Madje duke e kritikuarr binjakun e lejuar në atë Kongres që kishte përhapje në viset jugore, ky ndihmoi në njëzimin e alfabetit të shqipes që e kemi sot. Kritika e Asdrenit mund të thuhet se u pranua mirë dhe vetvetiu ai alphabet ( i Stambollit) që kishte përdorim më tepër në toskëri doli jashtë përdorimit duke ia lënë vendin alfabetit që e kemi sot. Andaj mendimi teorik apo ndihmesa e Asdrenit lidhur me çështjen e alfabetit të paraqitur publikisht nuk bën  as të mohohet dhe as të heshtet

c) Meritë e tij është se që në fillim të veprimtarisë së tij krijuese dallon gjuhën si thjeshtligjërim nga gjuha e shkrimit, madje edhe në kuadër të gjuhës së shkrimit dallon gjuhën poetike nga ajo zyrtare, dallim ky, që do ta bëjë gjithnjë e më të qartë praktikisht, që do ta zbatojë sado suksesshëm prej veprës në vepër.

ç) Gjithashtu, Asdreni edhe në fushën e formimit apo të zhdrivillimit të gjuhës letrare unike dhe konstribut edhe teorik, edhe praktik, pikërisht me përzijimin e fjalëve e të trajtave ndërdialektore që e bëri me paramendim, me qëllim të afrimit të këtyre dialekteve, punë kjo që do ta vazhdojë edhe në periudhën vijuese.

Së dyti, edhe në Periudhën e Pavarësisë Asdreni e trajton gjuhën dhe si në veprat e para, madje edhe në këtë periudhë e vlerëson drejt rolin dhe funksionin e saj, por tash më tepër thekson rolin shoqëror e edukativ institucional të saj, natyrisht duke mos e lënë anash as rolin mësimor. Madje e zgjeron konceptin e gjuhës prej veprës në vepër. Mirëpo, meqë tashmë Shqipëria ishte bërë shtet i pavarur,i poeti tërheq vërejtjen se tashti duhet punuar në mënyrë më të organizuar edhe për zhvillimin e gjuhës: kultivimin, pasurimin dhe zbatimin  e saj. Dhe këtë kotekst zhvillimi i gjuhës duhej bërë mbi bazë të ligjeve sistemore të brendshme të ligjërimit të natyrshëm e jo të merren fjalë a shprehje të huaja pa ndonjë kriter që shkojnë në dëm të shprehjes shqipe, ngase fjalët e shprehjet e huaja e zvetnojnë gjuhën e dlirë shqipe. Në këtë kapitull u analizua edhe një artikull si themi thjesht gjuhësor i Asdrenit me titull Disa vërejtje përmi –Ë-në, në të cilin rrah çështje që edhe sot janë aktuale. Ky artikull është analizuar më në hollësi se kudo gjetiu. Aty Asdreni kërkon që të respektohen të dy dialektet. Tërheq vëmendjen për katër lloje të përdorimit ose të shpërdorimit të shkronjës –Ë. Gjithsesi kërkon nga kompetentët të punojnë për konsolidimin e standardit të njëzuar. Në të vërtetë ai në veprën PM përmend gjuhën poetike edhe për përdorimin e shqipes në stilet funksionale. Gjithsesi kërkon nga kompetentët që të ndikojnë në zhvillimin e gjuhës e të letërsisë, përkatësisht të mundësojnë krijimin e kushteve të volitshme që gjuha shqipe në mënyrë të natyrshme si gjuhë kulture e shtetërore të mund t'i plotësojë nevojat e kohës. Në të vërtetë në KK, në mënyrë satirike përmend me vend faktorët më të rëndësishëm të cilët duheshin përkujdesur për gjuhën e dhe sendërtimin e saj në fushat përkatëse që atëherë ishin ëndrra të përdëshiruara, si:

- shkolla, e shtrirë dhe në çdo fshat, e pajisur me godina e me inventarin përkatës deri edhe me biblioteka

- mësuesit të jenë të kualilifikuar dhe fjalën e tyre të gjallë ta shprfehin me plot emocion për gjuhën dhe kombin,

- nëpunësit e në përgjithësi ta mbajnë në nivel adminitratën përkatëse,

- organet pergjegjëse të jenë të pajisur me kulturë e me njohuri shkencore kombëtare,

-zhvillimi ekonomik e politik i vendit, ngritja e formimi i kuadrove të profileve të ndryshme profesionale të jetë të planifikuar etj.,

- si çështje me shumë rëndësi që shtrohet nga Asdreni është edhe gjuha letrare, e cila pak a shumë duhet të jetë e ndarë nga gjuha e poezisë, e cila bashkë me krijimet tjera duhet të jenë në nivel të duhur.

- për lidhjet ndërgjuhësore e kulturore kombëtare të ketë studime të specifikuara., madje edhe kuadrat që dërgohen jashtë për specializime që ë parë duhet të jenë të pajisur me njohuri e kulturë solide në gjuhë amtare etj. etj-,

- shkrimet shkencore të vlerësohen jo vetëm me kriterin kombëtar, d.m.th. sa e si i shërbejnë kombit të vet, por edhe t'u bëjnë ballë edhe kritereve nga bota e jashtme…

Në të vërtetë Asdreni shtron kërkesa gjë gjithçka në Shqipëri, çdo segment dhe ai gjuhësor e kuzlturor duhet të funksionojë sipas kritereve më[ të larta artistike e shkencore, respektivisht veprat e shqiptarëve me fuqinë shpehëse të mahnisin a të zgjojnë interes edhe tek të huajt, sepse kështu vepra përfaqëson  dinjëtetshëm popullin ndaj kombeve tjerë, dhe në këtë mënyrë edhe kultura shqiptare do të jetë më identifikuese ndër kulturave integrale të popujve të kulturuar të Evropës dhe të botës së qytetëruar.  Fundja, sipas tij, kur të lëxojnë të huajt krijimet shkencore apo letrare artistike ata duhet të binden për kulturën autoktone shqiptare dhe kështu të vlersohet drejt kultura jonë si dhe pjekuria intelektuale që vjen e shprehet me anë të veprave të tilla. Kështu Asdreni apelon që me punën intelektuale të depërtohet në botën e jashtme dhe të bëhet integrimi me kulturat e tjera pozitive, gjë që duhet vlerësuar sa është arritur njëfarë suksesi në atë drejtim apo jo?!

Asdreni prek edhe çështjen e njëzimit të shqipes stadarde. Dihet se njësimi i gjuhës letrare kombëtare shqipe, si në Komisinë Letrare të Shkodrës (1917), ashtu edhe në Kogresin e Drejtshkrimit 1972, u rekomandua ose u zgjidh po me parim përzijimi, ashtu siç veproi edhe Asdreni. Madje mund të thuhet se sa I përket sistemit foljor gjuha e tij kishte bazë më të hapur se vendimet që u morën në dy instituicionet e sapopërmendura, Komisinë Letrare të Shkodrës (1917) dhe Kongresin e Drejtshkrimit 1972.

Sipërfundim, nga pikat e shtruara më lartë mund të konstatojmë se koncepti i Asdrenit lidhur me gjuhën, "e cila është një nga objektet mrekullisht të përshtatshme për hulumtime interdisplinore apo si "intitiucion shoqëror" gjithnjë vjen duke u zgjeruar dhe kompletuar, por Asdreni duke iu kthye realitetit shpreh shqetësim, andaj kërkon që tash e përherë në shpirtin e të rinjve duhet të ngulitej thellë dashuria për atdheun dhe gjuhën shqipe.

Asdreni, fundi i fundit, ka meritë se shqetësimin për gjuhën nuk e shpreh vetëm njëherë, por vazhdimisht edhe gjuhën e sheh në evolucion, krahas zhvillimit të vetë shoqërisë.

3. Çështje drejtshkrimore fonetike e eptimore morfologjike

në veprën e Asdrenit

Në kapitullin e tretë, vepra e Asdrenit u analizua nga pikëpamja e veçorve drejtshkrimore, fonetike e morfologjike, ku Asdrenit del më fort si grumbullues materiali, prej nga pasqyrohet mjaft qartë gjendja drejtshkrimore e pakonsoliduar e gjuhës sonë në ato etapa të caktuara zhvillimore. Pra në periudhën e parë kur shkroi dhe botoi Asdreni nuk ekzistonte një ortografi stabile, por, megjithatë respektohej si me thënë norma globale e natyrshme që kishte shqipja e papërpunuar në të dyja koinetë. Mirëpo nuk mungonin tradita pozitive të shkrimit të shqipes si tradita pozitive drejtshkrimore të Naimit dhe të Samiut, të Konicës, të cilën do ta ndjekë Asdreni, por ai e tejkaloi atë të Naimit e Samiut, ngase provoi të shkruante edhe gegnisht, sipas koinesë dialektore të Shkodrës, por paksa edhe traditën gege elbasanase dhe që të dyja këto koine i praktikonte edhe revista famëmadhe Albania e Faik Konicës si dhe disa organe të tjera që vazhduan ose filluan të botoheshin shqip, po ngapak me përzijime (gegnisht e toskërisht) anembanë rruzullit ku gjallonin shqiptarë, tash edhe në SHBA e gjetkë.

Nga punimi si vërejtje të përgjithshme lidhur me ortografinë në këtë kapitull dalin disa karakteristika, si në fushën e fonetikës (fonologjisë) ashtu edhe në atë të gramatikës (morfologjisë).

1) Në fushën e fonetikës

a) Ndërrimet vokalike

Në të gjitha veprat e Asdrenit janë të pranishme  ndërrimet vokalike. Dubleta më tepër ndeshim në veprat e tij të para, si p.sh. lavd, lëvdatë, levdate, dëftoj, diftoj; qindresë, qëndresë, qendresë, qëndroj etj. Vetëm në veprën e tij të parë RD kemi trajtat: kio, Viosë etj., që në veprat tjera dalin me J. Edhe nga palatalizimi i tepruar Asdreni heq dorë në veprat e fundit, pra tash nuk e përdor më gjyrmë, flytyr, por gjurmë-a, flutur-a. Konstatim i njëjtë mund të bëhet edhe për fjalët si: vollkan, ergjent (përvullkan, argjend) etj. Në veprat e para të tij, sidomos  në RD ndeshim shembuj të përdorimit më ekstrem të Ë-së, p.sh.: bukurë, ftohëtë etj., ndërsa në veprat e fundit ka raste kur nuk e shënon Ë-në: lirin, trimërin, etj., si dhe ndonjë elizion tjetër që nuk lejohet në bazë të letrarishtës së sotme, por dorë të tillë të lirë lidhur me këtë pati edhe Komisia Letrare e Shkodrës. Sidoqoftë, edhe në shkrimet e periudhës së dytë Asdreni E-në para bashkëtigëlloreve të zëshme zakonisht nuk e shurdhon në Ë, ashtu siç preferon gjuha e sotme letrare, ngase ai në këto raste në gegnishte edhe Ë-ja e tillë duhej shënuar po me theksin hundor. Dyzanorshin IE Asdreni zakonisht e shënon JE, mirëpo është prezente edhe trajta IE. Në shkrimet e Asdrenit është pranishme prirja që dyzanorin UE (UA) ta shënojë me O, kështu prirej një zgjidhje e mesme për të dy dialektet: vojtje, rrojtje, losnin etj.

Sidoqoftë, trajtimi i kësaj dukurie zë vend mjaft gjerësisht në këtë nënpjesë kapitulli.

b) Ndërrimet konsonantike

Edhe sa i përket këmbimit të konsonanteve ka raste që përkojnë me normën e sotme, por ka edhe raste që nuk përkojnë.

-Po përmendim ekstremet lidhur me përdorimin a mospërdorimin e H-së, R-së e të L-së:

P.sh. rehtë, hyjt, hoborit, llahuta, erësirë (rr), marësi (rr) etj.

-Shurdhimi i bashkëtingëlloreve është trajtë mbizotëruese, por në veprat e fundit ka prirje të veprohet ashtu siç ishte në normën e Komisisë Letrare (1917), ashtu siç është edhe në normën e letrarishtes së sotme.

- Dhe sa i përket përdorimit të R-së, H-së dhe L-së kemi njëfar stabilizimi në veprat e fundit.

2)Në fushën e gramatikës

a) sistemi emëror

Sa u përket trajtave morfologjike mbizotëron norma, megjithatë mund të përmendim disa veçori që mbeten si karakteristikë e gjuhës së tij, apo si raste të veçuara ose të anashkaluara nga norma sotme:

-Gjinia asnjanëse e tipit paparanyjëzor që sot është mbeturinore është prezente në të gjitha veprat e Asdrenit.

-Shumësi i emrave sa i përket drejtshkrimit mbeten problematikë në ortografinë e tij. Asdreni bën shumësin pa ndonjë kriter të caktuar, në forma të ndryshme duke mos pasur një dorë, megjithatë priret që shumësin e emrave të sendeve konkrete mashkullorë e femërore ta bëjë me mbaresën -A.

-Kemi nja dy-tri raste të vetmuara kur në rasën emërore të shquar ruhet E-ja që ajo bjen kur shquhet emri si p.sh.: lulekuqeja, dallëndysheja, manushaqeja. Po kjo nuk përgjithësohet.

-Nyja e gjinores shpesh nuk qëndron. Dhe lidhur me këtë ndikon mbaresa rasore: dëshirës gjallë mallit tij, etj.

-Kallëzoren e shquar e karakterizon mbizërimi i trajtës arkaike e drejtshkrimit -NË, në vend të trajtës -IN, -UN: mbretnë (mbretin), atdhenë  (atdheun) etj.

-Është prezente trajta e emërores a e kallëzores së pashquar si: motrë, letrë, zemrë etj. që një ortografi e tillë lejohej edhe nga Komisia Letrare e Shkodrës, mirëpo sipas drejtshkrimit të sotëm kjo është e qortueshme. Edhe rasa vendore është prezente në veprën e Asdrenit, ashtu si edhe rrjedhorja pa parafjalë, e cila mbetet veçori dalluese e stilit gjuhësor të Asdrenit. Numerikisht kjo trajtë apo ky fenomen me sa pamë, ka rritje si vijon: RD 1 rast, ËL 5, ndërsa PM dhe KK ka mbi 30 raste për secilën vepër.

b) Sistemi foljor

Edhe sa u përket foljeve kemi një mori trajtash që nuk përkojnë me normën dhe që në veprën e Asdrenit paraqiten si reflekse të të folmeve dialektore a si fjalë e trajta të marra nga veprat e ndryshme të botuara, nga forma e të cilave ishte ndikuar Asdreni.

Sa i përket aoristit konstatuam se në veprën e Asdrenit në të shumtën e rasteve reflektohet në trajtën shkoi dhe në disa shembuj dhe e shkojti, pastaj shkoVi shëmbëlleVi, thevi në vend: shkoi, shëmbëlleu, theu etj. Kështu përmenda vetëm veten e tretë njëjës që paraqitet si karakteristikë sa i përket drejtshkrimit. Asdreni këtu ndoqi ortografinë e Naimit, veten e tretë të aoristit e shënon rregullisht me J e jo me I, por ka raste që ne veprat e fundit përkon me normën e sotme. Asdreni e përdor –NJ për të tashmën e të pakryerën e dëftores si dhe për trajtat e lidhores: shkonj, shkonja të shkonj, tgë shkonja. Shumësin e kësaj kohe (të aoristit pasiv) e përdor me mbaresën arkaike -NË, si p.sh. e gjetnë, e njojtnë etj., por në raste del edhe si në normën e sotme.

Edhe kjo dukuri është trajtuar pak më gjerësisht në këtë kapitull.

4.   Çështja e përzijimit ndërdialektor të gjuhës së Asdrenit

-paskajorja

Nga ideja për bashkimin e të gjitha viseve shqiptare (sidomos Veriut e Jugut), doli edhe domosdoja e përzierjes së dialekteve a të të folmeve në një shqipe letrare të përbashkët. Siç dihet shqiptarët e të gjitha viseve mund të komunikonin shqip e të merreshin vesh ngase kishin më shumë elemente të përbashkëta se sa aso ndarëse, megjithatë në gjuhën e shkrimit në kohën kur filloi të paraqitet me shkrime Asdreni ishin të formësuara, më mire të emnuara, por jo aq të konsoliduara, dy koine ajo gege dhe ajo toske. Asdreni i takonte koinesë jugore toske, andaj në ortografinë ose gjuhën e tij, siç e pamë më sipër, mbizotërojnë elemente të fonetikës e të gramatikës të asaj koineje, mirëpo ai që në shkrimet e para futi edhe elemente të koinesë tjetër, madje edhe provoi të shkruante, jo pa sukses, poezi në dialektin gegë. Pikërisht për përfshirjen e gegizmave ose rreth përzijimit të gjuhës së Asdrenit me fjalë e trajta ndërdialektore (gege – toske) iu kushtua kapitulli IV, ku, së pari, u bë kryesisht identifikimi i gegizmave, dhe së dyti, u tratua paskajorja e mirëfilltë (gege), numri dhe ndarja e saj sipas tipit të pjesores. Po cekim paksa të dhëna nga këto dy pika.

a) Identifikimi i gegizmave

Në punim janë identifikuar disa nga gegizmat sipas veprave poetike të Asdrenit, ose toskizmat në vjershat e shkruara gegnishte sipas veprave të tij, Ja disa nga gegizmat në përgjithësi që tashmë duken se heqja e tyre nga fondi themelor i gjuhës sonë do të ishte i pamundur, p.sh.: krye, dashnor, pamje, krahnor, hyjnor, drojë-a, katundi, grunare, (me) kqyrë etj. etj., por ka trajta e forma, të cilat, siç po thuhet, pa të drejtë, ende nuk po i qas norma e shqipes së sotme, siç është edhe paskajorja me +pjesore.

b) Paskajorja numri dhe ndarja sipas tipit të pjesores

Për hir të rëndësisë specifike që paraqet çështja e përdorimit të paskajores me +pjesore nga Asdreni si dhe numri i tyre sipas titujve të poezive në kuadër të 4 veprave të Asdrenit, kjo dukuri u tratua mjaft në hollësi dhe sipas rezultatit, numri i paskajoreve me + pjesore të përdorura nga Asdreni sipas veprave të konsultuara doli kështu: RD 55, ËL 24, PM 10, KK 27 (11+16), gjithsej 116 raste.Pra, në gjuhën e veprave të Asdrenit, në të gjitha versionet, ndeshëm 116 raste të përdorimit të paskajores me + pjesore.  Ndërkaq sipas tipit të pjesoreve të paskajores së mirëfilltë të regjistruar në veprat përkatëse të autorit shembujt të ndarë në katër grupe dhanë këto rezultate:

1) Tipi paskajore me + pjesore e shkurtër

a) mbi temë konsonante, nëntipi: me ardhë, me dhanë: RD 22, ËL 6, PM 2, KK 6 ,gjithsej 36 raste;

b) mbi temë vokalike, nëntipi: me pa, me pru, me përtri: RD 6, ËL 5, PM 4, KK, 3, gjithsej 18 raste;

c) mbi temë diftongu, nëntipi: me luftue, me kthye: RD 12, ËL -, PM -, KK 7,  gjithsej 19 raste.

Totali mbi temë të pjesores së shkurtër: 73 raste (36+18+19).

2) Tipi me pjesore gege mbi temë me diftong të cunguar, tipi me coptu, me shkëlzy; RD 8, ËL 3,   PM -,  KK 5, gjithsej 16 raste (8+3+5).

3) Tipi me pjesore të zgjeruar gege, tipi:

a) me -UN fundore, nëntipi: me qitun: RD 3, ËL 5, PM -, KK 1, gjithsej 9 raste;

b) me -NUN fundore, nëntipi: me ranun: RD 1, ËL- PM -, KK -, gjithsej 1 rast;

c) me -MUN fundore, nëntipi: me shpëtumun: RD 3, ËL -, PM -, KK-,  gjithsej 3 shembuj,  gjithsej: 13 raste (9+1+3).

4) Tipi me pjesore të toskëzuar:

a) me –UR: nëntipi: me ditur, me gjetur, me mbajtur: RD -, ËL 2, PM 1 KK 4, gjithsej 7 raste

b) me –UAR/YER, nëntipi: me shkëlqyer, me kërkuar, RD -, ËL 2, PM 4, KK 1 gjithsej 7 raste -  gjirthsej 14 raste (7+7).

Pra totali i numrit të përgjithshëm të paskajoreve me + pjesore në veprat e Asdrenit arrin shifrën 116 raste (73+16+13+14).

Së këtejmi meqë paskajorja gege është duke u përdorur gjithnjë e më shumë edhe nga autorët që e respektojnë normën e sotme propozohet që si rregull përdorimi me qenë paskajorja me + pjesore të shkurtër.

5. Veçori leksore e fjalëformuese të gjuhës së Asdrenit

Fondi i leksikut të Asdrenit prej vepre në vepër vjen gjithnjë duke u rritur, duke u begatuar. Fjalët e reja të sjella ose të krijuara me parashtesa, prapashtesa ose me kompozim freskojnë dhe e ngrejnë gjithnjë e më lartë cilësinë e gjuhës poetike të Asdrenit.

A. Parashtesimi

Parashtesat më të përdorura nga Asdreni janë ato me Ç- (që e përdor më tepër se simotrat sinonimike SH- e ZH-) e pastaj vijnë parashtesat etjera, si: M-, N-, PA-, PËR- e STËR-.

-Po përmendim si kuriozitet se në veprën e tij të parë prijnë fjalët me parashtesën M-. Dhe kjo është nën ndikimin e nëndialektit të Korçës, ku M-ja në atë të folme është krejt fonetike. Ka fjalë me këtë parashtesë që nuk mbeten në gjuhën e sotme: si mburimi, mbleta etj.

-Parashtesa PA- përdoret dendur nga Asdreni, sidomos në krijimin e fjalëve të reja, ngase Asdreni nuk njeh fjalë me parashtesat MOS- dhe JO-, të cilat në kohën tonë kanë shtrirje përdorimi më të gjerë.

-Parashtesa PËR- shfrytëzohet mjaft nga Asdreni, sidomos për të krijuar fjalë me kuptim  përforcim veprimi. Me këtë parashtesë u krijuan fjalët si: përbashkuar, përshkëlqim, përndarje etj., të cilat janë mirëpritura për stilet e ndryshme të gjuhës së sotme, sidomos të veprave poetike apo të fjalorit ekonomik.

-Në veprat e fundit aktivizohen edhe parashtesat: MBI-, NËN-, NDËR, TËR-, TEJ-, RI-, por në një numër të vogël fjalësh.

B.Prapashtesimi

Prapashtesimi si mënyrë më produktive e fjalëformimit zë vendin kryesor fjalëformues dhe në veprën e Asdrenit. Fjalët me prapashtesa kanë ardhur duke u shtuar numerikisht prej veprës në vepër. Madje edhe vetë krijimet kanë rëndësi sa u përket shprehjeve kuptimore si dhe ngarkesës stilistike që bartin. Dhe ky është një fakt i ngritjes cilësore të krjimtarisë poetike të Asdrenit.

Nga pasqyra e dendurisë së përdorimit shihet qartë rritja progresive e fjalëve me prapashtesat përkatëse.

-Shumësim më të madh kanë fjalët me prapashtesat -AR (TAR) që në RD janë 13, ndërsa në ËL 30, PM 38 dhe KK 69, pra ndryshimi është mjaft i dukshëm, por edhe më i dukshëm është ndryshimi tek fjalët me prapashtesën –OR (-TOR, -SOR): RD vetëm 5 fjalë, Ël 25, PM 51 dhe KK 67 fjalë, që do të thotë mbi 60 fjalë më tepër.

-Fjalët me prapashtesën -IM pothuajse janë përdorur me një tempo të njëjtë në të gjitha veprat.

-Shtim progresiv kemi edhe te fjalët me prapashtesën -I (-RI, /-NI): 25, 23, 32 dhe në veprën e fundit KK 40 fjalë, por fjalët simotrën e tyre -SI kanë njëfarë zvogëlimi në tempon e përdorimit: RD 28, Ël 17, PM 22 dhe KK 17, pra vetëm sa i përket përdorimit të fjalëve. Shumë fjalë përdoren vetëm në veprën e tij të parë RD, si: vobësi, tradhësi, vrapësi, vjershësi etj., si edhe fjalën lumtësi, e cila përdoret edhe në ËL.

-Madje kemi edhe krijime si disa nga këto që më nuk janë aq të parapëlqyeshme si p.sh. fundje, ardhmje, pritmje, fryjtje etj.

C. Kompozimi

Edhe fjalët e përbëra (kompozitat) nga vepra në vepër shënojnë rritje. Nëse si kriter i vlerësimit të cilësisë poetike merret kompozimi, atëherë ndryshimi sa i përket kësaj pike është i madh, sepse ndërsa në veprën e parë kemi 17 kompozita, në ËL 61, në PM 122 dhe KK 130 sosh, Së këtejmi, rritja kap shumën mbi 120 kompozita më shumë në veprën e fundit në krahasim me veprën e parë.

Kompozitat janë mjaft të llojllojshme, shihet ndikimi i stilit libror, por edhe krijimet në frymën e krijimtarisë popullore. Për mendimin tone mënyra e formimit të kompozitave në gjuhën poetike nuk duhet vlerësuar sipas rregullave fjalëformuese të standardit të sotëm. Ato vetëm konstatohen si krijime të tilla, ndërkaq e ardhmja e tyre mbetet në konkurrencëpër të firtuar modelin përkatës.

6 . Veçori leksikore e stilistike të gjuhës së Asdrenit

Ndërsa shumësia e përdorimit të fjalëve me prapashtesa, parashtesa dhe kompozita është prezente prej veprës në vepër denduria e fjalëve të caktuara nuk është e tillë. Ka fjalë që përdoren shumë në veprën e parë në të tjerat fare pak apo as që përmenden fare, edhe pse janë fjalë të fjalorit aktiv e themelor të shqipes. Po përmend vetëm fjalën ATDHE, e cila në veprat e fundit përdoret në numër të vogël në krahasim me përdorimin e saj në veprat e para: RD 31 herë, Ël 17, PM 7 herë dhe KK 6 herë.

Asdreni zgjodhi fjalë dhe krijoi vetë aso fjalësh, në mënyrë që shprehja e tij të jetë sa më me efekt të madh ideor e artistik dhe njëherit që pati pikësynim që fjala e tij të mbetet shëmbëlltyrë për brezat e ardhshëm.

Barbarizmat janë fare simbolike në veprën e Asdrenit, madje disa sosh përligjen se tregojnë ngjyrime stilistike apo kanë zënë rrënjë në gjuhën e popullit dhe janë bërë pjesë e leksikut të shqipe.

Internacionalizmat a fjalët e kulturës e të shkencës gjetën vend në veprat e tij të fundit dhe ato me ngarkesë stilistike dhe më duket se nuk ia ulin vlerën artistike e ideore veprës së tij apo temës që trajtohet nga ai..

Kombëtarja zë vendin thelbësor në veprën e Asdrenit, mirëpo edhe dialektizmat nuk mungojnë. Edhe pse ndoshta do të prisnim stërmbytje në provincializma duke pasur parasysh rrethanar nën të cilat u zhvillua dhe gjëlloi gjuha jonë kombëtare në etapat përkatëse. Asdreni gjeti një gjuhë të sheshuar sa i përket përspektivës krejt formimit të gjuhës sonë kombëtare dhe në këtë drejtim ai eci rrugës së drejtë duke pasur bazë gjuhën e rilindësve si të Naimit, Samiut e të Konicës, d.m.th. të dialektit të vet, mirëpo ky, madje më tepër se të tjerët mori fjalë e shprehje nga dialekti i Veriut dhe kështu e begatoi gjuhën, duke zgjeruar të shprehurit mbi bazë të shqipes globale.

Ndikimi i stilit libror në veprën e tij është evident. Ca nga gegizmat që përdori ai mbeten në gjuhën e sotme letrare, edhe pse në një farë dore ekzistojnë terma a trajta në toskërishten.

Padyshim gjithato fjalë të prejardhura e të përbëra në veprën e tij shërbejnë sigurrë e mirë frymëzimi për vazhdimësinë e përdorimit të fondit themelor të shqipes letrare, mirëpo edhe krijimi i ca neologjizmave apo sjellja e fjalëve të rralla zgjojnë interesim dhe ato mund të jenë të mirëpritura për të gjetur jetë në stilet e ndryshme. Tashmë shumë sosh duken si krijime të përditshme dhe disa të krijuara në bazë të natyrës së shqipes mund të gjejnë përdorim si p.sh. përzijim, të përbashkuar (unji a unik), përlindja, përpushtoj, përshkëlqimi, hyjësore, stërpiqu, domethënë etj. etj.

Vepra e Asdrenit u çmua lart edhe sa i përket gjuhës publicistike e sidomos asaj poetike. Po përmend vetëm vlerësimin që i bëri A. Gj. Fishta veprës së tij të dytë ËL më 1914, duke e përfill atë si një vepër

"me dinjitet që e pasunoi letërsinë shqipe me poezi të përshkueme nga një fllad i ambël freskie dhe hieshie fort të kandëshme, shton, mas mendimit tem, ky libër tfaqë ma së mirit shka ka hieshëm në vetveti djalekti i Tosknis". (Hylli i dritës 1914.)

Së këtejmi del edhe kontributi i Asdrenit për formimin e gjuhës letrare kombëtare, e cila u kurorëzua duke pasur njëfarë mbështetje edhe në gjuhën dhe mendimet e tij, e cila në të vërtetë kur kemi parasysh paskajoren e disa elemente të tjera të gegnishtes ka bazë më të gjerë se letrarishtja e sotme, andaj në këtë drejtim vepra e Asdrenit mund të shërbejë si gjedhë që edhe letrarishtja e sotme të vazhdojë me atë përzijim, të pajiset së paku, me ato elemente të domosdoshme që nuk i ka, siç është edhe paskajorja me+pjesore të shkurtër.Me një fjalë gjuha me përzijim e Asdrenit paraqet një kontrubut me vlerë drejt standardizimit të gjuhës shqipe.

Përmbyllje e punimit

Bërë qëllimisht apo rfastësisht vetë ofrimi I  I temëssë magjistraturës :”Kontributi i Asdrenit në formimin e gjuhës letrare kombëtare shqipe”, personalisht nga prof. Androkli Kostallari, në kohën kur ishi pezullar nga puna në arsim, ishte nder i madh për mua, sepse. prof. Kostallarin euforikisht e konsisderonim më meritorin lidhur me njëzimin e gjuhën letrare kombëtare shqipe, madje as që më shkonte mendja te vështirësitë që do të hasja gjatë shtjellimit të një teme të tillë, ngase shpresoja edhe në ndihmesën e tij.

Sidoqoftë, pasi, sadokudo, materialin e kisha të njohur, të grumbulluar në katër vëllime (botuar nën përkujdesjen e prof. R. Qosjes) si dhe vullneti dhe koha nuk më mungonin, veprat si dhe komentet e mundshme lidhur me to, edhe pse ato nuk kishin të bënin aq me temën në fjalë, i rilexova me një frymë. Kuptohet, nga sa kisha lexuar popullariteti i Asdrenit  në Shqipëri e Kosovë, nuk qëndronte aq si krjues I dy periudhave historike  të Rilindjes dhe Pavarësisë, por për idetë e tij ilumisite, patriotike dhe shoqërore demokratike  që e kishte shprehur bazuar pikërisht në frymën e masës së gjerë dhe në temat që trajtoi preku interesat vitale të kombit dhe çirrte maskën e aparatit të regjimit zogist me disa satira, apo jo?! Ndërkaq mua më mbetej të ndriçoja diçka tjetër larg asaj që propagandaohej, kontributin e tij në fushën e gjuhës letrare kombëtare të vulosur me Drejshkrimin e gjuhës shqipe (1973), pothuaj 30 vjet pas pushimit të veprimtarisë së tij letrare?! Mirëpo konstatimi se "gjuha e Asdrenit është një toskërishte e pastër dhe se poeti bën vazhdimisht përpjekje për pasurimin e saj", pas rileximit nuk më dukej aq bindës. Është e vërett se gjuha e tij përgjithsësisht dilte mbi bazë të toskërishte, por jo aq “e pastër”, sepse në krahasim me toskërishten e sotme letrare të zyrtarizuar ajo ndryshonte shumë, jo vetëm se dilte e stërmbushur me plot gegizma, por edhe me trajta të folmesh (korçare e danfgëllishte etj) që nuk i qaste standardi i sotëm mbi bazë të toskërishtes.  Madje,  nuk dukej se Asdreni e përpunoi dhe e pasuroi dialektin e toskërishtes sepse që në shkrimet e para të tij e në vazhdimësi gjuha e tij nuk del në toskërishten e pastër, por del me përzijime nga gegnishtja. Dhe pikërisht me këtë përzijim ndërdialektor në frymën e rilindjes shqiptare emri i Asdrenit u bë i dashur për çdo shqiptar që atëherë ndjente dhe kishte nevojë shpirtërore të ushqehej me zjarrin e dashurisë për atdhe dhe për një art që ndihmonte sendërtimin e idealeve të shenjta të rilindësve, për një liri të gjithmbarshme kombëtare dhe për një gjuhë të kuptueshme për të gjithë (ndërdialktore:tosjke/gege)dhe se jehona e veprës së tij erdhi gjithnjë duke u shtuar, dhe pikërisht ajo gjuhë ndjehet e gjallë edhe aktualisht në mbarë botën shqiptare, sepse “me ato poezi të zjarrta, me ato marshe dhe hymne, me ato vargje dashurie, Asdreni arrin drejtpërdrejt në zemrat e lexuesve, i prek, i ndez shpejt dhe bëhet poeti i tyre nga më të dashurit". (HLSH f.582.). Nuk përjashtohet as konstatimi tjetër pothuaj sinonimik se vetë popullariteti i veprës së tij flet se ai shkroi për popullin, për masën e gjerë shqiptare fusharakë e malësorë të të gjitha trevave dhe se në këtë pikëpamje del se pati kujdes në sjelljen e fjalëve trajtash popullore të të gjitha trevave, ngase trajtoi edhe temat që kishin të bënin me kauzën gjithëkombëtare, kujto edhe poezitë kushtuar Kosovës së robëruar.

Sidoqoftë, siç dëshmohet në këtë punim, ia vlente që vepra e Asdrenit të vështrohej edhe nga pikëpamja siç ishte hartuar tema: Kontributi i Aasdrenit në formimikn e gjuhës letrare kombëtare shqipe. Dhe vërtetnga analiza që iu bë veprës në gjashtë kapituj, dolën konstatime e rsime me shumë[ interes, u konstatua mirëfilli

Së pari, u konstatua se që tetë tiparet nga platforma Rilindjes Kombëtare Shqiptare për gjuhën që ishin përqafuar nga Asdreni nuk ngelëm vetëm si tipare periudhës së Rilindjes shkrimet deri në vitet e 10-a ,por po ato karakteristika i ndeshim edhe në periudhën e dytë të Pavarësisë, stë viteve ’29-a e ’30 të atij shekulli, siç është edhe kulti i gjuhës shqipe si armë për zgjimin e edukim shoqëror etj.

Së dyti, edhe analiza rreth koncepti të Asdrenit për gjuhën dhe funksionin e saj të saj  dolën shseshit dhe u kontatuan gjëra me interes . Që në periudhën e parë Asdreni dallonte gjuhën e rëndomtë nga gjuha e shkruar, madje dallonte edhe gjuhën poetike. Jep ndihmesë në zgjedhjen e alfabetit dhe mbron botërisht alfabetin e ri. Jep ide për formimin me përzijim të gjuhës së përbashkët letrare. Në Periudhën e dytë nuk vazhdon të shkruajë artikuj publicistikë, por edhe edhe gjuhësorë, siçështë artikulli Disa vërejtje përmi –Ë-në (1930), ku shpreh të dhëna e ide praktike mjaft me interes.Por konceptin rreth funksionit të gjuhës mjaft shumëduarshëm e shpreh në vargje, sidomos kjo dallohet në satira që i shjkroi në periudhën e fundit.Pra, shikuar

Nga një pizëm më i gjerë lidhur me gjuhën pothuajse ka të njëjta preukopime edhe për tash në periudhën e dytë nuk kemi të bëjmë më probleme të alfabetit, por gjithsesi mbesin të hapura po ashtu çështje të pazgjidhura të shqipes letrare etj. Asdreni, nuk I përçmon vendimet e Komisisë Letrare të Shkodrës(1917), ku parimisht me disa rregulla u përcaktua shqipja letrare (zyrtare) mbi bazë të gegnishtes, por ai nuk bëhet rob i atyre rregullave. Gjithsesi është për respektimin e rregullave të përbashkëta, por jo për ato që e specifikojnë dialektin e toskërishtes, siç shprehet në artikullin Disa vërejtje përmi –Ë-në (1930).

Së treti, është e vërtetë, siç del nga analiza drejtshkrimre fonetike egramatikore se gjuha e tij në të dyja periudhat ishte e stërmbushur me luhatje drejtshkrimore, si nga fusha e fonetikës, ashtu edhe nga ajo e gramatikës (morfologjisë),sidomos luhatje ndeshim në dy veprat e para, por ato për kohën nuk ishin të qortueshme, ngase nuk kishte letrishte të konsoliduar, por edhe në periudhën e dytë vazhdojnë moskonsekuencat përkatëse, edhe pse mund të thuhet se vërehet ndonjë rast që afrohet me drejtshkrimin e Komisisë, siç janë mosshurdhimi i bashkëtingëlloreve fundore etj. rregulla këto që u pranuan edhe në shqipen e sotme letrare, por kjo nuk do të thotë se Asdreni ndikoi aq për këtë pikë në normëzimin e letrarishtes së sotme, sepse mbesin 20-30 e sa raste të gjuhës së tij që nuk përkojnë me normëzimin e gjuhës së sotme letrare kombëtare shqipe.

Së katërti, çështja e gegizmave, pasi ato nuk përkojnë me niormëzimin e shqipes së sotme letrare, u shqyrtua jo aq përciptas, por përdorimi i paskajores së mirëfilltë me +pjesore u  trajtua në hollësi. Në perushën e parë Asdreni përveç gegizmave të shumta që përdori në gjuhën e tij mbi bazë toskërishte, ai tentoi jo pa sukses me shkrue poezi në dialeitn gegë.  Këtë do ta bëjë në ndonjë rast edhe në periudhën e dytë (të pavarësisë, siç është poezia Kosovës). Mund të thuhet se tashti në veprat e fundit, në të vërtetë, jo pak gegizma  si fjalë e trajta, por edhe format e pjesres dhe të paskajores me+pjesore Asdredni i përdor natyrshëm  Brenda kontekstit të gjuhës së tij, si me i pasë të përvetësuara në sistemin e tij ligjërimor. Këtë e bën, pra edhe me paskajorene mirëflltë me +pjesore, të cilën e përdornë në mbi 100 raste (116) në të dyja periudhat e krijimtarisë dhe sipas tipit të pjesores ai shumicën 73 sosh i përdori sipas tipit me pjesore të shkurtër, ashtu siç rekomandohej njëfarë mënyre nga Komisia  Letrare. Sidoqoftë, te Asdreni gjeti inkuadrim mjaft natyrshëm paskajorja gege.

Së pesti, lidhur me fjalëformimin në përgjithësi, gjuha e Asdrenit  është në pajtim me zhvillimin e këtij sistemi në vijimsi, sipas shqipes globale, por në krahasim me letrarishten e sotme Asdreni nuk e praktikon në sistemin emëror formimn mbi bazë të pjesores së gegnishtes, tipi sulmues, mësues, i punueshëm e punueshme, ngase ai përdor trajta tash arkaike sulmonjës, mësonjës ose i punuarshëm e punuarshme, madje sa i përket sistemit foljor qëndron më në nivel se rregullat e Komisisë Letrare të Shkodrës, ku anashkalohej rotacizmi toskë,në njërën anë dhe të shqipes së sotmeletrtare kombëtare në anën tjetër, ku u përjashtua komplet sistemi foljor i gegnishtes. Ndërkaq gjuha e Asdrenit përveç sistemit foljore të gegnishtes me paskajoren me+pjesore si dukuri e repekton më gjerësisht edhe strukturën eptimore foljore të toskërishtes në krahasim me shqipen e sotme letrare mbi bazë të toskërishtes, rastet: përzijoj, shkojin etj.

Së gjashti, rreth disa veçorive leksikore e stilistike të veprës së Asdrenit nuk dalin shumë vërejtje në krahasim me normëzimimin e sotëm Megjithatë kështu ai duke krijuar fjalë me fytyrë drejt gegërishtes, madje duke marrë nga ajo fjalë e trajta e shprehje të tëra, qoftë edhe për rimimi dhe duke i përdorë ato mjaft natyrshëm në veprën e tij dha kontribut të çmuar në afrimin a bashkëjetesën ndërmjet dy dialekteve kryesore të shqipes që ishte në të vërtetë rruga dialektike drejt formimit të gjuhës letrare kombëtare shqipe në të dyja periudhat e krijimtarisë së autorit. Asdreni si rilindës nuk u mbyt në barbarizmat e fjalët e huaja që ishin karakteristikë e kohës, mirëpo ai sidomos në veprat e fundit pati qëndrim të drejtë ndaj fjalëve a termeve të kulturës e të shkencës dhe këto i përdori në veprat poetike, duke u dhënë edhe ngarkesë stilistike. Dhe në këtë pikë Asdreni i lufton idetë e depërtuara të "civilizimit"falls që përfaqësoheshin nga të "qytetëruarit" e qyteteve apo të bartësve të administratës së huaj apo që ishin relikte të dhunës së të huajve dhe se kështu e sillnin dëm gjuhës e shprehjes shqipe

Dhe së fundi nga krejt analiza doli  konkluzioni i përgjithshëm se gjuha me përzijim e Asdrenit ishte kontribut i vyer drejt stndardizimit të gjuhës letrtare kombëtare të shqipes, por edhe një sisfidë që që ndihmon drejt përfeksionimit të asaj norme standard. Madje, shikuar nga gjendja e sotme  e shqipes letrare e mbarë popullit tone, e cila ka vend për përpunim e përkryerje të mëtejshëm pikërisht me forma të sistemit foljor të gegërishtes, të cilat, siç e pamë, i pati përvetësuar Asdreni në veprat e veta.

Kështu mund të rezultohet në mënyrë implicite se edhe Asdreni me artin e tij letrar, me mësimet e tij didaktike e patriotike si dhe me kontributin teorik e publicistik bëri një punë jo të vogël në mirëdrejtimin e gjuhës letrare kombëtare, sepse nektari i veprës së tij u thith nga çdo shqipfolës që nga vegjëlia e në moshat madhore, që nga mosha shkollore e në shkollat më të larta dhe nga pjesëtarët e të gjitha shtresave shoqërore dhe ajo me të vërtetë, bashkë me himnin kombëtar, u fut në shpirtin e popullit, u rrit me të, ndikoi po ashtu në mënyrë të qetë me forcën e vet artistike e didaktike, me shprehjen e bukur të saj në hedhjen e farës së gjuhës unike për shqiptarët pa e nënçmuar asnjërin nga dialektet dhe as të folmet, andaj kjo që sapo u tha veç sa vërteton faktin se vepra e tij jo vetëm është e pranishme në historinë e kulturës sonë të periudhës së Rilindjes dhe të Pavarësisë, por ajo vazhdon të mbetet një siidhull që ruan në vetvete formimin dhe edukimin e brezave edhe nëpër shekuj që do të vijnë.

Gjithsesi vepra e tij mbeti e do të mbetet edhe burim frymëzimi e studimi për për lexuesit, për poetët e studiuesit e tashëm e të ardhshëm, të cilët nga kjo minierë e pashterrshme e gjuhës dhe ideve asdreniane kanë çfarë me nxjerrë në dritë edhe sa i përket shkencës historike gjuhësore që sapo vjen e po përparon në gjuhësinë shqiptare.

Pra kontributi i Asdrenit për formimin e gjuhës letrare kombëtare shqiptare duket i qartë në parim edhe nga ana gjuhësore dhe jo vetëm sa i përket kontributit letrar poetik, por edhe sa i përket normës standard. Është e vërtetë se gjuha e tij , siç u tha, e pati bazën gjuhësore më të gjerë nga ish-shqipja letrare mbi bazë të gegnishtes (1917) dhe njëherazi ishte më e gjerë, po ashtu edhe ndaj letrarishtes së sotme të Kongresit të Drejtshkrimit 1972, dhe kjo dëshmohet me fakte, siç ishte sistemi foljor i toskërishtes paksa i përçmuar në Komisinë Letrare të Shkodrës sa u përket trajtave me rotacizëm etj. dhe tashti anashkalimi i tërë sistemit foljor të gegnishtes, siç është edhe rasti i mungesës së paskajorja gege, siç u përmend edhe në këtë punim.

Po përfundoj këtë përmbyllje i ndihmuar nga fjalët e Koço Bihikut, i cili konstaton me të drejtë se "sa më shumë largohet prej nesh epoka e Asdrenit aq më e afërt bëhet për njerëzit tanë patriotizmi i zjarrtë i poetit, dashuria për vegjëlinë", duke përplotësuar me konstatimin tone se vepra e Asdrenit për vetë vlerat përmbajtësore dhe poetike që ka po bëhet e do të bëhet edhe më frymëzuese jo vetëm si tekste për këngë e kompozime, por edhe për përmbajtje meditative dhe sfiduese për poetët e rinj dhe njëherazi edhe një sibusull për standardologët e sotëm për të përplotësuar e përkryer bazën e standardit të gjuhës shqipe me ndonjë element të gegnishtes të cilin e shfrytëzoi si duhet në gjuhën e tij Asdreni.

Literatura

1) Ajeti, Prof. Dr Idriz, Kërkime gjuhësore, Prishtinë 1978.

2) Ajeti, Prof. Dr Idriz, Për ngritjen e kulturës gjuhësore, gazeta Rilindja, dt. 11.III.1978.

3) A. Vladimir, Jezik Ante Kovaçeviqa, Zagreb 1971.

4) Alfabeti i gjuhës shqipe dhe Kongresi i Manastirit (red. M. Domi), Tiranë 1972.

5) Buda, Prof. Aleks, Historia e popullit shqiptar, Prishtinë 1969.

6) Bihiku, Koço, Asdren - Vepra I, Tiranë 1976.

7) Bala, Vehbi, Lidhjet letrare shqiptare rumune, Bul. shkencor -Shkodër nr. 1/73.

8) Berani, Shaqir, Fillet e revolucionit gjuhësor të shqipes -Naim Frashëri- gjuha letrare shqipe dhe kontributi i tij për pasurimin e njësimin e saj, në gaz. RILINDJA të dt. 27.V.1978, Prishtinë.

9) Blaku, Murat, "Albania" dhe gjuha, Fjala e dt. 15.I.1975, Prishtinë.

10) Blaku, Murat, "Albania" dhe alfabeti i shqipes, në gazetën RILINDJA  të dt. 25.XI.1978, Prishtinë.

11) Çabej, Prof Eqrem, Studime gjuhësore III, V, Prishtinë 1976.

12) Domi - Demiraj, Fonetika dhe gramatika e gjuhës së sotme letrare shqipe II, Tiranë 1976.

13) Demiraj, Prof. Shaban, Historia e gjuhës së shkruar shqipe, Prishtinë, 1970.

14) Demiraj, Prof. Shaban, Gjuha e Sami Frashërit (leksiku) BSHSH, 3/55, Tiranë, f.191-234.

15) Demiraj, Prof Shaban, Morfologjia e gjuhës së sotme shqipe, Prishtinë, 1971.

16) Desnickaja, Gjuha shqipe dhe dialektet e saj, Prishtinë 1972.

17) Fullani, Dhimitër, Asdreni - Vepra të zgjedhura, Prishtinë 1969.

18) Fullani, Dhimitër, Antologji e letërsisë së Rilindjes, Tiranë 1972.

19) Fjalori drejtshkrimor i gjuhës shqipe (kostallari, kryet i Kom. hartues), Tiranë 1976.

20) Gjuha letrare për të gjithë (Kostallari, kryetar i kom. hartues), Tiranë 1976.

21) Gjocaj, Zenun, Roli i Luigj Gurakuqit për themelimin e alfafabetit të përbashkët, gazeta "Shkendija" e dt. 1.XII.1978.

22) Gjinari, Jorgji, Toskërishtja veriore dhe grupimi i të folmeve, Konferenca I e st. alb., Tiranë 1962.

23) Gjinari, Jorgji, Dialektologjia shqiptare, Prishtinë 1970.

24) Hamiti, Sabri, Gjuha poetike e përkushtimi, Fjala 15.VI.1976, Prishtinë.

25) Ismajli, Rexhep, Shqipja kontaktet dhe aplikimi i saj, në gaz. RILINDJA të dt. 24.IV.1976, Prishtinë.

26) Ismajli, Rexhep, Rreth koncepteve gjuhësore të L. Gurakuqit, "Përparimi" 5/78, Prishtinë.

27) Ismajli, Rexhep, Shenj e ide, Prishtinë 1974.

28) Ismajli, Rexhep, Shumësia e tekstit, Prishtinë 1977.

29) Jokli, Norbert, Naim Be Frashëri e pasunimi i gjuhës shqipe, Gjurm. alban. II/72 f.21-30, Prishtinë.

30) Kongresi i drejtshkrimit të gjuhës shqipe (Idriz Ajeti red...), Prishtinë 1974.

31) Kadare Ismajl, Naim Frashëri e gjuha e njësuar shqipe, në gaz. RILINDJA e dt. 28,29,30 XI.1977, Prishtinë.

32) Kastrati, Jup, Disa konsiderata të Asdrenit për gjuhën shqipe, Bul. shkencor - Shkodër 1/73.

33) Kostallari, Prof. Androkli, Nga punimet, ligjëratat e artikujt përkatës, sidomos po dallojmë:

Mbi disa veçori strukturore e funksionale të gjuhës letrare shqipe të kohës sonë, St.mbi leks... Tiranë 1972.

Gjuha e sotme letrare shqipe dhe disa probleme themelore të drejtshkrimit të saj, SF 1/73, Tiranë.

34) Lafe, prof. Emil, Asdreni për gjuhën dhe gjuha e Asdrenit, (Gjuha jonë nr. 3-4, Tiranë 2002).

35) Mulaku, Prof Dr Latif, Mbi disa çështje të gjuhës letrare shqipe, në gaz. RILINDJA dt. 24.IV.1976; Mbi gjuhën e vjershave të Fan Nolit, "Përparimi" 10/62, Prishtinë.

36) Martinet, Andre, Elementet e gjuhësisë së përgjithshme, Prishtinë 1974.

37) Pavloviq, Dr. Milivoje, Problemi i principi stilistike, Beograd 1969.

38) Pranjiq, Jezik i knjizhevno djelo, Zagreb 1973.

39) Qosja, Dr Rexhep, Antologjia e lirikës shqipe, Prishtinë 1970.

40) Qosja, Dr Rexhep, Asdreni, jeta dhe veprat e tij, Prishtinë 1972.

41) Qosja Dr. Rexhep, Kontinuitete, Prishtinë 1972, f.104-117.

42) Qorac Dr., Jezik i stil Mihaila Laliqa, Pr 1968  -stilistiçka istrazhivanja. Pr'74.

43) Studime mbi leksikun dhe mbi formimin e fjalëve në gjuhën shqipe (red. përgj. A. Kostallari) I, II, Tiranë 1972.

44) Stevanoviq Dragutin, Pesniçki jezik i stil Vladislava Petkoviqa-Disa, Beograd 197 .

45) Stanojnoviq Zhivojin, Jezik i stil Iva Andriqa, Beograd 1967.

46) Sosyr, Ferdinad dë, Kursi i gjuhësisë së përgjithshme, Prishtinë 1977.

47) Shuteriqi, Dhimitër, Historia e letërsisë shqipe II, Prishtinë.

48) Shkurtaj, Gjovalin, Naim Frashëri dhe gjuha letrare shqipe, Nëndori 5/71, Tiranë f.34-50.

49) Xhuvani, Prof. Aleksandër, Studime gjuhësore, Prishtinë 1968.



(Vota: 5 . Mesatare: 4/5)

Komentoni
Emri:
Emaili:
Kodi i sigurise:
Titulli:
Komenti:

Publikime te tjera ne kete kategori: