E marte, 19.10.2021, 03:23 AM (GMT+1)

Kulturë

Gëzim Llojdia: Udha e karvaneve dhe filmi i Clooney-t

E merkure, 27.05.2015, 07:06 PM


UDHA E KARVANEVE DHE FILMI I GEORGE CLOONEY

Nga Gëzim Llojdia*

1.

Rreth 36 ha me koordinata 34°33′36″N 38°16′2″E , me moshë 2000 vjeçare e braktisur në vitin 1932,regjistruar në UNESCO me  emrin zyrtar: Siti  Palmyra, vendosur në kriteret i, ii, iv,caktuar 1980 (Sesioni 4),referenca nr. 23,pasuria antike :rrënojat monumentale përfshijnë tempullin, teatër të lashtë, kolonadë të famshëm 2,000-vjeçar,por që aktualisht mund të rrezikohet. Gjithë shqetësimi nisi kur ky vend hyri zyrtarisht në një luftë civile të brendshme nga ku furia e saj tash është në veprim më ekstrem.Hyrja e ISS në këtë qëndër rrënojash antike përbënte një krim.

Cfarë mund të ngjasi me rrënojat e shekujve në pasurinë e eshtrave të saj historike. Por,çfarë ishte  Plamira  në kohët e hershme?

Palmira,thonë studiuesit ,është qyteti i madh karvanëve  në pikën perëndimor  të Rrugës së Mëndafshit, ende e dremitur në shkretëtirë,ku  gur gëlqeror i  saj, i gdhendur bukur si 2000 vjet më parë.

Site of Palmyra - UNESCO Ëorld Heritage Centre e përkufizon kështu: Një oazë në shkretëtirë sirian, në veri-lindje të Damaskut, Palmyra përmban rrënojat monumentale të një qyteti të madh që ishte një nga qendrat më të rëndësishme kulturore të botës së lashtë. Nga shekulli  1 deri në shekullin e 2, arti dhe arkitekturën e Palmyra, duke qëndruar në udhëkryq të qytetërimeve të ndryshme, u pasurua me teknikat greko-romake me traditat lokale dhe ndikimet persiane. Përmendur së pari në mijëvjeçarin e 2 pes, Palmira ishte një oazë themeluar  nga karvanët  kur ajo u vendos nën kontrollin romak në mes-shekullin e parë si pjesë e krahinës romake të Sirisë. Ajo u rrit në mënyrë të qëndrueshme në rëndësi si një qytet në rrugë tregtare që lidh Persinë, Indinë dhe Kinën me Perandorinë Romake, duke shënuar  një udhëkryq të qytetërimeve të ndryshme në botën e lashtë. Një kolonadë e madh,me gjatësi 1100 metra 'formon aksin monumentale të qytetit, të cilat së bashku me rrugët dytësore kryq të  kolonadës lidh monumentet e  mëdha publike duke përfshirë edhe tempullin e Baalit, Camp Dioklecianit,  Agora, Teatrn, tempujt e tjera. Stoli arkitektonike duke përfshirë edhe shembuj të veçantë të varrimit, skulptura bashkon format e artit greko-romake me elemente autoktone dhe ndikimet persiane në një stil të fuqishëm origjinal. Jashtë mureve të qytetit janë mbetjet e një ujësjellësit romak dhe nekropoli  i madh. Zbulimi i qytetit itë  shkatërruar nga udhëtarët në 17 dhe 18 shekujve  ka rezultuar me ndikimin e tij të mëvonshëm në stilet arkitektonike.

2.

Sinteza e UNESCO ,për rrënojat që ka qyteti:Kriter (i): Madhështia e rrënojat e Palmyra, në rritje nga shkretëtira sirianen  veri-lindje të Damaskut është testament për arritjen unike estetike e një oazi të pasur karavanesh  të përhershëm nën sundimin e Romës nga IER në shekullin e 3-të pas Krishtit . Kolonada e madhe përbën një shembull karakteristik të një lloji të strukturës e cila përfaqëson një zhvillim të madh artistik.

Criterion (ii): Njohja e shkëlqimit të rrënojave të  e Palmyra nga udhetarët  gjatë shekujve    17 dhe 18 kontribuan shumë në ringjalljen e mëvonshëm të stileve klasike arkitektonike dhe projektimit urban në Perëndim.

Criterion (iv): Rruga monumentale e koloniadës,  e hapur në qendër me pasazhe mbuluara anësore, dhe rrugët ndihmëse kryq e dizajnit të ngjashme së bashku me ndërtesat e mëdha publike, formojnë një ilustrim të shquar të arkitekturës dhe shtrirjes urbane në kulmin e zgjerimit të Romës dhe angazhimi me Lindjen. Tempulli i madh  Baalin është konsideruar si një nga ndërtesat më të rëndësishme fetare të shekullit 1 ad në Lindje dhe e dizajnit unik. Trajtimi i  gdhendur skulpturore me  qemer monumentale nëpër të cilat qyteti është afruar nga tempulli i madh është një shembull i shquar i Palmyrene artit. Monumentet jashtë mureve të qytetit në zonën e njohur si Lugina e varreve ka  shfaqur ndërtim me  metoda të dallueshme.

3.

Studiues të shumtë të kësaj kulture përmendin faktin se : në zonën në perëndim të Aleppo, janë mbi 600 fshatra të epokës bizantine që mbijetojnë, me kishat e shumta  dhe praktikisht ,shprehen ata,nuk ka tash një epokë,që nuk përfaqësohen në Siri.

Plini Plaku e  përshkruar qytetin  në vitet  70 të e.s , si i famshëm për vendndodhjen e tij, pasurinë e tokës së saj, dhe burimet e ujit që e rrethojnë atë, duke i  bërë aktivitetet bujqësore dhe dërgimit të jetë të  mundur.

Të dhëna të tjera janë se siti Palmyra ka  dhënë dëshmi për një zgjidhje neolitike afër Efqa, me vegla guri zbuluar që mund ti përkasin shekujve 7500 pes. Përdorimi i archaeoacoustics në Tempullin e Bel  ka zbuluar gjurmë të një aktiviteti kulti  rreth viteve 2300 BC.

Palmira hyn në të dhënat historike rreth  2000 pes, kur një farë "Puzur-Ishtar Tadmorean" bëri një kontratë në një koloni tregtare asirian në Kultepe. Palmira është përmendur në Tabelat e Mari si një stacion për karvanët tregtare, dhe vendi ndalimi për shumë fise nomade të tilla si Suteans. Palmyra u vërtetua  së pari në mijëvjeçarin e dytë para Krishtit si një ndalesë karvanësh për udhëtarët ,që kalojnë shkretëtirën siriane. Qyteti është përmendur në analet e mbretërit të  Asirisë dhe të përmendet në Biblën hebraike. Ajo u përfshi në Perandorinë Seleucid, e ndjekur nga Perandoria Romake, e cila solli prosperitet të madh.

4.

“Një grup i Monumenteve,  shkruan :”Mail onlin”e ka ardhur së bashku për të ndihmuar ,për të fshehur objekte 2,000-vjeçar nga kthetrat e ISIS paraprakisht në një nga vendet më të rëndësishme të botës arkeologjike. Rrënojat e lashta të Palmyra në Siri janë nën kërcënim, ekziston frika se ata mund të përdhosin faqen e trashëgimisë botërore të UNESKO në të njëjtën mënyrë si  me thesaret të ngjashme në Irak.

Në një dremitje të filmit George Clooney me të njëjtin emër i cili doli vitin e kaluar, një grup  vendasit nxituan për të fshehur dhe të varrosur copa në  muze, të mbledhin  objekte të vogla dhe të qëndrojnë roje mbi rrënojat .

U bëj thirrje atyre Sirisë ,njerëzve të monumenteve,tha  arkeologu , në lidhje me ushtarët dhe akademikët  të cilët shpëtuan artin evropian nga nazistët gjatë Luftës së Dytë Botërore, si dramatizohet në filmin e  Clooney. Vullnetarët kanë sfiduan përparimin e  xhihadiste për të dokumentuar dhe për të mbrojtur objekte të lashta.

Z. Azm ishte themelues drejtor i ruajtjes në Drejtorinë e Përgjithshme të antikave dhe Muze si dhe mësimdhënë  në Universitetin e Damaskut të Sirisë para se të shkojnë në mërgim në Ohajo.

Z. Sabrine ka lypur regjimin me telefon për të dërguar përforcime për të mbrojtur Palmyrën  si dhe helikopterë për heqjen e objekteve për sigurinë. Ai ka zhvilluar një rrjet të vullnetarëve në të gjithë Sirinë, të cilin ai e mban në kontakt me anë të Skype,ata  bëjnë 'ndihmën e parë' për ndërtesat e   dëmtuara. Ata janë të trajnuar në mënyrën se si mund të marinë  nga vendet kryesore, dokumentet që mund të  humbasin  dhe se si të  fshehin objekte të çmuara, që mund të jenë në rrezik, duke shënuar  më pas vendet me  GPS në mënyrë që ato, të mund të merren  më vonë.

Z. Sabrine tha: "Në qoftë se ne të humbasin PALMYRA ,ajo do të jetë një nga katastrofat më të mëdha kulturore në histori.

Arkeologët po trajnojnë " Burrat e Monumenteve " për  ruajtur të  kaluarën e Sirisë

Mes shkatërrimit dhe rrezikun e luftës civile, arkeologët siriane dhe aktivistët janë duke rrezikuar jetën e tyre në luftën kundër plaçkitje,shkruan Andreë Curry, për National Geographic.

Ajo mund të jetë tepër vonë për të shpëtuar, por arkeologët dhe aktivistët po përpiqen për të ruajtur atë që ka mbetur nga e historia  e pasur  e Sirisë, e cila shtrihet mbrapa më shumë se 10.000 vjet. Përpjekjet janë fokusuar në trajnimin  vendasve  për të ruajtur monumentet e lashta dhe koleksionet muze në mes të një zonë lufte. Organizatat duke përfshirë Universitetin e Qendrës Trashëgimisë Kulturore Pensilvanisë, Këshilli Ndërkombëtar për Monumenteve dhe siteve (ICOMOS), dhe Trashëgimia për Paqe, një rrjet i vullnetarëve dhe aktivistëve të bazuar në Spanjë, kanë mbajtur punëtor për të trajnuar  si dhe arkeologët siriane, kurratorë dhe aktivistë në "ndihma e parë për objekte," thotë Emma Cunliffe, një konsulent i specializuar në mbrojtjen e trashëgimisë gjatë konflikteve. Në mes të një lufte, që ka vrarë më shumë se 190.000 njerëz deri tani, rrënojat e mijëvjeçarëve     vjetër dhe muzetë me pluhur nuk mund të duken si një prioritet. Por arkeologët, thonë se ruajtja e të kaluarën    Sirisë është e rëndësishme nëse vendi duhet të shërohet një ditë nga shfarosja e luftës civile. Turizmi kulturor ishte një shtyllë e ekonomisë sirian para 2011, thotë John Russell, një konsulent i Departamentit të Shtetit i cili ndihmon vendet  të mbrojë thesaret e tyre arkeologjike.

"Plaçkitja është mundësi e një punë ,që lufta mund të krijojë", thotë Salam al Kuntar, një arkeolog i sirian i cili u largua nga vendi në vitin 2012 dhe tani punon në Muzeun Penn. Post-pushtimi dhe grabitjet në Irak kanë  përmbytur tregun e zi me artefakte  babilonase dhe tableta sumeriane argjilore, duke tërhequr vëmendjen e autoriteteve ndërkombëtare, por në Siri plaçkitësit janë të dhënë  me artefaktet me lidhjet me Greqinë e lashtë dhe Romën."Objekte klasike janë më të lehtë për te shitur, sepse figurinat romake mund të vijë nga kudo", thotë Al Kuntar. "Pllakat janë më të vështira për tregun edhe  për shkak të Interpolit." Konfiskimi i Palmira këtë javë nga ISIS,shkruan Nathan             Gardles,te Ëorld post mund të jetë më emblematike të moshës së re, të errët që  zbret në Lindjen e Mesme,ata kanë  premtuar për prishjen edhe të  rrënojat të  këtij udhëkryqi të  lashtë të Perandorisë Romake, Indisë, Kinës dhe Persisë, që përfaqëson diversitetin historik të ndërthurjes të kulturave. Siç njofton, korrespondenti ËorldPost, Sofia Jones, Palmira është mbajtur mend  për egërsinë  nga shumë sirëve për historinë e saj më të fundit si një "kamp vdekje" e "torturës dhe frikës" në vitet 1980 dhe 1990, sipas Hafez al-Asad.

*Studiues



(Vota: 0)

Komentoni
Komenti:


Gallery

Pëllumb Gorica: Magjia e bukurive të nëntokës sulovare
Fotaq Andrea: Një vështrim, një lot, një trishtim – o Zot sa pikëllim!
Pëllumb Gorica: Grimca kënaqësie në Liqenin e Komanit
Shkolla Shqipe “Alba Life” festoi 7 Marsin në Bronx
Kozeta Zylo: Manhattani ndizet flakë për Çamërinë Martire nga Rrënjët Shqiptare dhe Diaspora