SHQIPËRIA ETNIKE
Revistë e pavarur tremujore:
informative-kulturore-politike
Për:
-Shqipërinë Etnike në kufijtë e saj
-Riatdhesimin e Shqiptarëve
të dëbuar me dhunë
-Luftëtarët e Rënë të Kombit Shqiptar
Viti VII nr. 4/ Verdhor-Bymor-Dimëror- 2006
Çmimi: për Diasporë: 5 CHF, 3 €, 3 $
për Vend: ( Kosovë-Maqedoni-Shqipëri) 1.50 €
Prokredit Bank- Prishtinë-(Kadri Osmani)
Nr. i llogarisë:1110162085000136
Drejtor: Gëzim Marku
Kryeredaktor: Agim Gashi
Redaktorpërgjegjës: Kadri Mani
Lektore: Jeta Bytyçi
Anëtarë Nderi në Redaksi:
Rexhep Bunjaku, Ibrahim D. Hoxha,
dhe Fetah Berisha
Simboli: Qamil Nivokazi
Shtypshkronja: „KOSOVA“- Prizren
Dizajneri: Festim Kodra
Adresa: "Shqipëria Etnike"
c/o Kadri Osmani
Kodra e Diellit
Rr. “Hilmi Rakovica” nr. 43
Prishtinë
etnike@gmail.com
Redaksia ka të drejtën e redaktimit
e të lekturës të punimeve
Shkrimet dhe fotografitë mund
të kthehen: me kërkesën dhe
shpenzimet e autorit.
________________________
Numri i parë i revistës tonë
"Shqipëria Etnike" doli më 10
Qershor 1999: në 121-vjetorin e Lidhjes
Shqiptare të Prizrenit 1878-1999; prandaj
kjo Lidhje është busulla jonë orientuese
Kryeartikulli
KROATËT DHE SHQIPTARËT
Nga Kadri Mani
Desha të shkruaj për këtë temë për të cilën nuk di të ketë shkruar dikush? Me dëshirë që të krahasohemi, të miqësohemi dhe të mësojmë prej tyre, pasi që janë shumë para nesh: me arsim, me kulturë, me shtet dhe me stabilitet.
Historia e lashtë shqiptare mbase del më e bujshme se ajo kroate- Dardania. Kroatët u mblesën me sllavët, por vrik e morën veten dhe u ndanë përfundimisht, duke mos dashur të kenë asgjë të përbashkët, sikur që nuk kishim asgjë të përbashkët as ne shqiptarët, por në rrethana dhune, për fatin tonë të zi, patëm të bëjmë me ta!- u shkëputëm!
Mrëpo në historinë e re, kroatët janë shumë më përpara shqiptarëve dhe më të stabilizuar: ata janë më se 400 vjet më përpara nesh me alfabet e me universitet!!
Te kroatët dihet se cili është i pari, i dyti, i treti:
Ustashët u frymëzuan me shkencën e Babait të Atdheut-
1.Dr. Ante Starçeviqit, por shembull dhe model i tij qe-
2.Dr. Milan Shufflay. Tezat e Shufflay-t se Kroacisë nuk i takon vendi në Ballkan, etj, se Hroacia i takon rrethit të qytetëruar të Evropës, i pranoi edhe-
3.Dr. Ante Paveliqi.
Kjo renditje e lakmueshme te shqiptarët jo vetëm që nuk ekziston sot, por nuk shihet që mund të ekzistojë as për njëqind vjetët e ardhshme!?!
Është menduar se i pari ynë është Skënderbeu, se i dyti është Lekë Dukagjini... ama pçka mendon deveja e çka mendon devejari!? Dr. Hysamedin ferri (shpirti i vaftë në ferr!), ka magjistruar në temën: “Skicë e mendimi politik shqiptar”, ku tenton ta nxjerrë Skënderbeun tradhtar e Hamzanë atdhetar!!
Dhe këtij turkoshaku as ia prish kush nga masat e gjera shqiptare dhe as studentët e tij!?!
Magjithatë, derisa ekziston simpatia reciproke midis kroatëve dhe shqiptarëve, ka një fije shpresë,se do ta ndjekim shembullin e tyre:
Shqipëria do ta ketë përparësi të saj luftën kundër dhunës në familje
Laura Konda
Zëri i Amerikës
30-11-2007
Jozefina Çoba Topalli
KRYETARE E KUVENDIT TË SHQIPËRISË
Të hënën, më 25 nëntor, filloi Dita Ndërkombëtare kundër Dhunës në Familje. Në këtë kuadër, Parlamenti i Shqipërisë sot zhvilloi një sesion të posaçëm, të organizuar nga Kryetarja e Parlamentit, Jozefina Topalli, me pjesëmarrjen e grave, anëtare dhe përfaqësuese të shoqërisë civile, insitucioneve politike, organizatave artistike dhe kulturore, për të diskutuar mbi çështje që kanë të bëjnë me dhunën familjare dhe reformat e nevojshme për parandalimin e saj. Për të biseduar më hollësisht për këtë çështje, Zëri i Amerikës kishte të ftuar për një intervistë telefonike nga Tirana, në emisionin televiziv “Ditari”, Kryetaren e Parlamentit të Shqipërisë, Jozefina Topalli.
Zëri i Amerikës: Zonja Topalli, sa shqetësues është ky fenomen për shoqërinë shqiptare dhe e ka penguar evidentimin e tij ndjenja turpit për të zbuluar të vërtetën, tek shumë prej viktimave?
Jozefina Topalli: Në fakt, është një fenomen që është rritur në shqetësimin e tij, për përmasat e tij. Jemi të vetëdijshëm, në fakt, se dhuna në familje nuk është vetëm një dukuri shqiptare, por kjo kurrë ne nuk mund të na bëjë për të gjetur një justifikim, as për të heshtur dhe për të mos u përballur me një situatë të tillë. Në fakt, në historinë tonë, në asnjë dokument që përmend kodet e identitetit tonë kulturor si komb, nuk është as i shkruar dhe ai i thënë, që dhuna i zgjidh çështjet me të cilat përballet krenaria e familjes sonë, por realiteti është, që ndryshe nga vendet e tjera, apo nga statistikat, rezulton se një ndër tre gra aprovon se ka pësuar dhunë në familjen e saj; ndoshta këtu në Shqipëri, vitet e fundit kemi një numër më të lartë rastesh dhe natyrisht, që përballë kësaj situate, duke gjykuar se kjo nuk mund të shihet si një çështje private, ne nuk mund të heshtim. Ndoshta prej kohësh do të ishte duhur të bëhej një tubim i tillë parlamentar, duke e konsideruar këtë si një pjesë të një fushate sensibilizimi. Unë mendoj se sensibilizimi është e para, preventimi së bashku me sensibilizimin dhe pas këtyre, duhet të mendojmë patjetër, se secilat janë rrugët, cilat janë instrumentat dhe cilat janë mekanizmat që ne mund t’u ofrojmë si shoqëri, si shtet, si qeveri, për të bërë të mundur, që e para të mos konsiderohet si një çështje private, të mos konsiderohet si një çështje tabu dhe që thirrjet, britmat, vuajtjet, dhuna që ushtrohet brenda mureve të familjes, të mos mbesin të izoluara aty brenda familjes. Në fakt, ajo që duhet të ishte familja dhe shtëpia, vendi i mbështetjes dhe vendi i qetësisë dhe i paqes, shumë herë kthehet në një vend ku ushtrohet brutalitet dhe nganjëherë ka edhe akte mizore. ...Dhe të gjitha këto ndodhin në sytë e fëmijëve e kjo është pjesa edhe më e rëndë, edhe më e dhimbshme. Ne jemi nëna dhe ne e kuptojmë se çfarë traume pëson fëmija, çfarë mbetet në mendimin e tij dhe në ndërgjegjen e tij: një dhunë, që në fakt atë e ndjek gjatë gjithë jetës dhe që nuk është as zgjidhje, as në identitetin tonë dhe kurrë e pranishme.
Zëri i Amerikës: Të qëndojmë pak tek masat për ndalimin e këtij fenomeni. Kushtetuta e Shqipërisë ka tashmë prej gati dy vjetësh, një ligj që ndalon dhunën në familje. Si është zbatuar ky ligj?
Jozefina Topalli: Në fakt, në Kushtetutë ka një kapitull të veçantë për mbrojtjen e të drejtave të njeriut, ku mbrojtja e të drejtave të fëmijëve dhe e grave është e garantuar nga ana konstitucionale. Por është një gjë ligji dhe diçka tjetër realiteti. Ne të Parlamentin e Shqipërisë, me iniciativën e shoqërisë civile dhe me firmat e 20 mijë qytetarëve kemi kaluar ligjin kundër dhunës në familje. Ai është një ligj, që mendoj se duhet konsideruar si një hap i parë pozitiv, por unë ndoshta do të thoja se kjo kërkon një ndërhyrje për t’u përmirësuar, për t’u dhënë agjencive të ndryshme dhe organeve të zbatimit të ligjit mundësinë gjatë këtij mekanizmi, e para për ta parandaluar; por e dyta, kur ndodh krimi, ai duhet konsideruar krim, kështu siç është dhe duhet të marrë dënimin e merituar. Ndoshta këtu duhen edhe masa më të rrepta dhe më të forta.
Zëri i Amerikës: Zonja Kryetare, dhuna në familje shpeshherë e ka burimin tek problemet ekonomike, varfëria, pasiguria për jetën, dëshpërimi që shpeshherë shndërrohet në zemërim. Në këtë aspekt, çfarë ndihmash mund të ofrojë shteti për familjet me të ardhura të pakta, apo të papunët?
Jozefina Topalli: Natyrisht, që situata ekonomike-sociale ka konseguencat e veta. Por nga analiza dhe nga statistika rezulton, se ku ka varfëri më të madhe, ka edhe dhunë fizike më të madhe. Aty ku familjet, ndoshta nuk janë në situatë të rëndë ekonomike, dhuna psikologjike është më e fortë dhe e egër, kështu që duhet parë me shumë kujdes. Natyrisht, reformat që bëhen, ato në arsim, të cilat e bëjnë të mundur që fëmijët të mos mbeten jashtë shkollës; reformat që bëhen në ekonomi, në fushën fiskale, rritjet e rrogave, të pensioneve, kanë natyrisht, kreditin e tyre në këtë aspket. Në fund të fundit, mendoj se është edhe një çështje kulture: dhuna, vrasja, është kultura e vdekjes dhe detyra jonë, është që të përballemi me të, t’i japim një lloj sigurie nënave, grave, t’i japim atyre kurajo që të flasin dhe të thyejnë heshtjen.
Zëri i Amerikës: Çfarë ndihme ofron shteti për viktimat, sa i realizueshëm ju duket krijimi i një fondi të caktuar, për krijimin e qendrave, apo strehëve për viktimat e dhunës familjare?
Jozefina Topalli: Me sa jam unë në dijeni, ka një qendër strehimi për gratë që vijnë nga trafiku. Natyrisht, shifrat e fundit që vijnë nga ushtrimi i dhunës në familje, bëjnë që të mendojmë për një strategji të re dhe sot në Parlamentin shqiptar, Kryeministri i Shqipërisë ka marrë një iniciativë, që ky vit të konsiderohet si viti i luftës kundër dhunës në familje, gjë që do të thotë vendosja e një prioriteti për ndërtimin e një strategjie, marrjen e masave konkrete dhe gjetjen e mekanizmave të duhur, për t’u përballur me këtë fenomen.
Zëri i Amerikës: Zonja Topalli, ju falënderoj për intervistë dhe ju uroj sukses në këtë nismë.
Jozefina Topalli: Faleminderit juve.
INTERVISTA
Gjuha shqipe duhet të nxirret nga bunkeri ku e futi Kongresi orwellian i Drejtshkrimit.
Nga Sami Milloshi
Sep 14, 2006, 10:29
Mehmet Elezi, studiues dhe Ambasador i Shtetit Shqiptar ne Zvicër
FJALOR I GJUHËS SHQIPE ME 41.000 FJALË TË PËRJASHTUARA
|
|
|
Mehmet Elezi, studiues dhe Ambasador i Shtetit Shqiptar ne Zvicer |
MEHMET ELEZI: Në këtë Fjalor është përmbledhur një pasuri gjuhësore, përkah numri i fjalëve, e barabartë me atë që ka Fjalori i Gjuhës së Sotme Shqipe (FGJSSH, 1980) i akademisë, i cili ishte vlerësuar si më i madhi fjalor shqip-shqip i botuar deri tashti. FGJSSH ka rreth 41.000 fjalë. Në Fjalorin për të cilin më pyesni unë kam përmbledhur edhe 41.000 fjalë të tjera, të cilat nuk gjinden në fjalorët e akademisë. Shumica dërmuese e këtyre fjalëve mund të quhen, pa metaforë, fjalë të përndjekura. Janë përjashtuar në përputhje me platformën orwelliane, me të cilën u hartuan FGJSSH (1980) dhe poashtu Fjalori i 2002-shit, që në thelb iu përmbajt të njëjtës platformë përjashtuese.
Zoti Elezi, ju sapo keni botuar një Fjalor të Gjuhës Shqipe, një realizim krejt i veçantë, po aq sa dhe i papritur, befasues. A mund të na thoni diçka më gjerësisht se njoftimet që po japin gazetat shqipe në Tiranë, në Evropë e në SHBA ?
MEHMET ELEZI: Në këtë Fjalor është përmbledhur një pasuri gjuhësore, përkah numri i fjalëve, e barabartë me atë që ka Fjalori i Gjuhës së Sotme Shqipe (FGJSSH, 1980) i akademisë, i cili ishte vlerësuar si më i madhi fjalor shqip-shqip i botuar deri tashti. FGJSSH ka rreth 41.000 fjalë. Në Fjalorin për të cilin më pyesni unë kam përmbledhur edhe 41.000 fjalë të tjera, të cilat nuk gjinden në fjalorët e akademisë. Shumica dërrmuese e këtyre fjalëve mund të quhen, pa metaforë, fjalë të përndjekura. Janë përjashtuar në përputhje me platformën orwelliane, me të cilën u hartuan FGJSSH (1980) dhe poashtu Fjalori i 2002-shit, që në thelb iu përmbajt të njëjtës platformë përjashtuese.
Pra, ç’e dallon Fjalorin tuaj nga ata që ka botuar Akademia e Shkencave e Tiranës më 1980 e më 2002?
MEHMET ELEZI: Ka dallime në konceptimin e gjuhës shqipe, ka edhe në përpunimin shkencor të lëndës. Dallimi në konceptimin e gjuhës shqipe është thelbësor. Konceptimi im është i kundërt me konceptin mbi të cilin u hartuan fjalorët e akademisë. Unë i përmbahem gjithëpërfshirjes në gjuhë, jam kundër përjashtimit të vlerave vetëm pse ato nuk janë nga krahina e dikujt ose pse nuk përputhen me ideologjinë a paragjykimet e dikujt. Në Fjalorin që sapo doli kam fjalë e shprehje nga të gjitha trojet shqiptare ose ku flitet shqip. Nga Veriu i Shqipërisë, nga Kosova, nga Plava e Gucia, nga Tetova e Lugina e Preshevës, nga Çamëria, nga arbëreshët e Italisë. Por edhe nga katunde të Vlorës, Gjirokastrës a Lushnjës. Gjen fjalë nga vepra e Fishtës dhe e Anton Çettës, po edhe nga vepra e Konicës dhe e Kutelit.
Pasuritë e gjuhës shqipe në dialektin gegë të saj u përjashtuan nga standardi. Ato u prenë me sëpatë. Prej kësaj sëpate të madhe gjuha shqipe kullon gjak.
Me sa duket më shumë ka fjalë të gegërishtes.
MEHMET ELEZI: Nuk më interesojnë gegërishtja e toskërishtja, më intereson gjuha shqipe. Në fjalor ka më shumë fjalë të gjuhës shqipe në dialektin gegë të saj, sepse pikërisht pasuritë e gjuhës shqipe në dialektin gegë të saj u përjashtuan nga standardi. Ato u prenë me sëpatë. Prej kësaj sëpate të madhe gjuha shqipe kullon gjak.
Thatë se midis Fjalorit tuaj dhe fjalorëve të akademisë ka dallime edhe në përpunimin shkencor të lëndës.
MEHMET ELEZI: Po përmend dy kryesoret. Unë kam bërë shtjellime etimologjike, në FGJSSH këto mungojnë. Fjalori që sapo kam botuar është i vetmi fjalor shqip-shqip deri sot që ka edhe etimologjinë e fjalëve. Duke ua ditur prejardhjen fjalëve, përkapet më mirë kuptimi dhe krijohet natyrshëm vetëdija e përdorimit të tyre.
Etimologjia është një rrugë plot kurthe e të papritura, një fushë e minuar për gjuhëtarin. Të paktën jam munduar të dëshmoj se “djalli nuk është aq i zi sa thonë”, domethënë me pak përkushtim nuk është e pamundur të hartohet një fjalor etimologjik i gjuhës shqipe me bashkërendimin e të gjitha forcave akademike shqiptare. Qysh më 1952 Çabej e shtronte nevojën e një fjalori të tillë pasi, siç thoshte ai, “Fjalori i Meyerit botuar më 1891, me gjithë meritat e mëdha që ka, është sot i vjetruar nga shumë pikëpamje. Studimet e etimologjisë shqiptare që nga ajo kohë e gjer më sot kanë shkuar përpara për hir sidomos të punës së H. Pedersenit e N. Joklit”. Më pas vepra e filluar prej tyre u thellua e u pasurua shumë prej Çabejt vetë.
Kanë kaluar mbi pesëdhjetë vjet, ka hyrë mijëvjeçari i ri e ne vazhdojmë të jemi i vetmi popull i kontinentit me një gjuhë kaq të vjetër e pa një fjalor etimologjik të saj. I vetmi “Fjalor etimologjik i gjuhës shqipe” është publikuar së voni në anglisht prej dijetarit Vladimir Orel. Me gjithë vlerat, ai nuk u ka shpëtuar disa pasaktësive e mangësive shpesh të mëdha, për të cilat besoj se nuk është vendi me u ndalë tashti.
Dallimi i dytë është në lëndën që shtjellon e saktëson kuptimin e fjalëve. Unë nuk jam prirur kah shembujt anonimë, siç është vepruar në fjalorët e akademisë. Një numër shumë i madh shembujsh janë fjali, vargje etj. nga vepra autorësh të njohur, të cilët citohen në thonjëza, siç ndodh në fjalorët seriozë kudo në botë. Fjalori ilustrohet me mijëra vargje e shprehje të marruna drejtpërdrejt:
-nga krijimtaria e mbi 40 autorëve si Gjergj Fishta, Ndre Mjeda, Ernest Koliqi, Martin Camaj, Faik Konica, Mitrush Kuteli, Anton Çetta, Anton Pashku, Ismail Kadare, Azem Shkreli, Adem Demaçi, Ali Podrimja, Kim Mehmeti e shkrimtarë të tjerë të traditës e bashkëkohorë të krejt trevave shqiptare;
-nga vepra madhore si Kanuni i Lekë Dukagjinit, Kanuni i Skanderbegut, Eposi i Kreshnikëve, Visaret e Kombit dhe thesare të tjera popullore.
Ilustrohet edhe me:
-5300 shprehje frazeologjike e rreth 5000 fjalë të urta popullore;
-rreth 1000 gjëza, bestytni e paragjykime, doke, lojë-fjalësh, të dhëna për barnatimin popullor, yshtje etj. Shumë syresh botohen për herë të parë.
Kam shfrytëzuar edhe pasuri të fjalorit të Gazullit, Bashkimit e të disa fjalorëve të tjerë më të vegjël, të mëvonshëm.
E keni shfrytëzuar arkivin e Institutit të Gjuhësisë?
MEHMET ELEZI: Në se nuk gabohem, nuk kam shkelur në dyerët e atij instituti qysh kur kam qenë student. Kam lexuar diku se në arkivat e tij ruhen rreth një milion skeda. Nuk e kuptoj përse ruhen, çfarë pritet, ato nuk janë shishe vere, që t’u shtohet vlera me vjetrimin. Përse nuk përpunohen me u pasqyrue nëpër fjalorë? Është një institucion i tërë, me mbështetje logjistike, financiare, profesionale, siç është Instituti i Gjuhësisë. Nuk është pra një njeri i vetëm, që ngrihet në tre të mëngjesit e mbështillet me batanije që të mos mërrë të ftohur, duke bërë gjithçka vetë.
Lajmit për daljen ne dritë të Fjalorit tuaj një e përditshme i vuri titullin “Sfidë për Akademinë e Shkencave”. Si e komentoni këtë titull.
MEHMET ELEZI: Unë nuk jam nisur për të sfiduar askënd. Thjesht kam punuar.
Tashti që Fjalori është shpërndarë nëpër librari, a keni ndonjë peng?
MEHMET ELEZI: Kam dy pengje. I pari: do të kisha dashtë me punue edhe do kohë në të. Të paktën edhe nja dy vjet.
Mbase më mirë që e hoqët duarsh: një fjalor njëgjuhësh nuk mbaron kurrë.
MEHMET ELEZI: Keni të drejtë. Por, e para, doja me e kalue të gjithin edhe një herë nëpër duar, për t’i bërë disa krehje, plotësime e lëmime. Dhe e dyta, doja me i shtue edhe do fjalë, për të cilat pjesërisht mund të them se i kisha gjetur burimet e pjesërisht do t’i gjeja, e dija pak a shumë ku me i kërkue. Kam parasysh qindra e ndoshta mijëra fjalë, që mund t’i kisha përfshirë edhe ato. Synimin e kisha me ba një Fjalor me jo më pak se 50.000 fjalë të përjashtuara.
Pse s’e vazhduat në Bernë?
MEHMET ELEZI: Për të vazhduar punën me Fjalorin më duhej me pasë skaj vetes një bibliotekë të tërë. Këtu s’mund ta kem. Në anën tjetër puna në ambasadë nuk më le shumë kohë të lire, aq sa do të më duhej për Fjalorin. Ndryshe nga një roman, për shembull, një fjalor si ky kërkon shumë kohë, është një lloj vrime e zezë për kohën. Këto tetë vjet ai më ka thithur energjitë e kohën në mënyrë të pabesueshme. Dhe m’i ka zhvendosur krejtësisht disa plane të tjera.
Po pengu i dytë?
MEHMET ELEZI: Këtij s’kisha ç’t’i bëja, edhe po të kisha ndenjë edhe dy vjet a pesë vjet. Mund të them me dhimbje se kam lënë pa vjelë një numër shumë të madh fjalësh të Kanunit të Lekë Dukagjinit e të disa autorëve qysh prej Fishtës e deri te Sh. Gjeçovi, E. Koliqi e M. Camaj. Edhe shumë fjalë të Bashkimit, Gazullit e të fjalorëve të hartuar në trevat shqiptare në ish-Jugosllavi, ashtu dhe të burimeve të tjera që përmenden në bibliografi, i kam lënë: emra bimësh e kafshësh, caqe teknike si dhe të tjera. Kjo ka ndodhur sepse këtyre fjalëve nuk arrija me ua përkapë kënaqshëm kuptimet ose nuk arrija me u shprehë për etimologjinë e tyre.
Për t’i kapërcyer këto vështirësi, veç të tjerash, do të duhej me hulumtue në viset ku është mbështetur më shumë gjuha e këtyre autorëve, çka ishte jashtë mundësive të mia. Këto fjalë nuk janë pak: të tëra së bashku bëhen mijëra.
Mbetet me shpresue se një ditë gjuhëtarë të rinj të përkushtuar e profesionistë do t’i hulumtojnë ato duke shkuar deri te përdoruesit. Nëse do të vazhdojë me pasë përdorues më, se ata po rrallohen shumë.
Gjatë punës tetë vjet me Fjalorin a i jeni trembur ndonjëherë dështimit?
MEHMET ELEZI: Po. Mund të them në dy raste, por që përsëriteshin. Pikësëpari tutesha se Fjalori mund të më mbetej pa botuar. Ju e dini, Kristoforidhi punoi një jetë të tërë e s’e pa në të gjallë të botuar Fjalorin e tij. Edhe më keq: pas vdekjes Fjalori i tij u shit për të larë borxhet e dikujt, kaloi nëpër duar bakallësh a tregtarësh e ra në dorë të konsullit grek, për të përfunduar pastaj në ministrinë e jashtme të Greqisë... Me ato rregatje mund të thuash se vetëm vullneti i Zotit e shpëtoi atë vepër. Tashti është kohë tjetër, megjithatë shpesh jam trishtuar duke menduar se s’do të gjeja sponsor. Në Shqipëri e në Kosovë ka shumë njerëz të pasur, por sa ia dinë ata vlerat gjuhës shqipe e kulturës kombëtare në tërësi? Ka parallinj që japin njëqind mijë euro për një spektakël televiziv që ik bashkë me erën, brenda një nate, ndërkohë që shumë vështirë e shtinë dorën në xhep për një vepër shkencore a artistike, që mbetet. Pastaj shoqëria shqiptare, kultura e saj, për fat të keq, sundohen prej një oligarkie kulturore. Nëse nuk je i lidhur me qarqe të caktuara politike, me qarqet që kanë para, e ke shumë vështirë me botue, e edhe më vështirë me i ba publicitet veprës sate. Është zonja PP, Politparja, që, mjerisht, fut hundët e vendos jo pak edhe në krijimtari. Përfitoj nga rasti me i falënderue edhe një herë ata që financuan botimin e Fjalorit. Disa prej tyre u treguan veçanërisht dinjitozë, më thanë menjëherë po dhe vepruan menjëherë.
Folët për dy raste. Cili është i dyti?
MEHMET ELEZI: Ky i dyti është banal, pak për të qeshur e pak për të qarë… Gjatë punës më është prishur shumë herë kompjutri (kompjutrat, duhet thënë). Sidomos nga ndërprerjet e shpeshta, të paparalajmëruara të rrymës elektrike. Druhesha se një ditë të bukur mund të më shkonte gjithçka dëm. Javë për javë e hidhja punën nëpër disqe. Nuk e printoja dot, ishin shumë faqe. Disqet ndodhte që s’hapeshin...
Kongresin e Drejtshkrimit, ai nuk ishte një forum i mirëfilltë shkencor. Në Kongresin e Drejtshkrimit nuk kishte kurrfarë lirie.
Janë mbi tridhjetë vjet që kur u mbajt Kongresi i Drejtshkrimit. Ndërkohë gjuha shqipe ka përjetuar zhvillime të jashtëzakonshme. Cila është pikëpamja juaj si gjuhëtar rreth këtyre zhvillimeve ?
MEHMET ELEZI: Një saktësim. Nuk e quaj veten gjuhëtar, megjithëse studimet i kam bërë pikërisht për gjuhë e letërsi shqipe në Universitetin e Tiranës (profesor Shaban Demiraj qe përpjekur shumë të më mbante në katedrën e gjuhës shqipe ne fakultet). Mendoj se më shumë jam një njeri i letrave, me përkushtim të veçantë ndaj gjuhës shqipe.
Sa për Kongresin e Drejtshkrimit, ai nuk ishte një forum i mirëfilltë shkencor. Nuk mjafton pjesëmarrja e disa dijetarëve në një konferencë që ajo të quhet shkencore. Kryesore është tjetërgjë: a kanë mundësi me i shprehë lirshëm pikëpamjet e tyre këta dijetarë, a është e njëjta hapësirë edhe për mendimin ndryshe e për mendimin kundër? Në Kongresin e Drejtshkrimit nuk kishte kurrfarë lirie. Aty mund të hidhej e të mbrohej vetëm pikëpamja e udhëheqjes politike të Tiranës së atëhershme. Ajo duhej mbështetur, vetëm për të duhej duartrokitur. Shfletoni shtypin e kohës për të kuptuar se ai kongres nuk dallonte shumë nga kongreset politike me presidiume të kuqe e brohoritje histerike për diktatorin.
Jeni për përmbysjen e atij kongresi?
MEHMET ELEZI: Edhe sikur Kongresi i Drejtshkrimit të kishte qenë një forum i lirë debatesh, në kushtet e reja të shqiptarëve në Ballkan, në kushtet e lëvizjes e integrimeve të shumanshme, gjuha ka pësuar ndryshime e zhvillime të mira e ndonjëherë jo të mira. Për më tepër, ndodhet përballë sfidash të njëmendta. Këto ndryshime duhen ndjekur e pasqyruar. Gjuhësia duhet të zhvillohet me gjuhën e gjallë e në shërbim të saj, të ecë bashkë me të.
Kongresi i Drejtshkrimit ia zinte frymën gjuhës qysh atëherë, le më tashti. Ai kullon ndryshk. Ndryshk ikonash të një kohe të vdekur. Ai duhet rishikuar në rrënjë. Merrni më të madhin e gjuhës shqipe, Eqrem Çabejn. As atëherë ai nuk ka qenë për zgjidhjen që u bë. Kurrë, në asnjë dokument, në asnjë kumtesë a shkrim të tij, nuk e ka mbështetur zgjidhjen që bëri Kongresi i Drejtshkrimit. S. Riza e të tjerët dihet. Prandaj Kongresi nuk iu besua atij as shkencëtarëve të tjerë të shqipes. Kongresin e organizuan e e drejtuan gjuhëtarë pa vepra. Gjuhëtarët me vepra ishin tepër të mëdhenj për të hyrë në kostumin e llamarintë të atij të ashtuquajturi kongres.
Jeni për ndryshimin e standardit, për ndërrimin e bazës dialektore të tij?
MEHMET ELEZI: Pse u dashka me i pa gjërat prapë bardhë e zi? Ndërmjet përmbysjes së standardit e lënies së tij siç është, midis këtyre dy alternativave të skajshme, ka plot zgjidhje të tjera, më të mira, më të dobishme, më të arsyeshme. Nuk jam për të përmbysur, jam për të riparuar. Gjuha shqipe duhet të nxirret nga bunkeri ku e futi Kongresi orwellian i Drejtshkrimit. Rregullat e tij arbitrare duhet të hapen, që standardi të përfshijë sa më shumë prej pasurive të pafundme që ka gjuha. Këto pasuri janë shumë më të mëdha e më shprehëse se ato që i kodifikon ai kongres. Duhet reformë e thellë edhe në gjuhë. Por kjo nuk duhet bërë me rrëmujë, me anarshi. Ashtu siç u vendosën në një forum këto rregulla, poashtu ndryshimet për reformimin e gjuhës duhet të vendosen nëpër forume shkencore, ku të diskutohet me argumente shkencore e jo me slogane politike.
Kjo punë kërkon përgatitje, këshillime, diskutime, kërkime, përpara se të shkohet në forume vendimmarrëse të gjuhësisë. Në forume të shkohet me propozime të studiuara.
“Dreqshkrimi”
Kam parë në shtyp diçka për një si komision a këshill ndërakademik. Sikur po merren me këtë punë?
MEHMET ELEZI: Në shtyp s’kam parë asnjë propozim konkret të këtij këshilli, asnjë platformë, asnjë hap që premton fillimin e një reforme në gjuhë. Në atë këshill, për më tepër, s’kam parë asnjë emër prej atyre që mendojnë ndryshe nga sa mendohej tridhjetë a katërdhjetë vjet më parë. Janë pak a shumë të njëjtët emra që i copëtojnë duart duke duartrokitur për Kongresin e Drejtshkrimit (“dreqshkrimit”, do te thoshte Selman Riza).
Shtypi, radiot dhe televizionet. A mendoni se e bëjnë mirë detyren ndaj gjuhës sonë?
MEHMET ELEZI: Mendoj se janë pak ato gazeta e gazetarë që i ndihmojnë gjuhës shqipe dhe janë shumë ata që nuk i ndihmojnë asaj, ose që i ndihmojnë, përkundrazi, prishjes e shkatërrimit të gjuhës shqipe. Ashtu si shumica e politikanëve.
Keni pothuaj një vit ambasador i Republikës së Shqipërisë në Konfederatën e Zvicrës. A është e vështirë gjetja e kohës së lirë për punë krijuese kur je në një detyrë të tillë?
MEHMET ELEZI: Mendoj se gjithçka është vetiake, nuk është njësoj si te njëri, te tjetri. Kohë ka kurdoherë, për gjithkënd. Varet nga ngarkesa e punës, sigurisht, por varet edhe nga mënyra si e organizon dhe e përdor kohën.
Njiheni si publicist, shkrimtar e poet. Diçka për krijimtarinë tuaj artistike?
MEHMET ELEZI: Ndoshta për këtë është më mirë të flasim një herë tjetër.
Faleminderit për intervistën
Faleminderit juve.
Iliria Post - E mërkurë, 15 nëntor 2006
Intervista
Rrëfim ekskluziv i Nazmi Berishës për torturat, të cilat i janë bërë nga regjimi komunistit i Shqipërisë
Nga spiunët jugosllavë u dënua si "spiun i Jugosllavisë"
Besnik KRASNIQI
Nazmi Berisha, i torturuar si Krishti, në fizik i shkatërruar, në shpirtin e tij ende vërehet se është i ri e i freskët. Ka përjetuar tortura çnjerëzore, skamje të madhe, vuajtje të pareshtura dhe padrejtësi të pafundme. Ndoshta nuk është kjo një përmbledhje e saktë e një rrëfimi të tij, që kemi prirje ta nisim sikur përrallën: na ishte se ç’na ishte, na ishte një çunak nga Dyzi që u nis ta kërkonte fatin në shkollimin me themel, e ku ishin lëndët e mësimeve shqip, vetëm shqip. Dhe, po në shqip po i thoshin: emigrant, jugosllav, spiun!!!
Dhe, pikërisht ata që vërtet ishin spiunë të Jugosllavisë.
Iluzioni i gabuar për Shqipërinë komuniste
Nazmi Berisha
Ishin valët e Radio Tiranës të cilat emetonin programin edhe në Kosovë, zëri i së cilës te shumë shqiptarë krijoi një iluzion të mirë për Shqipërinë komuniste, dhe, natyrisht, ëndërr e secilit nga të rinjtë do të ishte që t’i shmangeshin kthetrës rankoviqiane dhe të formoheshin prej intelektualësh në shtetin amë. Në njërën anë, vuajtjet nga regjimi i Rankoviçit e, në anën tjetër, krijimi artificial i një iluzioni për një Shqipëri të fortë, ku secili do të gjente një të ardhme më të mirë, por edhe dëshira e flaktë për t’u shkolluar nga mësimdhënës të zotë shqiptarë, bëri që Nazmiu që i ri t’ia mësynte kufirit, për të marrë shkollën e cila nuk iu dha kurrë.
“Familjarisht keqtrajtoheshim dhe më lindi ideja që të shkoj në një vend ku do të ndihesha i lirë dhe ku frymonte gjithçka shqip”, nis rrëfimin Nazmiu, i cili nuk e kishte gjetur Shqipërinë siç e kishte paramenduar, nuk e kishte gjetur ashtu siç e kishte parafytyruar. Kishte gjetur vetëm bukën e gojës dhe punën e detyrueshme, por kjo kishte zgjatur vetëm tre vjet.
Duke i parë gjithë këto, ishte penduar se kishte marrë këtë rrugë. Nuk kishte ditur të gjendej si duhet. Atëkohë nuk dinte se, edhe përkundër gjithë kësaj, duhej të heshtte.
“Ishte gabim që ta shprehësh gjithë atë që ndieje. Dhe nga kjo, si të thuash, ata dyshonin nga unë. I regjistruan gjërat që unë mendoja në atë kohë. Kur shkova atje, shpreha gjithë atë që dija, të mirë e të keqe për Shqipërinë”, thotë ai, për të rrëfyer pastaj për gjithë brutalitetin që regjimi komunist i Enver Hoxhës kishte ushtruar mbi të.
Pranon se kishte dhënë mjaft material sa për të shërbyer si dosje kundër tij, siç është fjala se ishte deklaruar të jetë nacionalist dhe jo komunist i përbetuar! Kjo i kishte dhënë regjimit një prelud që ta ndiqnin sipas kursit të tyre.
Thënë saktë, më të mbërritur në Shqipëri, ishte futur në një kamp përqendrimi, në të cilin kishte qëndruar tre vjet radhazi. Një kamp, që më shumë i ngjante një burgu. Të gjithë “banorët” e kampit tri herë në ditë numëroheshin një nga një dhe në rast se dikush kalonte zonën përtej tij, ai dënohej. Kampi quhej Këneta e Tërbufit, përkatësisht Qerma nr. 2. Aty kishin qenë kapanone (baraka), ku kishin qëndruar të burgosur dhe nga burgu e kishin shndërruar në kamp për kosovarë. Punën, që e kishin lënë në gjysmë të burgosurit, duhej që kosovarët ta përfundonin. Punë të detyrueshme.
Tortura dhe 12 vjet burg
Nga kjo ishte dëshpëruar, dëshpërim të cilin e kishte shprehur në rrethe të ndryshme dhe i cili kishte rënë në veshët e Sigurimit Shtetëror Komunist. Kjo tash fillon dhe në vitin 1961, ku gjendet në pranga. Nga hetuesia në hetuesi, nga burgu në burg atij i bëhen po të njëjtat pyetje provokuese, poshtëruese, tallëse. I thuhej emigrant, jugosllav, spiun, nga ata që vërtet ishin spiunë të Jugosllavisë.
“Ky ishte viti kur unë hyra në burgun e vërtetë. Aty ishte një pretekst shumë i çuditshëm. Unë haja bukë me Kapllan Resulin, të cilin e njihja familjarisht. Në atë kohë në Shqipëri përgjegjës kishin qenë malazezët. Bashkëpunëtorë të Sigurimit ishin ata. Gjithçka vinte nga malazezët. Informatat merreshin nga ta për ne dhe kur u mbajt në këtë vit Konferenca e Moskës, kur u nda kampi komunist midis rusëve e kinezëve dhe Shqipëria u rreshtua në këtë të dytin, erdhën malazezët të na bindin që t’i takojmë kampit rus. Unë dhe Kapllani kundërshtuam, pasi ata sollën deklaratën e 81 partive që ne ta nënshkruanim”, rrëfen Nazmiu momentet kur kishte shprehur hapur kundërshtitë me regjimin. Thotë t’ua ketë thënë në sy se kishin ardhur të luftonin krah për krah me shqiptarë për të çliruar Kosovën, dhe jo me dikë tjetër. Ankimi, që ishte bërë në polici kundër veprimeve të malazezëve, konsiderohet si pikënisje e akuzave kundër bashkëpunëtorëve të ngushtë të tyre.
“Më morën dhe më çuan në hetuesi, dhe hetuesia në shtator të vitit 1962 më dënoi dhe nga dënimi mora 12 vjet burg. Akuza ishte se unë isha bashkëpunëtor i Jugosllavisë, i deleguar aty. Dhe më detyruan ta pranoja”, shprehet ai, për të treguar pastaj shkaqet që e kanë shtyrë të pranojë këtë akuzë aq të rëndë. Disa herë ishte dërguar në neuropsikiatri, duke i dhënë barna narkotike dhe duke i bërë tortura nga më çnjerëzoret. Shantazhet rreth familjes duken të kenë qenë më të rëndat. Kulmi arrihet me dhunimin që i është bërë të fejuarës së tij.
“Më paaftësuan për t’u bërë prind. Gjithnjë bënin këto se kisha deklaruar se kur kanë qenë bashkë Shqipëria dhe Jugosllavia, në Kosovë janë bërë masakra, është bërë kjo e kjo.
Tash këtë e përdornin për të bërë tortura. Të gjitha këto rrethana ndikuan që unë të pranoja akuzën”.
Edhe pasi ishte dënuar, kishin kaluar muaj dhe nuk arrinte të qetësohej. Kishte fituar përshtypjen se një pjesë e familjes i ishte vrarë, dhe një pjesë tjetër ndodhej në burg. Kjo i kishte ndodhur derisa ishte transferuar në burgun e Burrelit. Atje i kishin shpjeguar se ajo ka qenë vetëm torturë dhe familja ishte mirë. Pasojat nuk u kaluan dot, madje as sot.
Tregon se në Burrel e kishin futur në izolim të rreptë, bashkë me grupin e Termosekos (?-BV), me atë pjesë që kishin mbetur gjallë, meqë një numër të madh të këtij grupi i kishin pushkatuar. E kishte të ndaluar që të takohej me vendësit, dhe kështu, asnjëherë nuk kishte mundur t’i takojë familjarët.
“Deri në vitin 1972 nuk kam mundur t’i shkruaj familjarëve se jam në burg. Unë duhej të shkruaja se jam shëndosh e mirë dhe përcillja të fala, por asnjëherë të shkruaja se isha i mbyllur.
I pata shkruar së fejuarës se ajo mund të martohej me dikë tjetër, sepse regjimi më paaftësoi që unë të isha më vonë një prind. Burgu më bëri të paaftë për femër”, thotë Nazmiu.
Riburgimi dhe kthimi në Kosovë
Pas 12 vjetësh të qëndrimit në burgjet e Shqipërisë, ai ishte liruar. Kishin kaluar torturat dhe mizoritë e ushtruara mbi të. Dhe pas gjithë kësaj, prapë nuk shijohej liria e vërtetë. Nga burgu i Burrelit e kishin futur prapë në atë kampin e Lushnjës, ku kishte qenë në fillim, për të qëndruar edhe dy vjet të tjera në të. Bënte punë fizike sa për të siguruar kafshatën e gojës, në ndërkohë kishte bërë edhe kërkesë ambasadës së Jugosllavisë së atëhershme, por edhe ministrisë që të kthehej në Kosovë, kërkesë kjo që nuk ia kishte aprovuar kthimin.
“Unë tentova të arratisesha dhe më futën pastaj në burg edhe për pesë vjet të plota. Tek në qershor të vitit 1980 unë jam liruar. Në tetor të këtij viti më konfirmuan se më është aprovuar kërkesa që të kthehesha në Kosovë”.
Gjithë torturat që i ishin bërë i jepnin të drejtë atij që të mos besonte se kthimi i ishte miratuar. Besonte arsyeshëm në një hile të mundshme që mund t’i bëhej. Pse jo, vetëm t’i ndërrohej destinacioni nga një burg i Shqipërisë në një tjetër të Jugosllavisë. Duke besuar në këtë, kishte porositur një mik të tij që ta lajmëronte ndonjë familjar, të cilët do ta kërkonin pasi të kalonte kufirin. Fati deshi dhe ai mbërrin në shtëpi. Edhe regjimi i atëhershëm në Kosovë e ftoi për intervistë, të cilën e kishte shtyrë deri në muajin mars të vitit 1981.
“Ibush Kllokoqi më mori në pyetje. Tentova të gjeja një vend pune, por qysh atëherë Kllokoqi më paralajmëroi se do të kërkoja kot, sepse isha i privuar nga kjo e drejtë”, tregon ai për padrejtësitë që i bëheshin edhe në vendin ku kishte lindur.
Mësoi shumë nga jeta dhe më në fund u shit jashtë vendit. I ishte bërë një ofertë që të dalë jashtë vendit, por edhe i ishte siguruar punë. Akoma nuk donte ta lëshonte Kosovën, sepse ishte ngopur me emigracion. Kur u bënë demonstratat e vitit 1981, thotë të ketë parë se si kuadrot e Rankoviçit vetëm inkuadroheshin, duke filluar nga policia.
“Rikthehej përsëri periudha e Rankoviçit, dhe si njeri i ikur pikërisht nga një regjim i tillë logjika ma tha që unë të largohesha, meqë e dija se ose do të merrja burgun, ose do të duhej ta lëshoja vendin. Dhe, për burg më nuk isha i përgatitur, sepse isha i lodhur”.
Migroi në Norvegji. Sikur edhe në Shqipëri, edhe atje kishte gjetur një rrethanë ndryshe nga ajo që e kishte imagjinuar. Kësaj radhe në aspektin më pozitiv të mundshëm. Mendonte se do të qëndronte në ndonjë kamp, me një grup shokësh ku vetëm do t’i hiqnin brengat e rrezikut nga policia. Nuk mendonte se do të ishte i lirë dhe do të gëzojë të drejta të barabarta me të gjithë norvegjezët. Dhe kjo ishte një befasi, të cilën nuk e kishte menduar. I siguruan banimin, rrogën dhe sot jeton në saje të kushteve që ia ofroi shteti i Norvegjisë.</
