E shtune, 31.10.2020, 10:03 AM (GMT)

Speciale » Alia

Lutfi Alia: Kongresi i parë Gjuhësuer Shqiptar i vitit 1895 në Koriliano

E shtune, 16.05.2020, 03:38 PM


KONGRESI GJUHËSUER SHQIPTAR I VITIT 1895 NË KORILIANO- KALABRO, ITALI

Nga Lutfi ALIA

Nga më i vjetri shkrim shqip i vitit 1167, i zbuluar nga historiani Nicolae Jorga në doreshkrimet e Bibliotekës ”Laurentiana” në Firence (Ashburnham 1167 Lauren­tiana) (Hasan Aliaj “Rrenjet” Nr. 17. 2019) dhe deri në Kongresin e Manastirit 1908, patriotët shqiptar kanë bërë përpiekie titanike për të ruajtur pastërinë e gjuhës tonë amëtare. Ka shumë veprimtari të organizuara për këto qëllime të larta, janë hartuar shumë alfabete, janë lënë dorëshkrime të shkurtëra e të gjata dhe plot vepra. Ndërmjet veprimtarive te shumta e të rendesishmejanë dhe kongresete patriotëve arbereshë, që miratuan alfabetin shqip me germa latine dhe kontributi i patriotëve shqiptare, qe organizuan kongresin e Manastirit, që miratoi alfabetin që kemi aktualisht.

Më 1 – 3 tetor 1895, pra 125 vjet më parë, zhvilloi punimet Kongresi i parë gjuhësuer shqiptar në Koriliano Kalabro të Provincës së Kozencës, një ngjarje e rëndësishme e pasquruar gjërësisht në shtypin italian dhe europian të kohës. Tema e këtij kongresi ishte prezantimi i aspekteve gramatikale, leksikore dhe fonetike të gjuhës shqipe, të asaj gjuhe të lashtë, tëëmbël e melodioze, që arbereshët e ruanin dhe e kultivonin me dashuri dhe patriotizëm shembullor. Kongresi i zhvilloi punimet ne mjediset e gjimnazit Garopoli te Korilian-Kalabro dhe moren pjese 25 kongresista gjuhetar, shkrimtar, poete, gazetar dhe klerike te shquar te kishes arbereshe. Ky aktivitet shkencor gjuhesor dhe patriotik u ndoq nga afer nga 500 pjesmaarres te ardhur nga komuna te ndryshme te Kalabrise, Kampanjes, Pulias dhe Siçilise.

Si kuptohet, aktiviteti i parë tekniko-gjuhesor dhe patriotik, në krijimin e alfabetit, për shkrimin e gjuhës shqipe dhe para Kongresit të Manastirit (më 14 – 22 nëntor 1908), ishte kongresi i Koriliano - Kalabro, me pjesmarrjen e 25 arbëreshëve shqipfolës, të cilët hartuan dhe miratuan alfabetin e gjuhës shqipe me grafema latine.

Me 2 tetor 1895, pjesmarresit ne Kongresin e Koriliano miratuan themelimin e Shoqërisë Kombëtare Shqiptare, statutin dhe këshillin drejtues:
Kryetar nderi Jeronim De Rada,
Nënkryetar Pietro Kamodeka, Anselmo Lorekio, Akile Toçi.

Në artikullin 1 të Satutit theksohet:
Asht themelue nji Shoqni Kombëtare Shqiptare, e cila do të përkujdeset:
a) Për njisimin e nji alfabeti të vetëm
b) Për përpilimin e një fjalori

c) Per perpilimin e abetares ne gjuhen shqipe
d) Për botimin e një reviste italo – shqiptare
e) Për të fillue marrëdhëniet me Mamën – Atdhè.

Kongresi përshtati alfabetin e gjuhes shqipe që kishte përdorur Jeronim De Rada në vitin 1848 në gazetën “L’albanese d’Italia – shqiptari i Italisë”, në vitin 1888 në gazetën “Fiamuri i arbërit” që botohej në Kozenca, si dhe në shtypjen e “Rivista italo –albanese” me nëntitullin “Illi i arbresvet – Ylli i arbëreshëve” me drejtor Anotnio Argonizza.

Alfabeti i Koriliano përmbante 7 zanore dhe 29 bashtingëllore, që i perkonin tingujve të gjuhës së folur në dialektin arbëresh:
Zanoret: a, e, i o, u, è, ë
Bashtingëlloret: b, c, d, f, g, j, l, m, n, p, q, s, t, v, x (si në italisht) dhe
gj, gh (e egher – e egër), h (herë), ň (një), r, rh – rr, ŝ (sh), k – q,
dh – δ , th – θ, z – ζ (Zot), sg – zh.
Si kuptohet nga struktura e alfabetit, gjuhëtarët arbëreshë ishin të ndikuar nga italishtia, si gjuhë e të folurës së përditshëme në mjedisin shoqëror ku jetonin, andaj huazuan germa nga italishtia, kësisoj ne vend të germës “k” përdorën “q”, për “nj” morën “ň” nga spanjishtja etj.
Për tingujt e gjuhës së folur arbëreshe, kongresistët huazuan dhe germa të veçanta, p.sh shtuan germën è me theks si gjuha frënge, përdorën germen “ë”, për tingullin Z huazuan germën greke
ζ, për bashtingëlloret dyshe “dh” përdorën grafemën greke δ; ndersa për tingullin “th”, grafemën greke θ.
Alfabeti i Koriliano, ishte përshtatur dialektit arbëresh të gjuhës shqipe, andaj u përdor nga autorët arbëreshë në shumë vepra letrare, ne tekstet mesimore per kolegjin e Shen Adriano, ne shtypin areresh te kohes dhe ne shume vepra të botuara pas kongresit.

Ne vitin 1896 u mblodh kongresi i dyte i gjuhes shqipe ne Lungro, ku u miratuan aktivitetet e kryera gjatë një viti dhe njekohesisht u miratua statuti i Shoqnisë Kombëtare Shqiptare  (Associazione Nazionale degli Albanesi)

Alfabeti i miratuar ne Kongresin e Koriliano, mbijetoi 13 vjet, deri sa u miratua alfabeti i unifikuar dhe i standartizuar në Kongresin e Manastirit, në viti 1908.

Pjesmarreët ne Kongresin e Koriliano Kalabro, hartuan dhe miratuan abetaren e gjuhës shqipe.

Në vitin 1896, Anselmo Lorekio (avokat, poet, gazetar dhe shkrimtar arbëresh), në zbatim të detyrave të kongresit të parë të gjuhës shqipe, botoi abetaren shqipe, ndërsa në vitin 1897 botoi gazetën në gjuhën shqipe “La nazione albanese”.

Në vitin 1899, në Kolegjin e Shën Adriano filloi rregullisht mësimi i gjuhës shqipe, ku Jeronim De Rada shkonte tre ditë në javë për të dhënë’mësime në gjuhën shqipe. Edhe pse i moshuar, De Rada udhetonte në këmbë nga San Demetrio deri ne Shen Adriano per t’iu mesuar djelmërisë arbëreshe gjuhen e bukur shqipe.

Kongresi i Manastirit (1908), e unifikoi dhe e standartizoi alfabetin, kësisoj, u shtua zanorja Y, u hoq zanoria è– e theksuar dhe u strukturuan bashtingëlloret dyshe gj, ll, nj, rr, sh, th, xh, zh.

Kjo histori përpjekjesh dhe aktiviteti intensiv intelektual dhe patriotik, për të ruajtur gjuhën tonë të lashtë, duhet të frymezoi brezat e rinj, sidomos ato në emigrim, që t’i u mësojnë fëmijëve të flasin, të shkruajnë dhe të lexojnë në gjuhën e bukur shqipe, pra të hapen shkolla shqipe kudo ku banojnë shqiptarët në emigracion, sidomos në Greqi, Itali, Gjermani, Zvicër, Austri, Spanjë, Suedi, USA, Kanada, Francë, Gjermani e deri në Australi dhe Zelandën e Re.
E theksoj këtë këshillë, pasi po ndodh një dukuri e pakëndëshme, sepse disa fëmijë shqiptarë, kryesisht ata të lindur në dekadat e fundit në vendet e tjera ku kanë emigruar familjet shqiptare, nuk e flasin mirë gjuhën shqipe, madje disa as nuk dinë të flasin, të lexojnë e të shkruajnë në gjuhën tonë.
Në maj te vitit 1997, në Certaldo të Italisë, shkrimtari ynë i shquar Ismail Kadare, kur konstatoi se disa femijë shqiptarë, nuk dinin të flisnin shqip, u revoltua dhe i u drejtua me kritika të rrepta prindërve të tyre, të cilëve iu tha: “Fëmijët tuaj mund të mësojnë disa gjuhë të huaja, por kurrë nuk do të jenë shqiptarë të mirë, në se nuk dinë gjuhën amëtare. Mësojuni fëmijeve gjuhën e bukur shqipe, gjuhën tonë të pasur dhe të mrekullueshme”.
Një ngjarje e njëjtë i kishte ndodhur mendjendriturit Faik Konica në vitin 1900 dhe Ai i revoltuar shkruajti: “Këta që kanë patur mjaft durim për të mësuar gjuhë të huaja, a s’mundin, për dashuri të Shqipërisë, të kenë mjaft durim dhe të përpiqen të mësojnë sa më mirë e më kulluar edhe gjuhën e tyre amëtare?”



(Vota: 7 . Mesatare: 5/5)

Komentoni
Komenti:


Gallery

Pëllumb Gorica: Magjia e bukurive të nëntokës sulovare
Fotaq Andrea: Një vështrim, një lot, një trishtim – o Zot sa pikëllim!
Pëllumb Gorica: Grimca kënaqësie në Liqenin e Komanit
Shkolla Shqipe “Alba Life” festoi 7 Marsin në Bronx
Kozeta Zylo: Manhattani ndizet flakë për Çamërinë Martire nga Rrënjët Shqiptare dhe Diaspora