E diele, 02.10.2022, 10:36 AM (GMT+1)

Kulturë

Tonine Hido: Diloiada - baladë për tmerrin pa fund

E hene, 02.05.2022, 07:40 PM


DILOIADA-BALADË PËR TMERRIN PA FUND

(Pikëpamje për poemën-baladë  të tmerrit pa fund : "DILOIADA" të autorëve Jorgo S. Telo  Eduard M. Dilo)

Nga Tonine Hido, studiuese, "Mësuese e Merituar", "Ambasadore e Paqes "

Libri "DILOIADA"  me autorë Jorgo S. Telo dhe Eduard M. Dilo e pa dritën e botimit në fillimviti (2009), si për të thënë: "Po shkrijnë akujt e dimrit të acartë, nga lotët e paterur të dhimbjeve..."

Atë vuajtje të përbashkët, hedhur në mijëra faqe librash e gazetash, në mijëra kujtime përmes ekraneve të televizorit për kohën pa stinë të diktaturës komuniste në Shqipëri, më të mistershmen e globit, ku "dhe vetë Zoti ç'hoqi", autorët e japin përmes poemës – baladë, krejt të veçantë për nga materiali faktik e shumë origjinale për nga kompozimi...

Si poetë autorët përcjellin një muzikë rrënqethëse, një melodi të trishtë, kompozuar mjediseve të blerta të shpirtit, kontributeve, fisnikërisë dhe madhështisë së familjes Dilo në Sheperin e Zagorisë e të Çajupit, pikërisht për "Lisin" me degëshumë, të "Mësuesit të Popullit" Ilia Dilo, gjuhëtarit. albanologut, shkencëtarit... muzikë  - përballë goditjeve çnjerëzore, amorale, me të cilat diktatura "shpërblente" vlerat e patriotëve, kontributet e njerëzve të shquar në dituri dhe humanizëm; goditje të "luftëklasës", ku të "grinin vampirët" për  të "vrarë" shpirtin" e për të "ckulur rrënjët" e familjeve fisnike që nderoheshin dhe u dëgjohej fjala me peshë...

Mbi këtë shtyllë të fuqishme: heroi, familja, përndjekja - torturë e "djajve të kuq", "fuksave", që i bindeshin "timonit – padron", qëndresa, përcjellja e vlerave në kohët e vështira, siç ishin mëkuar " të ishin vetvetja" – era e lirisë përtej oqeanit etj. ecnin shtruar, gërshetuar me njëra – tjetrën; shpjegojnë njëra – tjetrën në përqasje e përplasje kohësh, tipash, ngjarjesh reale...ecin për rrugë të drejtë, pa devijime shpifjesh, insinuatash, imagjinate delirante, hakmarrjeje, siç do të pritej natyrshëm prej çdo lexuesi....

Me dinjitetin gjenetik të babait të ndritur Ilia Dilo Sheperit dhe nënës së mençur, të dashur, të duruar e largpamëse, Sava Ruci (degë e trimit që mbrojti flamurin kombëtar përkrah Ismail Qemalit në Vlorë më 1912), të dhjetë fëmijët – yje të rrënjës, krijojnë një ansambël drite njerëzore, bëmash, qëndrese, që rrallë gjendet në një portret të vetëm.

Pikërisht në prologun mbresëlënës, mpleksur mitikja me realen përmes metaforave mjaft impresionuese, krijohet kuadri lokal e kohor i poemës – baladë me një antitezë të pashoqe që më shumë kuptohet në sintoninë e qëllimit autorial:

..........................

"Fillikat vajton shtëpia...

Mbledhur lotët e përgjakur,

Nga çdo rrënjë del një bisk.

Ngjizur bisqet e përflakur

Te kondisma – obelisk."

Kështu paraqitet tema që do të shtjellojë libri; duke vendosur një përmendore për rrënjët dhe degët e familjes Dilo, që t'i mbetet vend i shenjtë, për t'u lutur para bustit në bronx të mësuesit të madh Ilia Dilo Sheperi, që barbarisht e zhvarrosën pas 30 vjetëve, pasi kish vdekur, por hijerëndë imponohet: "Fali, o Zot, se nuk dijnë ç'bëjnë!"

Nëse libri voluminoz "Rrno vetëm për të tregue" i At Zef Pllumit, "Nder i Kombit" është quajtur "akuzë-skaner" për diktaturën e gjatë barbare 50-vjeçare në Shqipëri, ushtruar prej antinjerëzores, mizorisë, krimeve të paimagjinueshme, gjithë këtë helm e gjejmë të mbledhur për jetën e një familjeje të vetme, të familjes në zë: Ilia Dilo Sheperi: prindër, dhjetë fëmijë me bashkëshortët e tyre e fëmijët, të bukur në shpirt e mendje, të ditur e plot kulturë, krijues e zbatues në fushat përkatëse të diplomimit... por... të përjashtuar, të përndjekur, të gjykuar me dëshmitarë që nuk lexonin dot as shpifjet e porositura, të burgosur e të internuar, të masakruar gjer në djegie së gjalli të nuses – nënë, Kaliopit, mu në prag të shtëpisë (nga vëllezër- hije të nazizmit në krematoriume).

Ç'gjumë bëjnë përbindësha të tillë, kur edhe për dërrasa të arkimortit (se nuk ishte qendra funerale si tani), s'e ndihmoi asnjë nga fshati familjen zemërplazur nga dhimbja, sa që me duart që do t'i mbanin lule – përcjelljeje me lot të ngrirë shpirtërorë, shkulën hunjtë rrethues të oborrit, për të rehatuar trupin e dashur në kuti kaq fyese, primitive. Me se, me ç'alfabet artikulojnë fjalët e buzëqeshjet e shtira këta monstra që përdhosin kodin e jetës e të vdekjes?!!... Kur në vend të fjalës së mirë, që shoqëron tradicionalisht lamtumirën e fundit për këdo, kriminelët "këshillonin" t'i hidhnin gëlqere varrit të Dilenjve, që të mos u gjendej as nami e as nishani  për kockat që preheshin qetësisht...

Se krimineli... kthehet në vendin e krimit... (me fjalët, intrigat, vrasjen pas shpine)

Në një paralele m'u kujtua familja JASHARI në Kosovë, masakruar nga forcat serbe. Kështu në Zagori dhe jashtë saj janë masakruar mbi tri duzina dilenj:burra e gra... veç prej shqiptarëve, ndoshta dhe bashkëfshatarëve, sepse krimbat s'e durojnë madhështinë e lisave, rritur në diell vlerash, që dhe kur i presin si Ilia Dilo Sheperin, gjejnë forcën t'i përqeshin kuçedrat mizore, duke thënë para vdekjes:

"Edhe po ma pretë fytin nga inati,

Bindjet dot s'm'i vrisni, vrisni vetëm shtatin.

Fytin do ta kem si "a-ja" e shqipes.

Boll ju kam duruar përmes kërcënimesh...!"

Se heroi ynë, Ilia Dilo Sheperi  qe një det diturie që e vuri jetën në shërbim të shkollave shqipe në krahinë e jashtë saj, në përgatitjen e një gramatike  plot vlerë në planin shkencor e praktik për mësimin dhe ruajtjen  e gjuhës amtare; me "detin e diturisë" Mësuesi i Popullit qëndroi si burrë ndaj Patrikanës, udhëhoqi shoqatën "Kandili"  me Petro Hariton e Çerçiz Topullin tok...

Kështu, me vlagën e rrënjës familjare, gjejmë në libër gjelbërimin e hijshëm të dhjetë degëve me gjethe – lule të Dilajve, me ngjyrimet e veçanta personale të secilit, mbledhur në kornizën – flori të fisit, diçiturën e së cilës lexojmë në besimin e madhështisë shpirtërore të Qirjakos, ekonomist, gazetar, që refuzoi postin e ministrit te financave në kohën e pushtimit fashist, sepse..."jeta është e përkohshme dhe e vërteta është e përjetshme..."

E, ndonëse u trajtuan gjatë dekadave të "murtajës komuniste" si "reaksionarë" prej më antikombëtarëve, duruan me thikën për kockë me dinjitet, se pas "vdekjes" do të çelë jeta si lulja  xanës së  verdhë në Çajupin e ajërit, e ujërave të pastra dhe dilenjtë besuan se do ta shihnin atë pranverë... Dhe e panë të gjymtuar, thotë balada, të rralluar në emra dhe shtëpi, por arritën kohën që prisnin e që e ndienin thellë në parathënien e vuajtjes së tyre...

Nga Zagoria e rrënjës gjer në Amerikë, përtej oqeanit, një ylber  jete dhe vdekjeje, shprese dhe ringjalljeje; kujtimet e derdhura në vargjet e baladës do ta mbushnin hapësirën me lot të paterur, me derte të pathëna, me këngë të pakënduara që Rovena – mbesë nuk i përqafon dot të mbledhura në pentagramin e melodisë së mallit...

Prandaj jetë – vdekja, gjenden pranishëm dorëpërdore në poemë ( si në librat e tjerë të Jorgo Telos) dhe ndjehen si etaloni për "një jetë e ardhur së vdekuri" për familjen Dilo, por që s'kërkon hakmarrje edhe kur  "djalli" shkon të prishi qetësinë qiellore të "shpirtit – engjëll", të mësuesit Ilia Dilo Sheperi, duke kërkuar "çertifikatë të përsekutuari"(shënimi im) . Babai i të martirizuarve përcjell inkuizitorin të lajë gjynahet te "tokësorët"...

Kështu autorët me realizëm, larg faljes së krimeve vetëm në qiell, japin mesazhin e vyer se mirësia investohet në jetën e të gjallëve, për t'u ngjitur në pavdekshmërinë e qiellit... edhe në bronxin e shtatoreve hijerënda... E keqja përvëluese shkrumbon së pari zjarrvënësin, qoftë edhe pas shumë viteshthjesht çështje kohe...

Kjo filozofi përcillet natyrshëm si një baladë e kreshnikëve të kohës moderne: me emra të njohur, me ngjarje të jetuara, përmes një gjuhe të pasur në shprehje të krahinës, me figura pikante që vulosin  mirë portrete, ide, mesazhe në mënyrë konçize dhe shpesh të lënë pa frymë nga forca sugjestive që mbartin...

Vërtet poema-baladë i kushtohet një fisi të vetëm, Dilajve në Sheper të Zagorisë, por ajo që ka ngjarë dhe përshkruhet artistikisht në libër ka forcë njohëse, përgjithësuese të pallogaritshme për arsyen e thjeshtë, se nuk mund të ketë qetësi shpirtërore dhe paqe në shoqërinë postkomuniste, pa gjetur guri vendin e vlerave apo antivlerave... realisht, jo me ligje pa zbatim, jo përmes shoqatave persekutorësh ndaj ish të persekutuarve, por me drejtësi, me bazën e së vërtetës, që është e përjetshme...

Krahina e Dilajve, gjithë Shqipëria, ka nevojë për libra të tillë, jo për zjarre urrejtjeje hakmarrëse, por të mos harrojmë ç'ka ndodhur, se ndryshe e kaluara përsëritet me forma të reja, në emra të rinj në kohën moderne të demokracisë.



(Vota: 0)

Komentoni
Komenti:


Gallery

Pëllumb Gorica: Magjia e bukurive të nëntokës sulovare
Fotaq Andrea: Një vështrim, një lot, një trishtim – o Zot sa pikëllim!
Pëllumb Gorica: Grimca kënaqësie në Liqenin e Komanit
Shkolla Shqipe “Alba Life” festoi 7 Marsin në Bronx
Kozeta Zylo: Manhattani ndizet flakë për Çamërinë Martire nga Rrënjët Shqiptare dhe Diaspora