EKSKLUZIVE
VËSHTRIM KRITIK RRETH DREJTSHKRIMIT TË GJUHËS SHQIPE (1973)
(konstatime, vërejtje, propozime)
Nga Dr. Nuhi Veselaj
Në këtë vështrim mjaft voluminoz, së pari do ta rikujtojmë me dy-tri fjalë historikun e drejtshkrimit të shqipes së shkruar letrare, së dyti, japim vërejtje (konstatime, sugjerime, propozime) konkrete për disa paragrafë e pika paragrafësh të Drejtshkrimit të gjuhës shqipe (1973) dhe së treti, bëjmë përmbylljen me ndonjë koment rreth vërejtjeve të bëra tekstit në shqyrtim.
A. Dy fjalë rreth historikut të drejtshkrimit të shqipes deri te normimi i sotëm
Të gjitha gjuhët kombëtare (shtetërore) janë formuar duke e marrë fillimisht për bazë një të folme nga trashëgimia e vet, trashëgimi kjo që mund të jetë e bazuar në të folmen e një treve, të një qerthulli kulturor ose edhe gjuha e veprës së një shkrimtari a gjuhëtari të dalluar, por që ajo e folme, sipas të gjitha mundësive të sipërpërmendura, mund të jetë e ravijëzuar sadokudo si koine gjuhësore. Edhe shqipja jonë e shkruar letrare që në shkrimet e para të rilindësve tanë u mbështet në trashëgimi, por jo të një të folmeje të veçantë. Ajo u bazua, jo pa të drejtë për kohën, si me thënë, në koinenë e gjuhës popullore. Megjithëse gjuha popullore si koncept del shumë i gjerë, ajo megjithatë në realitet kishte elemente të përbashkëta, ndonëse si trashëgimi ishte e ndarë në dy kryedialekte gege e toske, prandaj rilindësit për gjuhë shkrimi, duke u bazuar në realitetin e atëhershëm, zgjodhën jo gjuhën e një dialekti, por gjuhën me elemente të përbashkëta ose “gjuhën e përzier”, pra edhe toske edhe gege, andaj në shkrimet e tyre komunikuese të stilit të përgjithshëm, varësisht nga prejardhja, përdornin elemente toske/gege, përkatësisht gege/toske kryesisht. Si gjithkund, dhe këtu pati përjashtime, por mbizotëronin shkrimet programatike në gjuhën “e përzier”, kupto me synim për të arritur një koine të përbashkët.. Ndërkohë u dhanë edhe mendime e ide se cilit dialekt a të folmeje duhet dhënë përparësi që të jetë bazë e letrarishtes së përbashkët. Po në këtë kontekst që në Kongresin e Manastirit (1908) e pak përpara u ofrua, madje edhe u propozua që si bazë e shqipes së shkruar letrare të merret ligjëroja e Elbasanit, e cila nuk u kundërshtua, por as që u emnue si e tillë në atë Kongres. Po kjo nismë nuk u hesht. Që në Kongresin e Elbasanit (1909) iu rekomandua të gjithë shqipshkruesve që sa është e mundur ta përdornin ligjërojën e Elbasanit si gjuhë shkrimi, sepse kishte njëfarë tradite në këtë drejtim, por edhe qëndronte gjeografikisht në mes të dy kryedialekteve. Kështu ky propozim mori fuqizim praktikisht edhe me hapjen e funksionimin e Shkollës Normale të Elbasanit (1909), por mori edhe përligjje, si të thuash institucionale, në Komisinë Letrare të Shkodrës (1917). Natyrisht si çdo bazë edhe ligjëroja e Elbasanit, u zgjerua me vlera e elemente gjuhësore të viseve të tjera, andaj edhe u quajt nëndialekt i Elbasanit ose edhe dialekti i Shqipnisë së Mesme. Kjo gjuhë në të vërtetë mbi bazë të gegërishtes, po përjashtuar përmirësime që në fillet e konsolidimit të shtetit shqiptar u përkrah si gjuhë shkrimi edhe zyrtarisht në Kongresin i Lushnjës 1920, madje u rekomandua botërisht edhe nga Qeveria e Zogut më 1923 e më vonë, por jo me dirigjizim të organizuar. Kështu vazhdoi të funksionojë si e tillë deri në vitin 1944, natyrisht pa rënë ndesh me disa nga karakteristikat themelore të arealit të dialektit të toskërishtes. Deri pas Luftës II Botërore kjo gjuhë, siç u tha edhe, kishte tretman të konsiderueshëm zyrtar. Mirëpo pas LDB-së nga pushtetarët e rinj, u kërkua që baza e shqipes letrare të ndryshojë në favor të toskërishtes. Një anim i tillë rreth ndërrimit të bazës, përkatësisht rreth normëzimit të toskërishtes si gjuhë të vetme zyrtare (letrare) shihet qartë gjithnjë e më shumë edhe nga tri ortografitë zyrtare që u hartuan në Tiranë 1948, 1951 dhe 1956. Në të njëjtën periudhë edhe në Prishtinë, ku sadokudo, ishte në përdorim zyrtar edhe shqipja, u hartuan gjithashtu tri ortografi, 1952, 1957 dhe 1963, të cilat, me që kishin të bënin ekskluzivisht vetëm me gegërishtfolës u hartuan në frymën e të ashtuquajturës normë e gegërishtes së mesme (gjuha e Shqipërisë së Mesme). Siç u tha pikërisht kjo gjuhë gege nuk praktikohej më zyrtarisht në Shqipërinë e pas LDB-së, prandaj gjuhëtarët tanë, edhe pse përpiqeshin për një normë sa më unike, duke iu afruan sadopak ortografisë së Tiranës, megjithatë në ortografinë e vet ruajtën, të gjitha tiparet themelore të ish shqipes letrare mbi bazë të gegërishtes (elbasanishtes të kuptuar si simbol), siç janë: jorotacizmi, përdorimi i paskajores dhe i pjesores së shkurtër, përdorimi i grupit zanor ue etj. si dhe ndonjë tipar karakteristik nga fusha e fjalëformimit dhe e trajtëformimit.
Ndërkohë kur në Tiranë u botuan Rregullat e drejtshkrimit të shqipes (projekt) (1967), tekst ky më i plotë se të mëparshmit, por që edhe më tej fuqizonte bazën e normës letrare të toskërishtes, gjuhëtarët tanë që kishin ideal njëzimin e letrarishtes së shqipes, shfrytëzuan rrethanat paksa më të volitshme të kohës dhe në Konsultën e Prishtinës (1968) e pranuan në tërësi edhe si të veten ortografinë e atij Projekti.. Kështu studiuesit e Prishtinës që ballafaqoheshin me probleme drejtshkrimore brendadialektore, por edhe më tepër me ato ndërdialektore, siç u cekën pak më lartë, të gjitha ua lanë në dorë standardologëve të Tiranës për t’i zgjidhur ato. Si duket, standarologët e Tiranës problemet e tilla ndërdialektore i quanin të tejkaluara me drejtshkrimet e mëparshme të tyre, prandaj edhe ato probleme mbeten, si të thuash, si rezervë letrarisht e papërfillshme. Tashti, si në Tiranë (Shqipëri) ashtu edhe në Prishtinë (Jugosllavi) rregullat e këtij Projekti zbatoheshin në mënyrë të organizuar të shoqëruar me një propagandë të bardhë shumë të fuqishme dirigjuese. Madje te ne kjo propagandë shoqërohej edhe me një eufori shpesh edhe të tepruar deri në artificializëm, pasojat e së cilës ndjehen edhe sot... Pra, një atmosferë e tillë mbretëronte, në prag dhe pas mbajtjes së Kongresit të Drejtshkrimit (1972), në seancat e të cilit u trajtuan mjaft tema, por jo edhe ato që ne i quajtëm themelore në raportin ndërdialektor, çështje këto që normalisht nuk gjetën zgjidhje as në Drejtshkrimin e gjuhës shqipe (1973), të cilin e kemi objekt trajtimi në këtë vështrim tonin.
Para se të japim vërejtjet tona lidhur me tekstin e këtij drejtshkrimi që është në fuqi, po përmendim në nja tri pika, se çfarë nuk u inkorporua nga Projekti në drejtshkrimin e ri:
Së pari, nga teksti i Projektit u korrigjuan këto fjalë:
shembëll, shembëllor në shembull shembullor, arësye arësim në arsye arsim; dhëndërr – dhëndër; maqinë, maqineri, maqinist – makinë, makineri, makinist; marrëdhënje, mirëqenje – marrëdhënie, mirëqenie; studjoj, studjim – studioj, studim; shtegëtoj, tregëtoj – shtegtoj, tregtoj e ndonjë tjetër..
Së dyti, nuk u përcollën në drejtshkrimin e vitit 1973 këto fjalë:
çapëz-a, shtërg-u, gërxh –i, lepurushkë-a, xhuxh-i; mylk-u, shut-i shutoj,
ylbe-ir, zdryp; zgavriq, picër, vendore si dhe gegizmat: kam pru, kam
vu, mujta, shkamb.
Së treti, u bënë ndërrime a ndryshime, madje edhe fuzionime paragrafësh në tekstin e ri.. Nuk, u përfshinë paragrafët lidhur me raportin g/k, th/f nistore, por pati edhe shtim paragrafësh të rinj si p.sh. te Çështje gramatikore rreth emrave mashkullorë, por u bënë edhe shtesa a shënime të veçanta si sqarime, por në mënyrë të veçantë po përmendim shtojcën Treguesi i çështjeve.
U tha se problemet themelore ndërdialektore mbeten të hapura, andaj pas ndërrimeve politiko-shoqërore në Shqipëri, dhe në Kosovë, kur dirigjizimi nuk e kishte më fuqinë e mëparshme ndëshkuese gjithandej dhe kur euforia ishte zbehur gjithkëndej, doli e vërteta sheshit se norma nuk dilte aq e përvetësuar, siç propagandohej as andej plotësisht, madje as këndej kënaqshëm. Tashti gjithnjë e më zëshëm shpërthyen kritikat pikërisht për ato çështje ndërdialektore, të cilat si të pazgjidhura u cekën paksa më përpara prej nesh dhe në këtë kontekst doli më e spikatur çështja e paskajores së mirëfilltë me + pjesore e shkurtër. Lidhur me këtë e në përgjithësi rreth normës standarde u shpërfaqen tri opinione.
Opinionit të parë i takojnë të gjithë ata gjuhëtarë e intelektualë, të cilët me mllef kritikonin dhe kritikojnë edhe sot epokën e monizmit, të diktaturës e të dirigjimit e në këtë kuadër edhe politikën gjuhësore antigege të shprehur edhe në Kongresin e Drejtshkrimit, përkatësisht në normën e Drejtshkrimit të gjuhës shqipe 1973, që linte jashtë vlera të gjuhës shqipe, vetëm pse ishin karakteristikë e ish-shqipes letrare mbi bazë të gegërishtes dhe pikërisht në mospërfshirjen e vlerave të njohura karakteristike të gegërishtes në normën e përbashkët letrare si çështje më e spikatur përmendet mospërfillja e paskajores së mirëfilltë, e cila konsiderohet, me të drejtë, si shtylla kurrizore e shqipes letrare mbi bazë të gegërishtes, prandaj kërkohej dhe vazhdon të kërkohet mjaft me forcë përmbysja e tërësishme e asaj norme njëdialektore.
2. Opinionin e dytë, e përbëjnë të gjithë ata gjuhëtarë e të tjerë që e mbronin e mbrojnë normën e tillë si të përkryer, e cila assesi s’bën të preket, pasi të gjitha vlerat e dy dialekteve, siç thonë ata, janë inkorporuar harmonishëm në të dhe si e tillë ajo normë del e miratuar në Kongresin gjithëkombëtar të drejtshkrimit. Konkretisht, pa u thelluar sa e si duhet, konsiderojnë se rehabilitimi i paskajores do të lëkundte tërë sistemin foljor të normës në fuqi dhe aq më tepër ajo del e panevojshme, pasi lidhorja, e cila ka përhapje edhe në gegërishte i plotëson të gjitha funksionet e paskajores, prandaj kërkojnë që asgjë të mos preket në normën në fuqi, e cila, pa prekur asgjë në të, duhet respektuar si një bibël a kur’an për besimtarët (!).
3. Opinionin e tretë e përbejnë një numër studiuesish e intelektualësh më të matur, si të themi, të paanshëm, të cilët kërkojnë përpunimin e përsosjen e normës letrare, madje edhe përplotninë e saj me elemente të gegërishtes, siç është edhe paskajorja e pavarur, e ndonjë element tjetër. Sipas tyre rikthimi i paskajores së mirëfilltë në normëzim, si rast i veçantë, nuk e lëkund fare strukturën e sistemit foljor të gjuhës shqipe, përkundrazi me inkuadrimin e saj, nëse funksioni i infinitivit kuptohet drejt, gjuha shqipe fiton vlera të reja dhe ka fitime edhe në shumë pikëpamje të tjera. Ngulmohet që paskajorja të zërë vendin e vet si mënyrë, sidomos për ato koncepte që del e pazëvendësueshme me mënyra të tjera edhe me lidhore, siç janë këto nënfusha semantike:
Së pari, si trajtë përfaqësuese në barasvlerësi me paskajoret e gjuhëve më të zhvilluara të Evropës dhe të botës,
E dyta, në shprehje lapidare të një abstraksioni të lartë që janë trashëgimi me vlera të pakompenzueshme.
E treta, në krijimtari letraro-artistike, ngase ajo ka trashëgimi tejet të lavdishme, por edhe përhapje ligjërimore aktive të 2/3 e shqipfolësve dhe njihet në mbarë truallin shqipfolës dhe
E katërta, merr pjesë sinonimisht në tërë strukturën jo vetëm komunikuese, por edhe trajtëformim, formëformim e fjalëformim që me prezencën e saj ndihmon dhe pasuron stilin ligjërimor në të gjitha rrafshet, por ndihmon edhe studimin e njohjen e sistemit gjuhësor të shqipes mbarë.
Fundi i fundit përdorimi i paskajores në këto nënfusha të lartcituara semantike shikuar nga pikëpamja pragmatike, stilistike e logjiko-shkencore as që del i diskutueshëm, prandaj rehabilitimi i saj si rast i veçantë është i domosdoshëm.
Lidhur me sa u tha rreth opinioneve, na duhet të rrëfehemi. Unë si arsimtar, si shkrimtar e pse jo edhe si studiues i gjuhës, por gjithsesi si dashamirës i devotshëm i gjuhës shqipe, me shkrimet e mia, qysh moti dal i deklarua se i takoj grupit të tretë të reaguesve. Veç tjerash më duhet të përmendim këtu mendimin tonë të shprehur në dy punimet e para kushtuar kësaj teme: Përsosja e shqipes standarde faktor integrues në jetën tonë kombëtare (1996) dhe Përpunimi i normës letrare, kusht për kristalizimin e mëtejshëm të shqipes standarde kombëtare (2002), në të cilat preken edhe çështje nga fusha e drejtshkrimit, pikërisht nga përmbajtja e normës së Drejtshkrimit të gjuhës shqipe (1973), dhe atëbotë qenë pritur mirë nga opinioni, prandaj edhe ky vështrim yni që po paraqitet tani para lexuesit, mund të quhet vazhdim i punimeve të mëparshme, por tash në mënyrë edhe më të hollësishme do të jepen vërejtje vetëm për tekstin e drejtshkrimit në fjalë sipas paragrafëve përkatës.
B) Vërejtje konkrete rreth përmbajtjes së Drejtshkrimit të gjuhës shqipe
Teksti paraprihet nga pasqyra e alfabetit të gjuhës shqipe, prandaj edhe vërejtjet tona po i fillojmë prej kësaj pike dhe do të vazhdojmë radhazi, vetëm për ata paragrafë e pika paragrafësh që mendojmë se në ndonjëfarë mënyre dalin të diskutueshëm:
1. Teksti paraprirës Alfabeti i gjuhës shqipe propozojmë të përplotësohet me këto tri fakte:
Së pari, të shënohet shqiptimi shqip i secilës shkronjë, sidomos ai i bashkëtingëlloreve.
Së dyti, është mirë të shënohet edhe transkriptimi për secilën shkronjë, sipas shenjave universalë ndërkombëtarë (API) që përdoren për punë shkencore etj.
Së treti, të shënohet edhe kaliografia a shkrimit të dorës, duke dhënë edhe shembuj konkretë, për me u pa ndërlidhja e shkronjave të mëdha me ato të vogla dhe të voglat njëra me tjetrën në shkrimdore.
Sigurisht edhe këto sqarime dalin të nevojshme, ngase në shkrimet tona nuk ndeshim një dorë përdorimi.
2. Te Paragrafi 1 vërejmë si vijon:
Së pari, menjëherë bie në sy përdorimi i diskutueshëm i foljes ndjek ndiqet, ngase është bërë jo në pajtim me kuptimin që ka fjala e tillë në realitetin tonë gjuhësor. Themi kështu sepse, jo vetëm në gjuhën popullore, por edhe në atë letrare të shkruar, sipas fjalorëve normativë shpjegues të shqipes së sotme, folja ndjek ndiqet, me ndjekë a me u ndjekë (veprore e pësore) nënkupton konceptin që dy frymorë, elementë ose elemente janë në raport me njëri tjetrin, por gjithsesi frymori a elementi i parë e ndjek ose e vë përpara në ndjekje frymorin a elementin e dytë dhe jo kurrsesi i dyti të parin siç del në tekstin në shqyrtim. Krahaso: “Shkruhen me E (dhe jo me Ë) fjalët kur kjo zanore është e theksuar dhe ndiqet(!) ose ka qenë ndjekur(!) në të kaluarën nga një bashkëtingëllore hundore: m, n, nj: si p.sh.: dhembje, qenësi, qengj, ndenja, ndenjur, penjtë etj. Pra, siç po vërehet nga shembujt, E-ja nuk ndiqet por i ndjek ose i vë përpara vetes ose i parashoqëron në të njëjtin drejtim hundoret përkatëse të cekura: m, n, nj. Gjithsesi formulimi në fjalë lypset rishikuar. Na merr mendja se e mira së mirës do të ishte që folja ndjek ndiqet të zëvendësohet me ndonjë fjalë tjetër sinonime më të përshtatshme, e cila edhedo t’i përgjigjej më natyrshëm kontekstit
Së dyti, si çështje e diskutueshme lidhur me hundorëzimin gegë nga shembujt ilustrues të kryerreshtit të parë nxjerrim këto katër fjalë, emrat: dhembje, qengj, qenësi, dhe foljen ndenja Themi kështu sepse te fjala dhembja në gegërishte E-ja del e palatalizuar në I, më tepër shqiptohet dhimbje e jo dhembje me e nazale, ashtu si edhe qengj që shqiptohet qingj jo qengj, ndërsa qenësi nuk është në FSHS po qeniesi, megjithatë edhe te kjo fjalë nuk duket se del i shfaqur hundorëzimi ashtu si edhe te folja ndenja (rri/ja!), me ndejë a me ndejtë (jo me e nazale).
Pra shembujt e cituar prej nesh për mendimin tonë më mirë do të ishte që të hiqeshin krejt nga ky grup shembujsh, sepse, sot për sot, nuk i përgjigjen formulimit të rregullës rreth hundorëzimit.
Së treti, meriton të ceket veçmas folja ndenjur ndenja, ngase është e vetmja folje që në FSHS del e shënuar me NJ. Siç dihet tek të gjitha foljet e tjera është pranuar evoluimi i nj-së në –J, prandaj propozojmë që edhe kjo fjalë të shënohet me -J: ndeja me ndejë a me ndejtë. Për mendimin tonë nuk ka arsye që folje ndenjur (me ndejë) të ndahet nga grupimi e foljeve me –J.
Së katërti, po shtojmë edhe rastin rreth raportit j/nj se sikurse që është vepruar me foljet mbase duhet a mund të veprohet edhe tek sistemi emëror, siç janë shembujt: e kryerreshtit të parafundit: gështenjë / gështejë, penj-të/ pejtë, i shtrenjtë / i shtrejtë, i shenjtë/ i shejtë. Me fjalë të tjera, kjo çështje del e hapur.
Së pesti, te kryerreshti i fundit mungon sqarimi për shembujt: ndej, i nderë, ngase nuk sqarohet fare se me cilën bashkëtingëllore të sipërcekur: m, n, nj E-ja është në raport?
Së gjashti, si ilustrim për fjalë të përbëra që citohet në rregullën e mësipërme jepet vetëm shembulli zëvendës zëvendësoj, rast ky, si me thënë, i vetmuar, i cili edhe s’mund të cilësohet si një shembull i denjë përfaqësues i mirëfilltë bindës i ndonjë modeli prodhimtar i emrave të përbërë, prandaj duhet shënuar jo ky shembull, por ndonjë tjetër me përfaqësim tipik më bindës.
3. Te Paragrafi 2 (Zanorja E e patheksuar) duhen sqaruar tri çështje:
Së pari, disa shembuj nga grupi i parë që prejardhjesisht dalin mjaft heterogjenë, p.sh. emri i tipit lule-lulja vjen si singularizim i shumësit, disa të tjerë si: artiste-ja, mësuese–ja janë femërorëzim i mashkullorit përkatës: artist-i, mësues-i, kurse grupi tjetër shishe-ja, perde-ja vjen si huazim transfer nga turqishtja, prandaj propozojmë që shembujt e tillë të ndahen, së paku, me pikëpresje varësisht nga prejardhja a trajtëformimi i tyre.
Së dyti, edhe për grupin e dytë të shembujve vlen kontatimi i mësipërm, sepse duhen dalluar shembujt e parmë me fundoren –je si p.sh. anije, çështje familje, nga shembujt e grupit tjetër me prejardhje po me formantin e qartë prapashtesor –JE, siç është tipi i prejpjesorëve: ardhje,-a, nisje-a etj.
4, Rreth Paragrafit 3 (Zanorja Ë e theksuar) nuk dimë arsyen pse nuk ndahen emrat nga foljet ose së paku, pse nuk janë ndarë me pikëpresje a në ndonjë mënyrë tjetër? Sidoqoftë, këtë rast shtrojmë këto gjashtë pyetje që njëherazi mund të cilësohen si pika që kërkojnë sqarim:
Së pari, pse mbiemri i gjanë me A hundore në trup i gegërishtes nuk del në toskërishte (shqipen letrare) me –ë siç rekomandohet për të gjitha rastet e tjera, po del me –e i gjerë. Po kështu i gjërë me –Ë- po dëgjohet rëndomë e shqiptuar kjo fjalë nga spikerët e mjeteve radiodifuzive të Shqipërisë. Fundja, pse vetëm për këtë fjalë norma lejon të bëhet përjashtim?
Së dyti, pse aty shënohet fjala njësi gjoja në vend të trajtës së gegërishtes njasi (me a hundore!), kur në të vërtetë në gegërishte ajo fjalë edhe sot si përherë, me sa dimë, shqiptohet me i në trup njisi!? Po këtë shembull njisi e ndeshim edhe në Ortografinë e Prishtinës 1963, prandaj duhet të hiqet kjo fjalë, sepse nuk i takon grupit të fjalëve me a hundore.
Së treti, po kështu fjalët (kam) rënë, geg. (kam) ra, mëz-i geg. maz-i ose kënd-i geg kand-i, shkëmb geg. shkamb-i, e ndonjë tjetër, me sa dimë, kurrë nuk janë shqiptuar e as shkruar me theks hundor në zanoren A, prandaj është mirë që rastet e tilla të hiqen nga grupi i shembujve ilustrues me theks hundor.
Së katërti, për mendimin tonë, s’ka arsye pse të rekomandohet, në njërën anë, kompozita shtatzënë shtatzëni e në anën tjetër fjalë-termi dorëzanë, dorëzani.. Pse mos të provohet që fjalët e tilla me –NI si shtatzëni /shtatzani si dorëzani /dorëzëni etj. të kenë drejtshkrim të njëjtë. Gjithsesi këto çështje është mirë të rishqyrtohen. (Shih për këtë edhe në FGJSH 2006 f. 1051) ku janë shënuar të dyja trajtat shtatzëni e shtatzani). Krahaso edhe paralelen -NI/-RI: çikni ndaj vajzëri, ngjashmëni ndaj ngjashmëri, ardhmëni (e ardhme + NI) ndaj ardhmëri etj.
Së pesti, lidhur me gegizmat që kanë hyrë në gjuhën letrare me –a e jo me –ë në trup të fjalës, të shënuara në fusnotë, pasi nuk janë shumë për nga numri, pse të mos shënohen të gjitha pa treguesin etj.
Së gjashti, po aty është shënuar emri ranishte, i cili me prapashtesën –ISHTE asociacionisht jep erë të sufiksit të serbishtes, pse mos të shënohet më drejt në shqipe prapashtesa me –Ë fundore -ISHTË ranishtë - ranishta dhe jo ranishte ranishtja.
5. Lidhur me Paragrafin 4 rreth formimit të fjalëve të shqipes me sufiksin e huazuar –LLËK të turqishtes kemi dy sugjerime:
së pari, të parapëlqehen sipas kontekstit trajtat e shqipes si bollshëm për me bollëk, budalli e budallshëm për (është) budallallëk, me budallallëk (është) gomari, gomarshëm për (është) gomarllëk, me gomarllëk, hamalli për hamallëk, e kështu me radhë;
së dyti, është mirë që në kllapa të shënohen trajtat që janë lënë jashtë norme, pra përveç trajtës së normëzuar bollëk ose gomarllëk (që nuk kontestohen aspak prej nesh) të shtohen trajta jo normative: bollak, bollek bolluk bollyk a bollik ose gomarllak, gomarlluk, gomarllik, gomarllyk, gomarllik ngase trajtat me variantet: -llak, llek,-lluk, -llyk a -llik kanë përhapje mjaft të gjerë, sidomos në gjuhën e folur te ne.
6. Te Paragrafi 5 (Ë-ja e patheksuar paratheksore), ia vlen të përsërisim vërejtjen e përgjithshme që shembujt është dashur të grupohen (ndahen) sipas pjesëve të ligjëratës, sidoqoftë, jo vetëm sa për të thënë diçka, por për më shumë se diçka, e shohim të nevojshme të japim ndonjë sugjerim si vërejtje, sipas pikave të caktuara:
E para, nën a) shtrojmë tri çështje:
Së pari, pyesim mos është më mirë që krahas a në vend të trajtës thërres të qëndrojë trajta thërras (me thirrë), ngase kjo trajtë (thërras), si duket, ka përhapje më të gjerë dhe bashkohet me foljet me –AS që kanë model më të formësuar se a ato me –ES (?).
Së dyti, bie në sy se mbiemri i dëlirë (sipas kriterit etimo-historik) del ndryshe nga pjesorja dëlirur i dëlirur. Pikërisht kjo dukuri le të vlerësohet ngase, për ne si për të tjerë, zgjon interes. Të vihet re se asnjanësi ose mbiemri i emërzuar mund të dalë dyformësh të dëlirët dhe të dëlirurit, varësisht nga konteksti. Pra, nga komponenti bazë i prejardhjes, qoftë nga pjesorja e shkurtër (me dëlirë) ose mbiemri prejpjesor: i dëlirë të dëlirët, në njërën anë, qoftë emërzim i pjesore së zgjeruar: dëlirur i dëlirur, të dëlirurit, në anën tjetër, shfrytëzohet mënyra e fjalëformimit.
Së treti, nga folja mësyj (me mësy) del mësymje (jo mësyerje), pra këtu del e legalizuar pjesorja e zgjeruar e ish gegërishtes letrare me -m, dhe kjo është mirë, por ky fakt ia vlen të theksohet, ngase në burime të tjera disi trajtat e tilla dalin nën hije ndaj trajtës së rotacizuar ose edhe anashkalohen fare.
E dyta, nën b) edhe këtu ndihet e nevojshme me u zëvendësue përdorimi i foljes ndjek, ndiqet, me ndonjë sinonim tjetër ngase sipas logjikës -Ë-ja nuk ndiqet, por ndjek ose del e paravendosur ndaj “një teme që nis me bashkëtingëllore”. Sidoqoftë, edhe lidhur me shembujt nga kjo pikë, nevojiten sqarime përkatëse:.
Së pari, të vlerësohet a janë të nevojshme të dyja trajtat për të njëjtin koncept dorëzanë dhe dorëzanës. Kjo e fundit në të vërtetë si emërtim njeriu karakterizohet me prapashtesën e specializuar –ËS.
Së dyti, po ashtu nën b) disa fjalë-shembuj nuk shpjegohen me temën e vërtetë si b.f. anëtarësi shpjegohet nga anë jo nga anëtar, bulëzim nga bulë jo nga bulëzoj, udhëtim nga udhë në vend nga udhëtoj, valëzim nga valë në vend nga valëzoj e kështu me radhë. Për mos me lënë keqkuptim prapa kjo çështje është e lehtëzgjidhshme. Fundja, siç është vepruar me shembuj të tjerë në përdorimin paraprak të foljes përkatëse, mund të veprohet edhe me shembujt e theksuar si të diskutueshëm prej nesh.
Së treti, po në këtë pikë del i shënuar shembulli zbetësi (i zbetë) në vend zbehtësi (i zbehtë), siç del në FD dhe në FSHS.
E treta, nën c) kemi këto vërejtje:
Së pari, arsyetimi rreth përdorimit të–Ë-së mbështetëse, rregulla për fjalët që formohen nga tema me bashkëtingëllore dhe kanë një strukturë fonetiko-fjalëformuese të ngjashme me fjalët e mësipërme” është sqarim jo i qartë, sidomos, kur është fjala lidhur me prapashtesën –tar(e), Krahaso: harkëtar, kombëtar, lajmëtar, vargëtar, zdrukthëtar, në njërën anë, ndaj gjyqtar, kujdestar, tregtar, shkaktar zelltar, tradhtar e kështu me radhë, në anën tjetër. Për mendimin tonë ka mundësi që ky grup emrash të harmonizohet (njëjtësohet), duke e hequr krejtësisht Ë-në mbështetëse, e cila nuk del e domosdoshme shqiptimisht, sidomos te emrat përkatës të gjinisë mashkullore.
Së dyti, te prapashtesa -tar/e, s’ka pasur nevojë të shënohet femërorizuesja –E, sepse nuk është rast i veçantë dhe një mënyrë e tillë del e vetëkuptueshme si rregull-model i njohur lidhur me femërorëzimin e emrave mashkullorë.
Së treti, te Shënimi nën b., ku jepen shembuj që sipas rekomandimit nuk shënohet Ë-ja, te fjalët e prejardhura prej temash me bashkëtingëllore të lëngët: r, l ,ll, mendojmë se del konstatim fare i panevojshëm, sidomos për kohën tone, ngase nuk besojmë se dikush tashmë që e ka të kryer shkollën fillore, do të lajthisë me shkrue –Ë-në e paqenë fundore te rastet: i afërË a afërË, i egërË a egërË, letërË a letërËsi; i ëmbëlË a ëmbëlËsi. i vogëlË a vogëlËsi, popullË a popullËsi, rregullË a rregullËsi e kështu me radhë.
E katërta, nën ç) kemi një sugjerim, jo për temat me fundorët –ërr, -ël. –ëz por vetëm për një pjesë të fjalë-temave me fundoren –ËR. E kemi fjalën për ata shembujt që ishin dhe ende janë të gjallë në gegërishte me prapashtesën -ËN, pra nuk është fjala për shembujt: i poshtër, i pastër, misër etj, po për ata shembujt paralel me –ËN/-ËR. si p.sh: arbën/arbër arbnor, emën/.emër emnak, emnesë emnues, gjarpën/ gjarpër gjarpnushë etj. Prandaj për raste të tilla e kemi lehtë të sugjerojmë se nuk ka arsye të shënohet Ë-ja paratheksore Pra, sugjerojmë që si trajta gege ashtu edhe ajo toske të harmonizohen në shkrim, jo arbënor/arbëror, po arbnor/arbror, ose jo emërim po emrim ose emnim, jo gjarpërushë, po gjarpnushë ose gjarprushë, ngjashëm sikurse i epër epror, ajër ajror, lakër lakror a laknor e kështu me radhë.
7. Te Paragrafi 6 (Ë-ja pastheksore) kemi këto vërejtje a sugjerime:
E para, nën a) thuhet se shkruhet Ë-ja tek emrat femërorë e mashkullorë me formantet fundore –ËZ, -ËS -ËSH, që në të vërtetë në të shumtën e rasteve kemi të bëjmë me prapashtesat përkatëse –S, -Z e –SH, ngase Ë-ja si fundore i takon temës fjalëformuese, si p.sh.: drejtëz-a nga i drejtë, lidhëz nga lidhë (me lidhë); ardhës nga ardhë (me ardhë), blerës nga blerë, çelës nga çelë (me çelë); dyzetkëmbësh nga dyzetkëmbë, mijëshe nga mijë-a etj., prandaj në raste të tilla duhet konstatuar se kemi të bëjmë me parashtesën përkatëse –Z, -S ose –SH e jo me –ËZ, -ËS ose –ËSH. Por megjithatë mund të bëjë përjashtim ndonjë rast i rrallë (mbase edhe diskutueshëm), siç janë shembujt: (shtëpi) dykatëshe, veturë katërvendëshe e ndonjë tjetër, ku shfaqet një –Ë mbështetëse. Pra edhe kjo çështje le të rivlerësohet. E dimë se mund të ketë edhe interpretim tjetër alternativ, po ky për ne është më i bindshmi.
E dyta, nën b) kemi këto vërejtje:
Së pari, ngjashëm si në pikën e mësipërme, por për prapashtesë tjetër konstatojmë si më poshtë. Është e vërtetë se te disa mbiemra ndoshta mund të arsyetohet formanti –ËT si fundor, si p.sh: i dobët, i ngathët e ndonjë tjetër, por te tipi tjetër si: i cekët, i zbrazët, i errët, i përbashkët si prapashtesë del formanti –T jo -ËT, sepse Ë-ja vjen si fundore nga tema e qartë prodhuese e pjesores përkatëse. Krahaso me cekë (i cekët), me zbrazë (i zbrazët), me errë i errët), nga bashkë (i përbashkët), e kështu me radhë
Së dyti, ndonëse nuk e kontestojmë zgjidhjen që jepet sipas Shënimit në fund të kësaj pike që mbiemrat me temë në –H fundore shkruhen me –të në njëjësin e pashquar, qoftë si asnjanës prejmbiemërorë, përkatësisht qoftë si mbiemra të mirëfilltë, megjithatë, na merr mendja se lypset sqaruar këtë çështje si më poshtë. Mbiemrat e tillë prej një teme me h i ftohët, i ngrohët të ftoh(ë)tit (që na i kujtojnë foljet: ftoh me ftohë, ngroh me ngrohë) zakonisht mund të përligjen me fundoren –ë/t, ndërsa si asnjanës prejmbiemërorë marrën fundoren –të të ftohtët, prandaj kjo lypset sqaruar, ngase, përndryshe nuk dallohet qartë për shkak të homonimisë formale, kur emrat e tillë dalin si asnjanës në njëjësin e shquar e kur si mbiemra të emërzuar mashkullorë të shumësit të shquar, sepse mbiemrat e tillë mund të emërzohen, qoftë si asnjanës, qoftë si emra të gjinisë mashkullore.
8. Te Paragrafi 7 (nuk shkruhet Ë-ja pastheksore) tek emrat e mbiemrat më -ël. -ër, -ërr si dhe te mashkullorët me –izëm , -azëm, kemi këto vërejtje - plotësim:
E para, nën a) vënerojmë:
Së pari, tre fundorëve të sipërcituar (-ël, -ër, -ërr) lypset plotësuar teksti me fjalët: tek emrat mashkullorë e femërorë, ngase ashtu dalin shembujt. Krahaso: ajër ajri, drapër drapri ndaj bukël bukla, dhelpër dhelpra etj. Madje më mirë do të ishte që në tekstin e spastruar (korrigjuar) të drejtshkrimit të ndahen veç emrat mashkullorë, veç ata femërorë.
Së dyti, te shembulli egjër egjri ngatërrohet trajta e shquarsisë. Është në mashkullore, duhet të jetë në femërore egjër egjra.
Së treti, pse mos të citohet fakti në formulim se fjalët me formantet fundore: –IZËM, -AZËM janë huazime savante, zakonisht në cilësi ndërkombëtarizmi.
Së katërti, tek rastet i shtrembër i shtrembri, i shurdhër i shurdhri, që sot për sot s’kanë shembuj në gegnishte me varianti me –ËN, pse mos të përmenden edhe shembujt sinonimikë konkurrent me–Ë/T i shurdhët i shurdhti, i shtrembët i shtrembti që si raste mund të vlejnë për të dy dialektet e së këtejmi përdoren edhe si asnjanës: të shurdhtit a të shurdhët, të shtrembëtit a të shtrembët etj.
Së pesti, kur është fjala te trajta e shquar dhe e pashquar e një emri
nuk dimë pse të ndahet me presje i njëjti shembull. Në rastin konkret presja mund të përdoret vetëm kur ndahet fjala e caktuar me trajtat e veta përkatëse nga fjala tjetër, po ashtu edhe ajo me trajtat e veta përkatëse.
E dyta, nën b) përveç te mbiemrat të plotësohet kuptimi se gjatë lakimit nuk shënohet –Ë-ja edhe te mbiemrat e emëzuar me -ëm dhe -shëm dhe s’dimë pse është shënuar edhe J-ja aty, kur dihet se ajo është pjesë e vetë nyje-mbaresës përkatëse ose është epentetikë e zakonshme e emërores së njëjësit të shquar të femërores: Krahaso: i jashtëm i jashtmi të jashtmit, por e jashtme e jashtmja e të jashtme-t.
E treta, nën c), edhe lidhur me prapashtesat mbiemërore –shëm dhe –të vlen po ajo vërejtje që u dha në pikën e mëparshme, por tash femërorja e shquar merr –ja ose –a varësisht nga tipi i emrit (mbiemrit të emërzuar).. Krahaso: i natyrshëm i natyrshmi të natyrshmit, e natyrshme e natyrshmJA, të natyrshmet, ndërsa i përpiktë i përrpikti të përpiktit, e përpiktë e përpiktA të përpiktat etj., ndëkaq asnjanësi, sipas nesh, më natyrshëm do të dilte me –Ë/T fundor:: të natyrshmët, të përpiktët, ndërsa mbiemri i emërzuar mashkullorë me –IT: të natyrshmit, të përpiktit, e kështu me radhë.
E katërta, nën ç) le të theksohet se elidimi i -Ë-së fundore te gjymtyra e parë e trajtave të përngjitura të habitores, bëhet, ngase trajta e shkurtër mbi bazë të të gjitha foljeve me konsonante si p.sh folja dal (me dalë), pjesorja dalë: dalkam, po ashtu nga ardhë: (me ardhë ardhkam) etj. me ç’rast –ë-ja fundore e pjesores së shkurtë elidohet.
9. Te Paragrafi 8 (Ë-ja fundore) kemi këto vërejtje:
E para, nën a) shënohen vetëm emra të tipit punë-a punë-t e jo ato të tipit nënë-a nëna-t që, siç është argumentuar në një punim tjetër, ku shihet se është trajtë tipike e numrit më të madh të femërorëve në gjuhën shqipe.
E dyta, nën b) janë shënuar edhe këto trajta të asnjanësve ballët, brumët, djathët, që nuk dalin të regjistruara në Fjalorin e shqipes së sotme; ndërsa emrat: ujët, dhjamët jo, d.m.th. nuk dalin të shënuar këtu. Me fjalë të tjera duhen harmonizuar sadokudo shembujt në burimet relevante të shqipes sonë standarde..
E treta, nën c), të shikohet mundësia e dallimit, siç është përmendur edhe në një vend tjetër, që sikurse asnjanësit prejmbiemërorë me H fundore që marrin Ë/T (asnjanësit), e I/T (mashkullorët), si p.sh nga mbiemri i ftohtë: të ftohtËT (neutri) ndërsa i ftohti të ftohtit (mashkullori), të kenë zhvillim të njëjtë edhe tipat e tjerë si p.sh. nga mbiemri i përmenduri me dalë emërzimi i neutrit shumës: të përmendurët (koncept abstrakt), ndërsa të përmendurit – emërzimi i mashkullorit të shquar, (koncept sigurisht më konkret nga i pari). Krahaso: njerëzit e përmendur = të përmendurit ndaj të përmendurët e të mosvepruarët nuk mjafton. Nuk insistojmë, por edhe hy sugjerim që po e përsërisim disa herë, pra, të kihet parasysh si mundësi diferencimi.
E katërta, nën ç) kur thuhet se mbiemrat e formuar nga foljet që mbarojnë me zanore, siç janë shembujt në kryerreshtin e dytë: i metë (mej) i mpitë (mpij) i ndytë (ndyj) i thatë (thaj) ka mospërputhje me realitetin e shkruar aty ndaj vetë formulimit të rregullës së larttheksuar, ngase siç po shihet shembujt ilustrues, d.m.th. foljet e tilla mbarojnë me –J fundore e cila është bashkëtingëllore jo zanore. Ku qëndron paqartësia? Duhet thënë e vërteta se mbiemrat e tilla kanë për temë, jo njëjësin e së tashmes, veta I, e dëftores së foljes së caktuar, siç janë shënuar aty: mej, mpij, ndyj, thaj, por si temë prodhuese e kanë pjesoren e shkurtër të foljes përkatëse, të cilën, për me nxjerrë në pah më mirë po e shënojmë në kuadër të paskajores së mirëfilltë me + pjesore, si trajtë përfaqësuese që ishte kjo në ish-shqipen letrare mbi bazë të gegërishtes. Krahaso: me me (me mejtë) (i metë), me (m)pi (i mpitë), me ndy (i ndytë), me tha (i thatë). Pra, vetëm ky shpjegim përputhet me formulimin e rregullës së shprehur që s’do mend, është edhe shpjegim i vetëm i drejtë.
E pesta, nën d) kemi dy vërejtje:
