E hene, 18.10.2021, 10:08 PM (GMT+1)

Kulturë

Avni Alija: Ankthi si element tematik në librin në prozë artistike “Jetë në ikje” të autorit Dibran Demaku

E marte, 19.07.2011, 07:58 PM


Vështrim

 

Ankthi si element tematik në librin në prozë artistike  “Jetë në ikje” të autorit Dibran Demaku.

Botoi Shkëndija, Prishtinë 2010

 

Nga Avni Alija

 

1.

Tërësinë kompozicionale të librit në prozë “Jetë në ikje”të shkrimtarit Dibran Demaku e përbëjnë dhjetë tregime. Filli i përbashkët që përshkon të gjithë brendësinë e tregimeve është diskursi ideo-estetik dhe psiko-social i mbështetur në rrafshin e objektivitetit real, diskurs ky i mbështjellur me përkushtim nëpërmes të të rrëfyerit fiksional.

strukturën narrative tregimit parë, titulli i cilit është edhe titulli i librit, lexuesi gjen elemente një strukturimi artistik i përafrohen ndërtuarit romanësor; kjo dëftohet përpjekjen krijuese e ngriturit relacioneve, analogjive,dokumentariteti, reportazhi, analepsa, prolepsa, koncipimi i i mendimeve kryeprotagonistëve etj.

prozën e Dibran Demakut, pothuajse tri shtresat e sendërtuarit letrar, si atë retorikës tekstit, stilistikës tekstit, e gjithashtu edhe vetë strukturën rrëfimtare, element qendror , si aspektin objektiv e poashtu edhe dimensionin fiksional, është pa dyshim Ankthi si gjendje dhe Ankthi si situatë.

Dëftohet, megjithëatë, se intenca e autorit Demaku ka qenë qëndruarit afër retorikës tekstit dhe strukturës rrëfyese. Stilistika e tekstit, ndërkaq, si shtresë e sendërtuarit kompozicionit estetik është tejkaluar prapaskenë.

Ernest Hemingueji shkruante se “mua tërheqin fatet e ideve, unë nuk ndjek fatin e personazheve.”

librin me tregime “Jetë ikje” Dibran Demaku sikur ka ndjekur me konsekuencë fatin e personazheve dhe pak fatin e ideve.

 

2.

thelbin e rrëfyerit artistik tek tregimi i parë “Jetë ikje”, është një familje e re nga nënqielli i Kosovës për fatin e lig, “merr botën ne sy”, ashtu sikurse kaq herë nëpër mote kjo hemorragji goditi banorët e truallit arbënor.

Dy rinjë, burrë e grua, Visari dhe Dafina, me tre fëmijët e vegjël, gjetur një situatë rrezikimit ekzistencial provojnë gjejnë një rrugëdalje. Kalojnë kufijtë njërin mbas tjetrit. Ankthi i ndjek përherë. E panjohura, si Dafinën, ashtu edhe Visarin, i trazon dërmueshëm. Dëshpërimi, rrëzbitja, thyerja shpirtnore për Humbjen e madhe,  është shëndrruar një krymotiv brenda botës tyre tashmë mbetur pezull.

Tregimi ka një linjë singulare me pikëprerje shkurtëra kohë e hapësirë. Brenda tregimit, i cili, siç e përmendëm sipër, është i ndërtuar simbas principit romanësor, autori shtrin një hark gjerë kohor. Visarin dhe Dafinën i vjeshta e jetës. “Bashkë me vitet, sikur ikën edhe jeta e tyre. Mbi flokë u ka rënë mjellazë e Alpeve. Ky fragment nga teksti i tregimit ka një fuqi poetike për krijuar një relacion intertekstual brenda rrafshit prozaik. Prozatori Dibran Demaku vijon me projeksionin e kryeprotagonistëve: “Sa shpejt ikën jeta e njeriut.(...) Ta jetosh jetën ikje është sikur mos ta jetosh fare.

Nuk ka dyshim, se dy shkëputjet e mësipërme dërftohet qartë ndrydhima shpirtnore ka krijuar Ankthi gjatë gjithë viteve përvijuara ikje. Ankthi është brendabotë.Ankthi është shëndrruar një aspekt substancial  një jete ikje. “Mbi flokë u ka rënë mjellazë e Alpeve”. Lexuesi, këtu, gjithsesi do bëjë përpjekje dorë mbi normativitetin e lexuarit rëndomtë. Ai ti rikthehet këtij fragmenti. Do provojë ngrisë relacione personale, ngrisë analogji e thellohet brendësinë filozofike këtij rreshti. Janë mpleksur kohërat, koordinatat e shpirtit dhe vetë botës, është lëkundë drejtpeshimi jetë, humbja e madhe bënë hije idhtë përmbi secilin mendim e ndjesi.

 

3.

Një nga aspektet e interpretimit teksteve artistike është pra edhe analiza e strukturës tyre; secila histori rrëfehet ka një metodë veçantë rrëfimi. Një nga elementet e strukturës rrëfyerit është zëri i rrëfimtarit.

tregimin “Jetë ikje”, (tregim i parë i vëllimit me njëjtit titull), zëri rrëfyes herë na vie vetën e parë e herë vetën e tretë. Dibran Demaku ka ndjekur konceptin dual; pra lexuesi përjeton rrëfimin nga perspektiva e parë dhe ajo e tretë, teknikë kjo tashmë e praktikuar gjithë prozën bashkëkohore. Lexuesi, gjatë përjetimit ngjarjeve nga perspektiva e vetës tretë, heton se brendësia e tekstit letrar përfiton dimensione theksueshme didaktizmit etik. Kjo shtresë, pa dyshim rëndon mbi supet e rrëfyerit fiksional dhe bënë teksti ndjej fërkime dhe ngushtime nga aspekti artistik. Natyrisht qe arti i shkruarit prozë kërkon prej autorit një energji e përpjekje shumështresore. Mund ndërfutën prandaj,edhe pa dashje, elemente didaktizmit etik. Lexuesi mandej do hidhet pa dashur brenda një labirinthi ku nuk mund ta veçoj autorin nga personazhi. Vepra, këto momente, sikur ka humbë pak nga rrezatimi artistik. “Të shkruash prozë”, thoshte Georg Orwel, është sikur me ndjekë një shpirt i keq”. Shtresat e retorikës tekstit dhe stilistikës tek vepra “Jetë ikje” ia dalin ta mbështjellin,megjithëatë, brenda për brenda edhe tendencën e didaktikës etike.

 

4.

Libri “Jetë ikje” herë herë zgjon tek lexuesi ndjesinë e lexuarit një traktati mbi zbrazëtinë. Zbrazëtia vështrim parë ngjanë e pakonsistencë, tek tregimet e shkrimtarit Demaku, përmbushët me Ankth.

Ikja ngjizë zbrazëtinë rrëzbitëse shpirtin e njeriut.I vënë situata ekzistenciale, brendësia e qenies njerëzore përshëndrrohet përvuajtshëm sikurse kryeprotagonisti i “Metamorfozës” Franz Kafkës. Kur një mëngjes Gregor Zamza u zgjua ëndërrash trazuara, hetoi se ishte shëndrruar një kandërr përbindshme.

Një Jetë ikje është gjendje ta përshëndrroj natyrën e shpirtit njerëzor. Janë dilemat, depresionet, traumat psiko-sociale e përcjellin vijimësi ikurin e një Jetë ikje; dhe përshëndrruarit vie e ngritet proces patejkalueshëm shfytyrimi shpirtnor.

Vepra e Dibran Demakut “Jetë ikje” me tematikën e përshkon ka rimarrë ngjarje e protagonist ndryshëm nga e kaluara jo e largët. Fatin e personazheve dhe rrjedhën e ngjarjeve e përshkon elementi i ankthit ekzistencial.

Brenda strukturës narrative tregimeve janë shpërfaqur edhe konflikte botës psikike individit situata caktuara, qofshin ato absurde apo paradoksale, qofshin ato krijuara mbi shtratin e objektiviteti real apo përmbi rrafshin fiksional; janë skena përditshmërisë intime përzier me ironi, sarkazëm, grotesk e cinizëm.

Libri “Jetë ikje”i Dibran Demakut ka pasuruar letërsinë shqipe. Kjo, pa dyshim, është një ngjarje domethënëse brenda kulturës shqiptare përgjithësi.

Një ngjarje me dy kuptimësi: atë artistike dhe kuptimësinë faktike.

 

Prill 2011



(Vota: 4 . Mesatare: 4.5/5)

Komentoni
Komenti:


Gallery

Pëllumb Gorica: Magjia e bukurive të nëntokës sulovare
Fotaq Andrea: Një vështrim, një lot, një trishtim – o Zot sa pikëllim!
Pëllumb Gorica: Grimca kënaqësie në Liqenin e Komanit
Shkolla Shqipe “Alba Life” festoi 7 Marsin në Bronx
Kozeta Zylo: Manhattani ndizet flakë për Çamërinë Martire nga Rrënjët Shqiptare dhe Diaspora